विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

लवणाक्षीराज्यादि दधिमण्डसुरोदकाः ॥ तथैवेक्षुरसोदश्च सुरोदश्च तथापरः ॥ १७ ॥ समुद्रास्ते तु विख्याता लोके नगरोत्तम ॥ सवत्सा रथ तस्य वरुणस्य महात्मनः ॥ १८ ॥ भार्या तु यमुना ज्ञेया सिद्धिर्भागीरथी द्विज ॥ वीचीकलो विनिर्दिष्टौ तथा मकरकच्छपौ ॥ १९ ॥ सर्वाङ्गाकर्कं पद्मं ध्रुवद्यासुतमुत्पलम् ॥ २० ॥ रूपं जलेशस्य तवैतदुक्तं मया शिरःपाशभृतस्य तस्य ॥ अतः परं वित्तपतेर्ब्रवीमि रूपं तवाहं गदतोऽवधारय ॥ २१ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे वरुणरूपनिर्माणो नाम द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५२ ॥

मार्कण्डेय उवाच ॥ कर्तव्यः पद्मपत्राभो धनदो नरवाहनः ॥ चामीकराभो धनदः सर्वभरणभूषणः ॥ १ ॥ लम्बोदरश्चतुर्बा- हुर्व्यासिपिङ्गललोचनः ॥ अपीच्यवस्त्राः¹ कवची हारभारार्पितोदरः ॥ २ ॥ द्वे च दंष्ट्रे मुखे तस्य कर्तव्ये श्मश्रुधारिणः ॥ वामेन विनता कार्या मौलिरत्नस्यधारिणी ॥ ३ ॥ वामोत्सङ्गगता कार्या ऋद्धिर्देवी वरप्रदा ॥ देवप्रसूतं पाणिं द्विभुजायास्तु दक्षिणम् ॥ ४ ॥ रत्नपात्रकरं कार्यं वामं रिपुनिषूदन ॥ गदाशक्ती च कर्तव्ये तस्य दक्षिणहस्तयोः ॥ ५ ॥ सिंहाङ्कलक्षणं छत्रं शिविकामपि पादयोः ॥ शङ्खपद्मौ निधी कार्यों स्वरूपौ निधिसंस्थितौ ॥ ६ ॥ शङ्खपद्मान्तनिष्क्रान्तं वदनं तस्य पार्श्वतः ॥ अनिरुद्धस्तु विज्ञेयस्तस्या देवो धनाधिपः ॥ ॥ ७ ॥ ब्राह्मणा कथितं तस्य सर्वभरणसाधनम् ॥ सुवर्णं नाम विख्यातं धनानामुत्तमं धनम् ॥ तस्यायुधहतो धत्ते वासः कनकप्रतिमम् ॥ शक्तिरेव स्मृता शौलिर्दण्डनीतिस्तथा गदा ॥ ९ ॥ लोकयात्रा च कथिता ऋद्धिर्भग्या स्वभावतः ॥ ८ ॥ तत्करे रत्नपात्रं तु गुणाधारं प्रचक्षते ॥ १० ॥ नरं राज्यं विजानीहि यत्रस्थस्तु सदा विभुः ॥ स्वरूपतस्तु विज्ञेयो शङ्खपद्मौ तथा निधी ॥ ११ ॥ वित्तेशेशो जयत्यर्च्यस्तस्माद्ध्यै प्रसवेत्सुतः ॥ अर्थः सर्वमया ज्ञेयः केतुः² सिंहाङ्कलक्षणः ॥ निग्रहानुग्रहे दंष्ट्रे तस्य तात महात्मनः ॥ १२ ॥ यक्षाधिपस्यैतदनन्तरुद्रं नामे वने यक्षनदस्य राजन् ॥ अतः परं किं कथयामि तुभ्यं तन्मे वदस्वार्च्यतलोहिताक्ष ॥ १३ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे वैश्रवणरूपनिर्माणो नाम त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५३ ॥

वज्र उवाच ॥ सुपर्णस्य च तालस्य मकरस्य मृगस्य वा । मरुतां रूपनिर्माणं श्रोतुमिच्छामि भार्गव ॥ १ ॥

मार्कण्डेय उवाच ॥ तार्क्ष्यो मारकतप्रख्यः कौशिकारुणनासिकः ॥ चतुर्भुजस्तु कर्तव्यो वृत्तेने- त्रमुखस्ततः ॥ २ ॥ सुभ्रूरुजुजतुचरणः पक्षद्वयविभूषनः ॥ ३ ॥ प्रभासंस्थानसौवर्णः कर्तव्येन विवर्जितः ॥ छत्रं च पूर्णकुम्भं च करयोस्तस्य कारयेत् ॥ ४ ॥

¹ अपीच्यवासितुसुन्दरम् । ² 'केतुम्' इति ख० ।

वि० ध० ॥३४०॥ तृ० खं० अ० ५२

तस्य पाशः करे योज्यो यममार्गः सुदुष्करः ॥ १४ ॥ वज्र उवाच ॥ संहारहेतुको मूर्तिर्विष्णोः सङ्घर्षणो मतः ॥ सा तु देवस्वरूप्या प्रोक्तैश्चन्द्रमुखेक्षण पुम्वान ॥ १५ ॥ तस्य संहारकर्तृत्वं कृष्णमूर्त्तिः कथं यमः ॥ एतं मे संशयं छिन्धि भुवनार्तिविनाशन ॥ १६॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ मूर्तिः साङ्कर्षणो विष्णो रुद्रः संहारकारकः ॥ कल्पक्षये तु संहारं करोति जगतां हि सा ॥ १७ ॥ प्रकृतौ याति धर्मज्ञ संहृतं तु तदा जगत् ॥ तेन प्रकृतिवर्णस्यः करोति जगतां क्षयम् ॥ १८ ॥ कृत्वापि प्रतिसंहारं यमरूपी पुनःपुनः ॥ प्राणिनां प्रकृतौ योजं न विद्यते कदाचन ॥ १९ ॥ विकारे योजयत्येष सुखदुःखान्वके तदा ॥ विकाररूपवर्णं तु तेन संहरते जगत् ॥ २० ॥ रूपमिदं कथितं तव गम्यं पापनाशनकरं विबुधानाम् ॥ दुःषमतः कथयामि महात्मंल्लोपगतैकवर्णमथ त्वाहम् ॥ २१ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे यमस्कन्दनिर्माणो नामैकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५१ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ सन्नद्धंसे रथे कार्यो वरुणो यादसाम्पतिः ॥ स्निग्धवैडूर्यसङ्काशः श्वेताम्बरधरस्तथा ॥ १॥ किञ्चित्प्रलम्बजठरो मुक्ताहारविभूषणः ॥ सर्वासामपरावाजा¹ तथा देवश्चतुर्भुजः ॥ २ ॥ वामभागगते कर्तुं मकरस्य तु कारयेत् ॥ छत्रं च सुसितं मूर्ध्नि भार्य्या सर्वाङ्गसुन्दरी ॥ ३ ॥ वामोत्सङ्गगता कार्या गौरी तद्विभुजा नृप ॥ उत्पलं तु करे वामे दक्षिणे देवपृष्ठगम ॥ ४ ॥ पद्मधरो करे कार्यो देवदक्षिणहस्तयोः ॥ शङ्खं च रत्नपात्रं च वामयोस्तस्य कारयेत् ॥ ५ ॥ भागे तु दक्षिणे गङ्गा मकरस्था सचामरा ॥ देवी पद्मकरा कार्या चन्द्रगौरी वराङ्गना ॥ ६ ॥ वामे तु यमुना कार्या कूर्मसंस्था सचामरा ॥ नीलोत्पलकरा सौम्या नीलनीरदसन्निभा ॥ ७ ॥ स्निग्धवैडूर्य सङ्काशस्त्वपांपोर्णो² गतो नृप ॥ तयोश्चमध्यगोयर्था तद्रूपो वरुणस्ततः ॥ ८ ॥ स्वरूपवर्णाः सुसितास्ता एव द्विजपुंगव ॥ वसनं तस्य कथितं ता एव सुसितं नृप ॥९॥ वज्र उवाच ॥ उभयस्मरस्तु कथं वर्णः सत्यासत्ये तयोरिति ॥ एतत् श्रोतुमिच्छामि परं कौतूहलं हि मे ॥१०॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ वैडूर्य्याभमपां वर्णमथर्व्व युदुनन्दन ॥ छायागतस्य नमसस्तद्रूपं ताहू दृश्यते ॥ ११॥ प्रभातपातयेत्यैद्रूपममस्तं नृप दृश्यते ॥ शशाङ्कांश्रुप्रतीकाशं तस्यरूपं प्रतिष्ठितम् ॥ १२ ॥ प्रद्युम्नो वासुदेवस्तु वरुणो यादसां पतिः ॥ तस्य भार्य्या गतिर्ज्ञेया गौरी यादवनन्दन ॥१३॥ सौभाग्यमुत्पलं तस्याः करे सुस्तनं विभो ॥ वरुणस्य करे पद्मं विचिन्त्यं महाभुज ॥ १४ ॥ शङ्खमर्थं विजानीहि पाशं संसारबन्धनम् ॥ रत्नपात्रं करे ज्ञेयं सर्वरत्नधरा भग ॥ १५ ॥ मूर्धस्थं सुसितं छत्रं सौख्यं मकर एव च ॥ ब्रह्मणा कथितं तस्य भुजामरणधारणम् ॥ १६ ॥

॥३४०॥

¹ 'तासाम्' इति क० व० । ² 'वर्णं' इति ख० ।

सुरेश्वरः ॥ वामोत्सङ्गगता कार्या रक्षमाणा तथा शची ॥२॥ नीलवस्त्रः सुवर्णाभः सर्वाभरणवाँस्तथा ॥ तिर्यग्गलाटगेनाङ्गुष्ठा कर्तव्यश्च विसर्पि-
तः ॥३॥ शक्रश्चतुर्भुजः कार्यो द्विभुजा च तथा शची ॥ पद्मश्चाङ्कुशकर्तव्यौ शक्रदक्षिणहस्तयोः ॥४॥ वामं शचीपृष्ठगतं द्वितीयं वज्रसंयुतम् ॥
वामे शच्याः करे कार्या रम्या सन्तानमञ्जरी ॥५॥ दक्षिणं पृष्ठविन्यस्तं देवनाथस्य कारयेत् ॥ ऋग्वेगेन विनिर्दिष्टं तस्याभरणधारणम् ॥ ६ ॥
तेनेव तस्य कथितं तथा बाहुचतुष्टयम् ॥ त्रिनेत्रता च तस्योक्ता देवदेवेन शम्भुना ॥ ७ ॥ रुक्मप्रसववर्णेता तस्य तेजसां धामकारणात् ॥ ग्रीवां
वसने तस्य तदाकारा प्रकीर्तिताम् ॥ ८ ॥ आज्ञा तस्याङ्कुशो हस्ते सर्वसत्त्ववशाङ्कुरी ॥ पद्मस्य सहरूपेन विभूतिं सुवनाधिप ॥ ९ ॥ करेण
धारयञ्छ्रीमान्भववान् सुरसत्तमः ॥ दुःसहशमनं क्रोधो वज्रः शक्रकरः स्मृतः ॥ १० ॥ वासुदेवः स्मृतः शक्तस्तेन लक्ष्मीः शची मता ॥ तस्याः
करे च सन्तानं ज्ञेया सन्तानमञ्जरी ॥ ११ ॥ अर्थेनैश्वर्यरावेणो ज्ञेयो दन्तास्तलस्य तु कीर्तिताः ॥ देवमन्त्रप्रभूतसाहशराक्षस्येन्द्रो महाबलः ॥ १२ ॥
एतद्रूपं वासुदेवस्य शक्रं तूम्यं प्रोक्तं देवराजस्य राजन् ॥ गाम्यं रूपं तेऽधुनाहं ब्रवीमि यस्यार्चिते सुख दुःखं नराणाम् ॥ १३ ॥

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसम्वादे शक्ररूपनिर्माणो नाम पञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५० ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥

सजलाम्बुदसङ्काशस्तप्तचामीकराम्बरः ॥ महिषस्थश्च कर्तव्यः सर्वरत्नविभूषणः ॥ १॥ नीलोत्पलाभमा धूम्रोर्णा वामोत्सङ्गे च कारयेत् ॥
धूम्रोर्णा द्विभुजा कार्या यमः कार्यश्चतुर्भुजः ॥ २ ॥ दण्डखड्गधरौ कार्यों यमदक्षिणहस्तयोः ॥ दण्डोपरि सुखं कार्यं ज्वालामालाविभूषणम् ॥३॥
धूम्रोर्णापृष्ठगं वामं चर्मयुक्तं तथापरम् ॥ धूम्रोर्णादक्षिण हस्तं यमपृष्ठगतं भवेत् ॥ ४ ॥ वामे तस्याः करे कार्यं मातुलिङ्गं सुदर्शनम् ॥ पार्श्वे तु
दक्षिण तस्य चित्रगुप्तं च कारयेत् ॥ उदीच्य वेशं स्वाकारं द्विभुजं सौम्यदर्शनम् ॥ ५ ॥ दक्षिणे लेखिनी तस्य वामे पत्रं तु कारयेत् ॥ ६ ॥
वामे पाराशरः कार्यः कालो विकटदर्शनः ॥ एवं सङ्कीर्णं विधि तामसी तनुमाश्रितम् ॥ ७ ॥ मर्यादापालनाथार्य लोकसंहारकारणम् ॥ नीलो-
त्पलदलच्छायमस्तसमस्तबाप्रकीर्तिः ॥ ८ ॥ वसने तस्य विख्यात तामसी वासुदेवन शङ्खदन ॥ चतुर्थभुजत्वं विख्यातं ब्रह्मण परमात्मनः ॥ ९ ॥
ब्रह्मणा तस्य निर्दिष्टं सर्वाभरणधारणम् ॥ यो मोहो मरणं नृणां विज्ञेयो महिषस्तु सः ॥१०॥ अमोघं तु करे दण्डं मृत्युं धारयते यमः ॥ अग्नि
रूढेन तस्योक्तं धारणं खड्गचर्मणोः ॥ ११ ॥ कालरात्री तु विज्ञेया धूम्रोर्णा युडनन्दन ॥ तस्यास्तु शूलिना प्रोक्तं बीजपूरकधारणम् ॥ १२ ॥
चित्रगुप्तो विनिर्दिष्टस्तथात्मा सर्वदेहगः ॥ पत्रं धर्ममधर्मं च करस्था तस्य लेखिनी ॥ १३ ॥ काल एव स्वरूपेण कालो यमसमीपगः ॥

वि० ध० ॥३३९॥

तृ० खं० अ० ५० ॥३३९॥

वक्त्रं च विज्ञेयं तस्य देवस्य चोत्तरम् ॥ सदाशिवस्य विज्ञेयं पावनं तस्य पञ्चमम् ॥ ६ ॥ त्रिलोचनानि सर्वाणि वामदेवं द्विलोचनम् ॥ महादेवमुखं भूमिसत्त्वतः स्याद्विभावसोः मुखम् ॥ ७ ॥ नन्दिवक्त्रे तथा बाणो रौद्र्ये चाप उच्यते ॥ सदाशिवमुखे ज्ञेयमाकाशं यदुनन्दन ॥ ८ ॥ माहेश्वरं दिशो दश भुजास्तस्य विज्ञेयं वदनं प्रति ॥ महादेवकरे ज्ञेया त्वक्षमालाकमण्डलू ॥ ९ ॥ सदाशिवमुखे ज्ञेयो चापबाणौ महाभुज ॥ महेश्वरं ततश्चापि पिनाकमिति शोभितम् ॥ १० ॥ तेषां तु पूर्वमेवोक्तं व्याख्यानं रिपुसूदन ॥ दण्डश्च मातुलिङ्गश्च करयोर्भैरवस्य तु ॥ ११ ॥ मृत्युं दण्डो विनिर्दिष्टो मातुलिङ्गोऽक्षता करे ॥ जगद्वीजस्य सर्वस्य ये राजन्य परमाणवः ॥ १२ ॥ पूर्णं बीजजलं तु भैरवस्य करे स्मृतम् ॥ चर्मशूले करे ज्ञेये नन्दिनो यदुनन्दन ॥ १३ ॥ पूर्वमेव च ते प्रोक्ते धर्मव्याकरणं मया ॥ त्रिशूलदण्डमध्यस्थैः शूलेषु व्यक्ततां गतम् ॥ १४ ॥ सत्त्वं रजस्तमश्चैव विज्ञानात्त्वं नृपोत्तम ॥ दर्पणेन्दीवरे ज्ञेये तथा देव्याः करद्वये ॥ १५ ॥ आदर्श निर्मलं ज्ञानं वैराग्यं च तथोत्पलम् ॥ महादेवस्य देवस्य व्याख्याता ब्राह्मणा जटाः ॥ १६ ॥ ऐश्वर्यं तु कला चान्द्री मूर्तिः शम्भोः प्रकीर्तिता ॥ त्रैलोक्यशमनः क्रोधो वासुकिर्नागसत्तमः स्मृतः ॥ १७ ॥ तृष्णा विशाला चित्रा च व्याघ्रचर्म प्रकीर्तितम् ॥ वृषो हि भगवान्धर्मश्चतुष्पादः प्रकीर्तितः ॥ १८ ॥ जगद्व्यापकं वस्तु प्रकृतिः सा प्रकीर्तिता ॥ शुक्ला च प्रकृतिः सर्वा तेन शुक्लो महेश्वरः ॥ १९ ॥ एतद्धि तस्याप्रतिमस्य रूपं तवेरितं सर्वजगन्मयस्य ॥ एवं शरीरेण जगत्समग्रं संधारयत्येष जगत्प्रधानः ॥ २० ॥

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे महादेव रूपनिर्माणो नामाष्टाचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ४८ ॥

वज्र उवाच ॥ नासत्ययोश्चौषधदेव रूपनिर्माणमुच्यताम् ॥ नासत्यरूपयोश्चैव त्वं हि सर्वविदुच्यसे ॥ १ ॥

मार्कण्डेय उवाच ॥ पद्मपत्रसवर्णाभौ पद्माक्षावमलाम्बरौ ॥ द्विभुजौ देवभिषजौ कर्तव्यौ देवसुव्रतौ ॥ २ ॥ सर्वाभरणसंपन्नौ विशेषाच्चारुलोचनौ ॥ तयोरौषधयः कार्या दिव्या दक्षिणहस्तयोः ॥ ३ ॥ वामयोः पुस्तके कार्ये दर्शनीयौ तथा द्विज ॥ एकस्य दक्षिणे पार्श्वे वामे चान्यस्य यादव ॥ ४ ॥ नारीयुगं तु कर्तव्यं सुरूपं चारुदर्शनम् ॥ तयोश्च नामनी प्रोक्ते रूपसंपत्तथाकृतिः ॥ ५ ॥ मधुकपुष्पसंकाशा रूपसंपत्प्रकीर्तिता ॥ आकृतिः कथिता लोके शरकाण्डनिभा तथा ॥ नृप माङ्गल्ये कार्ये चन्द्रद्युतिसिताम्बरे तथा ॥ ६ ॥ नासत्ययो रूपमिदं तवोक्तं मयाद्य मुख्यं यदुवंशमुख्य ॥ ध्यानेन सर्वामयनाशकारि सम्पूजितं वा भुवि मानवानाम् ॥ ७ ॥

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे नासत्यरूपनिर्माणो नामैकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ४९ ॥

वज्र उवाच ॥ शक्रकिंनाशवरुणधनदानां सुरोत्तम ॥ सर्वमुक्तं समाचक्ष्व रूपनिर्माणमुच्यताम् ॥ १ ॥

मार्कण्डेय उवाच ॥ चतुर्दन्ते गजे शक्रः श्वेतः कार्यः

परस्य पुरुषस्यैषा संसारे विकृतिर्मता ॥ १ ॥ सर्वा च विकृतिः कृष्णा तेन संसारपालनम् ॥ १ ॥ कृष्णारूपं स भगवान्विधत्ते भूतभावनः ॥ भूषणैश्च हरेः प्रोक्तं सर्वभरणधारणम् ॥ २ ॥ बिभर्ति वक्षसा ज्ञानं कौस्तुभं विमलं हरिः ॥ शुक्ला दीर्घा विचित्रा च वनमाला प्रकीर्तिता ॥ ३ ॥ यया सर्वमिदं बद्धं जगद्गङ्गाधराग्रज ॥ अविद्या वसनं तस्य संसारपरिपालिनी ॥ ४ ॥ विद्या शुक्ला विनिर्दिष्टा कृष्णमज्ञानमुच्यते ॥ अज्ञानविद्या मध्यस्था त्वविद्या परिकीर्तिता ॥ ५ ॥ न कृष्णा न तथा शुक्ला तेन विद्येहसुत्तमा ॥ अन्तरालं विभर्त्येवं सुवर्णकनकोपमम् ॥ ६॥ मनस्तु गरुडो ज्ञेयः सर्वभूतशरीरगम् ॥ तस्माच्छीघ्रतरं नास्ति तथैव बलवत्तरम् ॥ ७ ॥ दिशश्चतस्रो धर्मश्च तावत्यो विदिशस्तथा ॥ बाहवोऽष्टौ विनिर्दिष्टास्तस्य देवस्य शार्ङ्गिणः ॥ ८ ॥ बलं ज्ञानं तथैश्वर्यं शक्तिश्च यदुनन्दन ॥ विज्ञेयं देवदेवस्य तस्य वक्त्रचतुष्टयम् ॥ ९ ॥ वासुदेवश्च भगवान्संख्या सङ्कर्षणः प्रभुः ॥ प्रद्युम्नश्चानिरुद्धश्च बलाद्याः परिकीर्तिताः ॥ १० ॥ द्वौद्वौ भुजौ तु विज्ञेयो प्रतिवक्त्रं महात्मनः ॥ वासुदेवस्य करयोर्ज्ञातव्यौ सूर्यराविणौ ॥ ११ ॥ सङ्कर्षणस्य करयोस्तथा मुसललाङ्गलौ ॥ प्रद्युम्नस्य तथा ज्ञेयौ चापबाणौ महाभुज ॥ १२ ॥ चानिरुद्धस्य विज्ञेयौ चर्मखड्गौ विचक्षणैः ॥ पुरुषप्रकृतौ ज्ञेयौ सूर्याचन्द्रमसावुभौ ॥ १३ ॥ एते च वासुदेवस्य करे चक्रगदे मते ॥ काले च लाङ्गलं सिद्धिं मुसुलं च मुसलं तथा ॥ १४॥ ताभ्यां सङ्कर्षणो रूढः कर्षतीदं चराचरम्॥प्रद्युम्नस्य करे वह्निः शार्ङ्गं चापं च यत्सत्तम॥ १५॥ ध्येयं तु परमं लक्ष्यं ताभ्यां छिन्दन्ति योगिनः ॥ ब्रह्मतत्त्वमनिरुद्धस्य करे चर्म महाभुज ॥ १६ ॥ अज्ञानावरणं ज्ञेयं जगतस्सृष्टिप्रयोजनम् ॥ वैराग्यं नन्दकं खड्गं छित्त्वा वै तेन बन्धनम् ॥ नदन्ति योगिनो यस्मात्तस्मान्नन्दकं स्मृतम् ॥ १७ ॥ एतद्धि तस्याप्रतिमस्य रूपं तवेरितं सर्वजगन्मयस्य ॥ एवं शरीरेण जगत्समग्रं बिभर्त्ति देवः स जगत्प्रधानः ॥ १८ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे विष्णुरूपनिर्माणो नाम सप्तचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ४७ ॥ ॥ छ् ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ सद्योजातं वामदेवमघोरं च महाभुज ॥ तथा तं पुरुषं ज्ञेयमेशानं पञ्चमं मुखम् ॥ १ ॥ सद्योजातं मही प्रोक्ता वामदेवं तथा जलम् ॥ तेजस्त्वघोरं विद्यात्तं वायुंस्तत्पुरुषं मतम् ॥ २ ॥ ईशानं च तथाकाशमूर्द्धस्यं पञ्चमं मुखम् ॥ ३ ॥ विभागेनाथ वक्ष्यामि शम्भोर्वदनपञ्चकम् ॥ ३ ॥ महादेवमुखं ज्ञेयं पूर्वं शम्भोर्महात्मनः ॥ नेत्राणि त्रीणि तस्याङ्कः सोमसूर्यहूताशनाः ॥ ४ ॥ दक्षिणं तु मुखं रौद्रं भैरवं तत्प्रकीर्तितम् ॥ पश्चिमं यन्मुखं तस्य नन्दिवक्त्रं तदुच्यते ॥ ५ ॥ उमा

१ 'चन्द्रमार्कौ' इति पुस्तकान्तरे पाठः ।

वि० ध० ॥ ३८८ ॥ तृ० सं० अ० ४६ ॥ ३८८ ॥

तत्र पूजयेत ॥ शृण्वन्मनसोद्दिश्य देवं पद्मं प्रतिष्ठितम् ॥ तमेव पूजयेत्तत्र नान्यं देवं कथञ्चन ॥ ७ ॥ पद्मस्य रूपं कथितं तवैतत्पद्मं समग्रा वसुधा निरुक्ता ॥ तत्रार्चनं कार्मुकधर्मशत्रोर्गुणांस्त्वितांस्ते वरदा भवन्ति ॥ ८ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे पद्मरूपनिरूपणो नाम पञ्चचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ४५ ॥ ॥ वज्र उवाच ॥ रूपगन्धरसैर्हीनः शब्दस्पर्शविवर्जितः ॥ पुरुषस्तु त्वया प्रोक्त स्तस्य रूपमिदं कथम् ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ प्रकृतिर्विकृतिस्तस्य रूपेण परमात्मनः ॥ अलक्ष्यं तस्य तद्रूपं प्रकृतिस्सा प्रकीर्त्तिता ॥ ॥ २ ॥ साकारा विकृतिर्ज्ञेया तस्य सर्वं जगत्स्मृतम् ॥ पूजाध्यानादिकं कर्तुं साकारस्यैव शक्यते ॥ ३ ॥ स्वतस्तु देवस्याकारः पूजनीयो यथाविधि ॥ अव्यक्ता हि गतिर्दुःखं देहवद्भिरवाप्यते ॥ ४ ॥ अतो भगवतानेन स्वेच्छया तत्प्रदर्शितम् ॥ प्रादुर्भावेष्व थाकारं तं दिशन्ति दिवौकसः ॥ ५ ॥ एतस्मात्कारणात्पूजा साकारस्य विधीयते ॥ हेतुमच्च तदाकारं तन्मे निगदतः शृणु ॥ ६ ॥ अरुणं रजसो वर्णं तेन पद्माग्रसन्निभः ॥ ब्रह्मा देववरो ज्ञेयस्सर्वसत्त्वनमस्कृतः ॥ ७ ॥ ऋग्वेदः पूर्ववदनं यजुर्वेदस्तु दक्षिणम् ॥ पश्चिमं सामवेदः स्यादथर्वणमथोत्तरम् ॥ ८ ॥ ये वेदस्ते मुखा ज्ञेयाश्चतस्रो बाहवो दिशः ॥ आप एव जगत्सर्वं स्थावरं जङ्गमं तथा ॥ ९ ॥ ताश्च धारयते ब्रह्मा तेन हस्ते कमण्डलुः ॥ अक्षमाला विनिर्दिष्टा कालस्तु ब्रह्मणः करे ॥ १० ॥ कलनात्सर्वभूतानां काल इत्यभिधीयते ॥ यज्ञो विततस्तेन सर्वः शुक्लांशुकेन कर्मणा ॥ ११ ॥ शुक्लांशुकमतो ज्ञेयं वासः कृष्णाजिनं विभोः ॥ भूलोकोऽथ भुवो लोकः स्वर्लोकोऽथ महस्तथा ॥ १२ ॥ जनस्तपश्च सत्यं च सप्त लोकाः प्रकीर्तिताः ॥ ये च लोकास्ते रथे हंसा ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ॥ १३॥ विष्णोर्नाभौ समुत्पन्नं यत्पद्मं सा महीभुजः ॥ मेरुस्तु कर्णिका तस्य विज्ञेया राजसत्तम ॥ १४ ॥ सर्वत्र पार्थिव स्थैर्यं ध्यानसम्मीलितेक्षणः स्थितम् ॥ पद्मासनस्थं भगवन्तमन्विच्छेत्पार्थिवेन तु ॥ १५ ॥ आत्मनः परमं धाम रूपहीने विचिन्तयेत् ॥ हृद्यस्थं जगतामास्ते ध्यानसम्मीलितेक्षणः ॥ १६॥ तथैवौषधयो राजन्सङ्ग्रहणकारणाः ॥ ब्रह्मणस्त्वथ ता जटा ज्ञेयाः सर्वगस्य महात्मनः ॥ १७ ॥ प्रकाशकानि लोकस्य विद्यास्थानानि यानि च ॥ तस्याश्वा गगजातानि ज्ञेयानि परमेष्ठिनः ॥ १८ ॥ एतद्धि तस्याप्रतिमस्य रूपं कथितं सर्वजगन्मयस्य ॥ एवं शरीरेण जगत्समग्रं सन्धारयन्नेव जगत्प्रधानः ॥ १९॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मा०सं० ब्रह्मारूपनिर्माणो नाम षट्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ॥४६॥ मार्कण्डेय उवाच ॥

१ 'सर्वत्र पार्थिवं स्थैर्यं ध्यानसन्न्यस्तः परम्' इति पा० ।

त्रिमूर्तेस्तव पार्थिव ॥ २ ॥ विष्णोरमितवीर्यस्य प्रतिमालक्षणं शुभम् ॥ ब्राह्मी तु राजसी मूर्तिस्तस्य सर्वप्रवर्तिनी ॥ ३ ॥ सात्विकी वैष्णवी ज्ञेया संसारपरिपालिनी ॥ तामसी च तथा रौद्री ज्ञेया संहारकारिणी ॥ ४ ॥ शृणुष्व कारयेद्विद्वान्देवं सौम्यं चतुर्मुखम् ॥ बद्धपद्मासनं तोष्यं तथा कृष्णाजिनाम्बरम् ॥ ५ ॥ जटाधरं चतुर्बाहुं सप्तहंसे रथे स्थितम् ॥ वामे न्यस्तं करंतले तस्योक्तं दीर्घमं भवेत् ॥ ६ ॥ एकस्मिन्दक्षिणे पाणौह्यक्षमाला तथा शुभा ॥ कमण्डलुद्वितीयं च सर्वाभरणधारिणः ॥ ७ ॥ सर्वलक्षणयुक्तस्य शान्तरूपस्य पार्थिव ॥ पद्मगर्भद- लाभाभं ध्यानसम्मोलितेक्षणम् ॥ ८ ॥ अर्चायां कारयेद्देवं चित्रे वा पुस्तकंर्मणि ॥ देवदेवं तथा विष्णुं कारयेद्गरुडस्थितम् ॥ ९ ॥ कौस्तुभो- द्भासितोरस्कं सर्वाभरणधारिणम् ॥ सजलाम्बुदसंकाशं पीतदिव्याम्बरं तथा ॥ १० ॥ मुखाश्च कार्याश्चत्वारो बहवो द्विगुणास्तथा ॥ सौम्यं तु वदनं पूर्वं नारसिंहं तु दक्षिणम् ॥ ११॥ कापिलं पश्चिमं वक्त्रं तथा वाराहमुत्तरम् ॥ तस्य दक्षिणहस्तेषु बाणाक्षमुसलादयः ॥ १२ ॥ चर्म चौरं धनुश्चैन्द्रचापेषु वनमालिनः ॥ कार्याणि विष्णोर्धर्माद्यैः शृणु रूपं पिनाकिनः ॥ १३॥ देवदेवं महादेवं वृषारूढं तु कारयेत् ॥ तस्य वक्राणि कार्याणि पञ्च यादवन्दन ॥ १४ ॥ सर्वाणि सौम्यरूपाणि दक्षिणं विकटं मुखम् ॥ कपालमालिनं भीमं जगत्संहारकंरकम् ॥ १५॥ त्रिनेत्राणि च सर्वाणि वदनं ह्युत्तरं विना ॥ जटाकलापे महति तस्य चन्द्रकला भवेत् ॥ १६ ॥ तस्योपरिह्यदादग्नं पञ्चमं तु विधीयते ॥ यज्ञोपवीतं च तथा वासुकिं तस्य कारयेत् ॥ १७ ॥ दशबाहुस्तथा कार्यो देवदेवो महेश्वरः ॥ अक्षमालों त्रिशूलं च शरन्दण्डमथात्पलम् ॥ १८ ॥ तस्य दक्षिणहस्तेषु कर्त- व्यानि महाभुज ॥ वामेषु मातुलिङ्गं च चापादर्शौ कमण्डलुम् ॥ १९ ॥ तथा चर्म च कर्तव्यं देवदेवस्य शूलिनः ॥ वणस्तिथा च कर्तव्या श्चन्द्रांशुसदृशप्रभाः ॥२०॥एतत्त्रिमूर्तेस्तव रूपमुक्तं महाद्युभावस्य जनार्दनस्य॥पद्मस्वरूपं तव वच्मि राजन्यथाऽर्चनं कार्यमथेश्वराणाम् ॥२१॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मा० व० सं० त्रिमूर्तिर्निर्माणनाम चतुश्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ४४ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ सौवर्णं राजतं ताम्रमार्कूटमय तथा ॥ द्विरस्तमात्रं कर्तव्यं कमलं चारुकेसरम् ॥ १ ॥ तस्याष्टभागाः कर्तव्याः कर्णिका नृप वर्तुला ॥ अष्टभागोच्छ्रिता चैव पत्रे न्यस्ता तु कारयेत् ॥२॥ एकैनानेनपुष्पांशत्कर्णिकायां तु कारयेत् ॥ वर्तला कर्णिकाच्छेदा यवमात्रसमन्विताः ॥ ३ ॥ षोडशांशेन कर्तव्यं तद्धि विस्तारतस्तथा ॥ शेषं पत्रेषु संस्निग्धैः पूरयेद्धयमितस्तथा ॥ ४ ॥ तस्य प्रतिष्ठा कर्तव्या तत्र देवांस्तु पूजयेत् ॥ ब्रह्माणं पूजयेत्तत्र तत्र सम्पूजयेद्धरिम् ॥ ५ ॥ तत्र सम्पूजयेद्रुद्रं तत्र सम्पूजयेद्विधुम् ॥ तत्र सम्पूजयेदर्कं देवराजं जगत्पतिम् ॥ ६ ॥ तत्र सम्पूजयेत्सूर्य शूलिनं

वि० ध० ॥१३७॥ त० खं० अ० ४५ ॥१३९॥

स्थानप्रमाणं भूलाभो मधुरत्वं विभक्तता ॥ सादृश्यं क्षयवृद्धी च गुणाष्टकमिदं स्मृतम् ॥ १९ ॥ स्थानहीनं गतरसं शून्यदृष्टिमलीससम् ॥ चेतनारहितं वा स्यात्तदप्रशस्तं प्रकीर्तितम् ॥ २० ॥ लसतीव च भूलाभो विध्यतीव तथा नृपा हसतीव च माधुर्यं सजीव इव दृश्यते ॥ २१ ॥ सश्वास इव यच्चित्रं तच्चित्रं शुभलक्षणम् ॥ हीनाङ्गं मलिनं शून्यं बद्धव्याधिभयाकुलैः ॥ २२ ॥ वृतं प्रकीर्णकेशैश्च सुमङ्गल्यैर्विवर्जयेत् ॥ प्रतेतं च लिखेल्लक्ष्मीमप्रतीतेः कञ्चन ॥ २३ ॥ शास्त्रोक्तैः सुकृतैर्लक्ष्म्याश्चित्रं हि मनुजाधिप ॥ दिव्यमावहति क्षिप्रमलक्ष्मीं चापकर्षति ॥ २४ ॥ निर्णेजयति शोकंस्तु निरुन्द्ध्याद्भागते सुखम् ॥ शुद्धां प्रयच्छति प्रीतिं जनयत्यतुलामपि ॥ २५ ॥ दुःस्वप्नदर्शनं हन्ति प्रीणाति गृहदैवतम् ॥ न तु शून्यमिवोभाति यत्र चित्रं प्रतिष्ठितम् ॥ २६ ॥ ॐ ................... दृक्कर्णं चाप्यनलंकृतम् ॥ शल्यविद्धं च वृद्धं च यः करोति स चित्र- वित् ॥ २७ ॥ तस्माद्विधिरिहस्वाध्यं देजवन्त्यवरादिकम् ॥ वायुगत्या लिखेद्यस्तु विज्ञेयो मतिचित्रवित् ॥ २८ ॥ सुतं च चेतनार्युक्तं मृतं चेतन्यवर्जितम् ॥ निम्नोन्नतविभागं च यः करोति स चित्रवित् ॥ २९ ॥ एतेषां खलु सर्वेषामज्ञो ज्ञेयः प्रशस्यते ॥ सम्मुखत्वमथोतेषां चित्रे यत्नाद्विवर्जयेत् ॥ ३० ॥ एथाचित्रे तथैवोक्तं खातपूर्वं नराधिप ॥ सुवर्णरजताम्राणि तथ लोहेषु दर्शयेत् ॥ ३१ ॥ शिलादारुषु लोहेषु प्रतिमा करणा भवेत् ॥ अनेनैव विधानेन यथा चित्रमुदाहृतम् ॥ ३२ ॥ तथानेन विधानेन पुस्तकर्म विधीयते ॥ द्विविधं तच्च कथितं घनं सुशिरमेव च ॥३३॥ घनलोहैः शिलाभिश्च दारुवृद्भिः सदा भवेत् ॥ चर्मणा सुशिरः कार्यो दारुलोहैस्तथैव च ॥ ३४ ॥ इष्टो मृत्तिकया लेपः पुस्तै चर्मकृते दृढः ॥ सूडेन विधानेन चित्रवच्चे तथा लिखेत् ॥ ३५ ॥ एतद्देशेषुमात्रेण यदा ते कथितं नृप ॥ अशक्यो विस्तराद्वक्तुं बहुवर्षशतैरपि ॥ ॥ ३६ ॥ यदत्र नोक्तं तन्त्रसाद्धिज्ञेयं बहुर्थापिच ॥ हतेऽपि लोके तच्चित्रं नात्र योज्यं नराधिप ॥ ३७ ॥ कलानां प्रवरं चित्रं धर्मकामार्थ मोक्षदम् ॥ मङ्गल्यं प्रथमं चैतद्गृहे यत्र प्रतिष्ठितम् ॥ ३८ ॥ यथा सुमेरुः प्रवरो नगानां यथाण्डजानां गरुडः प्रधानः ॥ यथा नराणां प्रवरः क्षितीशस्तथा कलानामिह चित्रकर्मः ॥ ३९ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शृङ्गारादिभावकथनं नाम त्रिचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ४३ ॥ समाप्तं चित्रसूत्रम् ॥ वज्र उवाच ॥ देवतारूपनिर्माणं कथयस्व ममानघ ॥ यस्मात्सन्निहिता नित्यं शास्त्रवत्सा कृता भवेत् ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ देवतारूपनिर्माणं वदतः शृणु पार्थिव ॥ आदावेव प्रवक्ष्यामि

ॐ पुस्तकान्तरे पाठो न । १ 'तोविभावतो' इति छ० ।

स्थानं तथा शून्यसुशून्यम् ॥ सनीहारादिगन्तं च हेमन्तं दर्शयेद्बुधः ॥ ७८ ॥ दह्यमानसमारूढं शीतातुरजनसङ्कुलम् ॥ शिशिरं तु लिखेद्विद्वान् सच्छन्नदिगन्तरम् ॥ ७९ ॥ वृक्षाणां पुष्पफलतः प्राणिनां मदतास्तथा ॥ ऋतूनां दर्शनं कार्यं लोकान्वृष्ट्वा नराधिप ॥ ८० ॥ रसभावाश्च कर्तव्या यथापूर्वमुदाहृताः ॥ यथाप्रोगे तु युञ्जीत नृत्ताभिनिहितस्त्व च ॥ ८१॥ शुष्कं वर्ततया वस्तु चित्रं तन्मध्यमं स्मृतम् ॥ शुष्काद्रमभयं प्रोक्तं चार्द्रं मथ तथोत्तमम् ॥ ८२ ॥ यथादेशं यथाकालं यथादेशं यथावयः ॥ क्रियमाणं भवेद्धन्यं विपरीतमतोऽन्यथा ॥ ८३ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे तेः करणक्रानितविलासरासादिभिः ॥ लिखितव्यंमीक्षणलोचनमादादङ्कयति चित्रममीप्सितकामदम् ॥ ८४ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ शृङ्गारहास्यकरुणवीररौद्रभयानकाः ॥ बीभत्साद्भुतशा मा० व० सं० रूपनिर्माणं नाम द्विचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ४२ ॥ तत्र यत्कान्तिलावण्यलेखामधुर्यसुन्दरम् ॥ विद्वांश्चेववरामरणं शृङ्गारे तु रसे भवेत् ॥ २ ॥ यत्कुब्जवाम न्ताश्चैव नव चित्ररसाः स्मृताः ॥ १ ॥ वृथा च हस्तं संकोच्य तत्स्याद्धास्यकरे रसे ॥ ३ ॥ याच्ञाविरहसंन्यासगतान्किकृपण्यसनादिषु ॥ अनुकम्पितकं यत्स्या नश्रामशीर्षादिकप्रदर्शनम् ॥ वृथा च हस्तं संकोच्य तत्स्याद्धास्यकरे रसे ॥ ३ ॥ दीप्तशस्त्राभरणयुक्तं रौद्ररसे भवेत् ॥ ५ ॥ प्रतिज्ञागर्मशौर्यादिव्यथैर्यो ल्लिखेत्तत्करुणारसे ॥४॥ पारुष्यविकृतिकोधविपयस्थार्थ न दर्षणम् ॥ दीप्तशस्त्राभरणयुक्तं रौद्ररसे भवेत् ॥ ५ ॥ प्रतिज्ञागर्मशौर्यादिव्यथैर्यो दार्यदर्शनम् ॥ सस्मयं सश्रुभुकुटिवीरं वीररसेऽद्भुतम् ॥६॥ दुष्टदर्शनेनभ्यात्संहस्यापादकद्धि यत् ॥ तत्स्याद्भयानकरसे प्रयोगे चित्रकर्मणः ॥७॥ श्मशानागर्हितं वातत्करणं स्थानदारुणम्। विचित्तवद्धचेष्टं तद्बीभत्सरसे भवेत् ॥८॥ अद्भाविनीतरमश्रीचिन्तं ताहृद्यमुखानतम् ॥ प्रदर्शयति चान्योऽन्यं तदद्भुतरसाश्रयम् ॥९ ॥ यच्चतत्सौम्याकृतिध्यानधारणासनबन्धनम् ॥ तपस्विजनभूयिष्ठं तत्तु शान्ते रसे भवेत् ॥ १० ॥ शृङ्गारास्य शान्त्याख्या लेखनीया गृहेषु ते ॥ ११ ॥ परशेषा न कर्तव्या कदाचिदपि कस्यचित् ॥ देववेश्मनि कर्तव्या रसाः सर्वे नृपालये ॥ १२ ॥ राज वेश्मनि नो कार्या राज्ञां वासगृहेषु ते ॥ समावेद्मसु कर्तव्या राज्ञां सर्वरसा गृहे ॥ १३ ॥ वर्जयित्वा सभां राज्ञो देववेश्म तथैव च ॥ युद्धश्मशान करुणातृडःस्वांतंकृतिस्तथा ॥ १४ ॥ अमङ्गल्यांश्च न लिखेत्कदाचिदपि वेश्मसु ॥ निधिशृंगान्नृपान्प्राज्ञाञ्जीविद्धिहस्तवात्रांङ्कजान् ॥ १५ ॥ निधि विद्याधरा राजन्ऋषयो गरुडस्तथा ॥ हृत्सम्यंच सुमाङ्गल्यं ये च लोके प्रकीर्तिताः ॥ १६ ॥ लिखितव्या महाराज गृहेषु सततं नृणाम् ॥ चित्रकर्म न कर्तव्यमात्मना स्वगृहे नृप ॥ १७ ॥ दौर्बल्यं स्थूलरेखत्वमविभक्तत्वमेव च ॥ वर्णानां सङ्करश्चात्र चित्रदोषाः प्रकीर्तिताः ॥१८॥

१ 'दृष्टके दर्शनेनोक्ष्यम्' इति क०, 'दुष्टदर्शनाल्लक्ष्य' इति ख० ।

वि० पृ० ॥ ३२६॥ पृ०नं० अ० ४२ ॥ ३३६॥

दीपानां च करैः कार्यं तथा भूमण्डलं शुभम् ॥ ६२ ॥ ॐ ............राजस्तथा स्थिरसर्पणमयः ॥ रत्नपञ्चकराः कार्याः सागरा मञ्जुलोत्तमा ॥ ६३ ॥ समुद्राणां प्रभास्यान्ते सलिलं तु प्रदर्शयेत् ॥ आयुधानां च तच्चिह्नं किञ्चिनमूर्ध्नि दर्शयेत् ॥ ६४ ॥ निधीनां दर्शयेत्कुम्भं शंखं शंखस्य दर्शयेत् ॥ पद्मं पद्मस्य राजेन्द्र शेषाणामनुबन्धरूपतः ॥ ६५ ॥ कार्यस्त्वव्यक्तभावैः कार्यः स्वैर्हस्तदक्षैः पृथक् ॥ दिव्यानां दर्शयेच्चिह्नं मालाञ्चैव पुस्तकम् ॥ ६६ ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि रूपं यद्यस्य दृश्यते ॥ अकाशं दर्शयेद्विद्वान्दिव्येन स्वाभ्रमाकुलम् ॥ ६७ ॥ तथैव दर्शयेद्राज्ञं रत्नाकरमणिप्रभं दिव्यमम्बुधिं च जाङ्गलंनृपमिश्रैः स्वैःस्वतैस्तथा गुणैः ॥ ६८ ॥ पर्वतं तु शिलाजालैः शिखरोन्नतिमुद्गमैः ॥ निर्झरैश्चर्गजैश्चैव दृष्टैर्वनतृणस्तथैव ॥ ६९ ॥ वनं नानाविधैर्वृक्षैर्विहङ्गैः श्वापदैस्तथा ॥ तोयं च दर्शयेद्विद्वांनन्तर्मत्स्यकच्छपैः ॥ ६० ॥ पद्माक्षैश्च महाराज तथान्यैर्जलजैरुपैः ॥ दैवतार्थाश्चमिश्रैश्च प्रासादापणवेश्मभिः ॥ ६१ ॥ नगरं दर्शयेद्विद्वान राजमार्गश्च शोभनैः ॥ बभत्या दर्शयेद्भूमिं किञ्चिन्द्यानशोभितम् ॥ ६२ ॥ सर्वेषामथ दुर्गाणां कर्तव्यं दर्शनं तथा ॥ समभिविनिवेशेन भ्रष्टाट्टालकपर्यतैः ॥ ६३ ॥ पण्यायुक्तस्तु कर्तव्यास्तथैवापणभूमयः ॥ आचान्तभूमिः कर्तव्या पानयुक्तैः नराकुलै ॥ ६४ ॥ उत्तरीयविहीनांश्च हुतसत्त्वान्प्रदर्शयेत् ॥ जिताश्चापेक्षिताम्मुक्तानध्यारूढयज्यास्तथा ॥ ६५ ॥ चतुरङ्गबलोपेतां प्रहरद्भिनरैर्युताम् ॥ मृतावयवखण्डांश्च रणभूमिं प्रदर्शयेत् ॥ ६६ ॥ चिताकुणपसंयुक्तं श्मशानं च तथा नृप ॥ युक्तं सभाररुक्षाभामार्गं साथं प्रदर्शयेत् ॥ ६७ ॥ सचन्द्रग्रहनक्षत्रं तथा दर्शितलौकिकम् ॥ आसन्नभास्करं रात्रिं दर्शयेत्सुसमानवाम् ॥ ६८ प्रभातं दर्शयेत्तज्ज्ञो तथा चैवाभिसारिकाम् ॥ मारुणो म्लानदीपांश्च प्रत्युषो रुरुदुक्कुटैः ॥६९॥ कर्मव्यग्रजनप्रायः कर्तव्यो वासरस्तथा ॥ द्विजैर्यज्ञमियुक्तैश्च रक्तं सन्ध्वां प्रदर्शयेत् ॥ ७० ॥ तमसौ दर्शनं कार्यं वासे संसर्पकीनरैः ॥ कुमुदानां विकारैश्च ज्योत्स्नां चन्द्रे प्रदर्शयेत् ॥७१॥ दीक्षौतस्तस्करस्य च शय्यां कृणोतिकावृताम् ॥ सदूतोन्मत्तनाव्रणयां दृष्टिं दृष्ट्वाम्प्रदर्शयेत्ता॥७२॥प्राणिनां क्लेशतप्तानामादित्येन निदर्शनम् ॥ वृक्षैर्वसन्तजैः फुल्लैः कोकिलालापशोभितैः ॥ ७३ ॥ प्रहृष्टनरनारीकं वसन्तं च प्रदर्शयेत् ॥ क्लान्तैः कार्यं नरैर्ग्रीष्मं मृगैश्छायागतैस्तथा ॥ ७४ ॥ महिषैः पङ्कमलिनैस्तथा मुञ्जकुलाश्रयम् ॥ विहङ्गैरूर्द्धसंलीनैः सिंहव्याघ्रेर्मृदङ्गतैः ॥ ७५॥ तोयन्त्रस्रवदुर्वेलैः सेन्द्रचापविभूषणैः ॥ विद्युद्दद्योतनैर्युक्तां प्रावृषं दर्शयेत्तथा ॥ ७६ ॥ मण्डलैर्हसमंस्युक्तैः पक्वसस्यां वसुन्धराम् ॥ सहंसपद्मसलिलं शरद् तु तथा लिखेत् ॥ ७७ ॥ सबाष्पसलिलं

ॐ पुस्तकद्वयं त्रुटिः । १ 'आयुधानां च तद्विद्भिः'-इति ख० ।

मातरः स्वेन रूपेण तथा कार्या नराधिप ॥ २६ ॥ पिशाचानां च पत्न्योऽपि कार्य्यास्तद्रूपसंयुताः ॥ विस्मृतारस्त-
कर्त्तव्याश्शियः पलितसंयुताः ॥ २७ ॥ शुक्लवस्त्रपरीधानाः सर्वाभरणवर्जिताः ॥ कुब्जा वामनिका वृद्धा तथा रूपवती भवेत् ॥ २८ ॥
राजस्त्रीणां परिवारे वृद्धः स्यात्कञ्चुकी पुनः ॥ रूचकस्य तु मानेन वैश्यमानं विधीयते ॥ २९ ॥ शशकस्य तु मानेन शूद्रमानं तथैव च ॥ गया
जात्यनुरूपेण वेषेण मनुजेश्वर ॥ ३० ॥ दैत्यादियोषितां कार्याः परिचारभियः सदा ॥ महाशिरा महोरस्को महानासो महाहनुः ॥ ३१ ॥ पीन-
स्कन्धभुजग्रीवः परिमाणेन चोच्चितः ॥ वितरङ्गललाटश्च व्योमदृष्टिर्महाकटिः ॥ ३२ ॥ दृताश्चिद्रविदा कार्यः सेनायाः पतिरुर्जितः ॥
योधाः कार्या महाराज प्रायशो भृकुटीमुखाः ॥ ३३ ॥ किंचिदुद्धतवेषाश्च कार्याश्चोधतदर्शनाः ॥ अभ्युद्रताश्च कर्तव्या आयुधीयाः पदातयः
॥ ३४ ॥ खड्गचर्मधराः कार्याः कर्णोत्कर्षकधूर्धराः ॥ वरवाणधराः कार्या नरा नञ्जाञ्धैश्च धन्विनः ॥ ३५ ॥ नात्युद्वतेन वेषेण सोपानत्कास्तथैव ते ॥
पृथक्लक्षणाः कार्याः कुञ्जरास्तुरगादयः ॥ ३६ ॥ हस्त्यारोहास्तु कर्त्तव्या मुण्डाः श्यामास्तु वर्णतः ॥ केशैश्र गूढपरैः सालंकारास्तथैव च
॥ ३७ ॥ उदीच्यवेषाः कर्त्तव्यास्तुरगाणां तु सादिनः ॥ उद्धतेन तु वेषेण कर्तव्या बन्दिनस्तथा ॥३८॥ सिरादर्शितकण्ठाश्च तथैवोद्बुद्धदृष्टयः ॥
आह्वानकास्तु कर्तव्याः कपिलाः केकरेक्षणाः ॥ ३९ ॥ किंचिदानतवसङ्गाङ्गाः प्रायशो दण्डपाणयः ॥ न केकरात्र कपिलायुद्दे द्वेद्धानसम्प्राप्ति
खेत् ॥ ४० ॥ नात्युद्वतेन वेषेण न च शान्तेन शस्यते ॥ पार्श्ववेष्टेन खड्गेन प्रतोदहरस्तु दण्डवान् ॥ ४१ ॥ संवेष्टितशिरस्काश्च
कर्तव्या वणिजस्तथा ॥ गायना नर्तका ये वा बाह्यवादिविबुद्धये ॥ ४२ ॥ उद्धतेन तु वेषेण कार्गास्ते मनुजोत्तम ॥
आसन्नपतिताः कार्याः स्वभूषणाविभूषिताः ॥ ४३ ॥ पौरजानपदाः श्रेष्ठाः शुभ्रवस्त्रविभूषणाः ॥ प्रससन्नवणाः भद्राः स्वभावप्रियदर्शनाः ॥ ४४ ॥
स्वकर्म्मोपस्कराद्धन्वयः कार्याः कर्म्मकरो जनः॥ प्रांशवः पीनगात्राश्च पीनग्रीवाशिरोधराः ॥ ४५ ॥ उग्राश्च नीचकेशाश्च मल्लाः कार्यास्तथोद्धताः ॥
वृषाः केशाग्रिणश्चैव याथ्रान्याः सर्वजातयः ॥ ४६ ॥ यथाभिमिनिवेशास्ते लोके दृष्टा नराधिप ॥ एतद्रूपसमुद्देशमदृष्टानां तवेरितम् ॥ ४७ ॥
दृष्टं सुसदृशं कार्य सर्वमप्यविशेषतः ॥ ४८॥ चित्रे सादृश्यकरणं प्रधानं परिकीर्तितम् ॥ ४८ ॥ बुद्ध्या रूपं यथावेषं वर्णं च मनुजोत्तम ॥
देशेशो नराः कार्या यथावत्तत्समुद्भवाः ॥४९॥ देशं नियोगे स्थानं च कर्म बुद्ध्या च यत्नतः ॥ आसनं शयनं यानं वेशं कार्य नराधिप ॥ ५० ॥ सांगितं सशरीराणां वाहनानि प्रदर्शयेत् ॥ पूर्णकुम्भकराः कार्य्यास्तथा नामितजानवः ॥ ५१ ॥ शैलानां शिखरं मूर्ध्नि दर्शयन्मनुजोत्तम ॥

वि० प्र० ॥३३५॥ तृ० खं० अ० ४२ ॥३३६॥

मार्कण्डेय उवाच ॥ यथा देवस्तथाचित्रे कर्तव्यः पृथिवीश्वर ॥ १ ॥ एकैकं हृत्के रोम कर्तव्यं पृथिवीक्षिताम् ॥ २ ॥ ऋषयश्च सुगन्धर्वा दैत्याश्च सह दानवाः ॥ मन्त्रिणश्च महाराज संवत्सरपुरोहितौ ॥ २ ॥ कार्या भद्रप्रमाणेण ब्राह्मणाश्च नरेश्वर ॥ ऋष- यस्तत्र कर्तव्या जटाजूटोपशोभिताः ॥ ३ ॥ कृष्णाजिनोत्तरीयाङ्गा दुर्बलास्तेजसा युताः ॥ देवताश्चापि गन्धर्वा मुकुटेन विवर्जिताः ॥ ४ ॥ कर्तव्यास्ते महाराज शिरसोरूपशोभिताः ॥ ब्रह्मन्यस्विनो विप्राः शुक्लाम्बरधरास्तथा ॥ ५ ॥ मन्त्रिणश्च महाराज संवत्सरपुरोहितौ ॥ सर्वालङ्कारसंयुक्तानेतोष्णीषाणिरूपयेत् ॥ ६ ॥ मुकुटेन विहीनांस्तु सोष्णीषान्कारयेच्च तान् ॥ दैत्याश्च दानवाश्चैव कर्तव्या भ्रुकुटीमुखाः ॥ ७ ॥ वर्तुलाक्षास्तथा कार्या भीमवक्त्रांस्तथैव च ॥ तेषामभ्युद्धतो वेषः कर्तव्यः पृथिवीपते ॥ ८ ॥ रुद्रप्रमाणाः कर्तव्यास्तथा विद्याधरा नृप ॥ सपत्नीकाश्च ते कार्या माल्यव्यालङ्कारधारिणः ॥ ९ ॥ खड्गहस्ताश्च ते कार्या गगने वाथ वा भुवि ॥ मालव्यपरिमाणेन किन्नरोरगराक्षसाः ॥ १० ॥ रुचकस्य प्रमाणेन गुह्यः कार्या नराधिप ॥ शशकस्य प्रमाणेन प्रधानं मानवं लिखेत् ॥ ११ ॥ पिशाचा वामनाः कुब्जाः प्रमथाश्च महीभुजः ॥ मानित्रियमतः कार्यं रूपविप्रममस्तथा ॥ १२ ॥ स्वायुरुद्रप्रमाणाश्च सर्वा वै योषितः स्मृताः ॥ किन्नरा द्विविधाः प्रोक्ता नृवक्त्रा हयविग्रहाः ॥ १३ ॥ नृदेहाश्चाश्ववक्त्राश्च तथान्ये परिकीर्तिताः ॥ अश्ववक्रास्तु कर्तव्याः सर्वालङ्कारधारिणः ॥ १४ ॥ गीतवाद्यसमायुक्ता द्युतिमन्तस्तथैव च ॥ उक्तञ्चा राक्षसाः कार्या विकलाक्षा विभीषणाः ॥ १५ ॥ देववत्काराश्च कर्तव्या नागाः फणविराजिताः ॥ सालंकाराः स्मृताः सर्वे यशस्तेऽभिमहिता मया ॥ १६ ॥ सुपूर्णा प्रमथाः कार्याः प्रमाणेन विवर्जिताः ॥ पिशाचाश्च तथा कार्या प्रमाणेन विवर्जिताः ॥ १७ ॥ नानावस्त्रावृतव्याः कार्या देवतानां तथा गणाः ॥ नानावेषा महाराज नानायुधधरास्तथा ॥ १८ ॥ नानाकोडाप्रमत्तश्च नानाकर्मकरास्तथा ॥ एकरूपास्तु कर्तव्या वैष्णवानान्तथा गणाः ॥ १९ ॥ तथापि तेषां कर्तव्या भेदाश्चत्वार एव च ॥ वासुदेवसमाः कार्या वासुदेवगणाः शुभाः ॥ २० ॥ संकर्षणेन सदृशास्तद्वत्प्रद्युम्ननिभास्तथा ॥ प्रद्युम्नसंनिकाशाश्च तद्गुणाः सदृशास्तथा ॥ २१ ॥ तत्स्वभावाः स्मृताः सर्वे तदायुधधरास्तथा ॥ नीलोत्पलदल श्यामाश्चन्द्रशुम्भ्रांस्तथैव च ॥ २२ ॥ तथा मरकतक्राभाः सिन्दूरसदृशप्रभाः ॥ रुचकस्य तु मानेन वेश्याः कार्यास्तथा स्त्रियः ॥ २३ ॥ वैश्यानामुद्धृते वेशे कार्यं शृङ्गारसम्मतम् ॥ मालव्यायास्ततः कार्या लज्जावत्यः कुलस्त्रियः ॥ २४ ॥ नाट्यश्रुतेन वेशेन सालंकारास्तथैव च ॥ दैत्यदानवयक्षाणां राक्षसानां तथैव च ॥ २५ ॥ हंसरूपस्यतथा कार्याः पत्न्यो मनुजसत्तम ॥

शृङ्गद्रव्याणि कनकं रजतं ताम्रमेव च ॥ अभ्रकं राजवर्तं च सिन्दूरं त्रपुमेव च ॥ २५ ॥ हरितालं सुधा लाक्षा तथा हिङ्गुलकं नृप ॥
नीलं च मनुजश्रेष्ठ तथान्ये सन्त्यनेकशः ॥ २६ ॥ देशेदेशे महाराज कायस्ते रत्नसंयुताः ॥ लोहानां पत्रविन्यासं भूयोऽपि
रसक्रिया ॥ २७ ॥ संकटं लोहविन्यस्तमभ्रकं द्रावणं भवेत् ॥ एवं भवति लोहानां लेखने कर्मयोग्यता ॥ २८ ॥
अभ्रकद्रावणं प्रोक्तं सुरसेन्दुजसम्भवैः ॥ चुम्बाकुष्ठोद्भव बकुला निर्यासस्तमभाङ्गत्वेत ॥ सर्वमेषामिव रङ्गाणां सिन्दूरक्षीर्
इष्यते ॥ २९ ॥ मातङ्गदन्तवज्रस्पर्शबद्धैः संस्तम्भितं चित्रसुदशरापुच्छैः ॥ धौतं जलेनपि न नाशयेत तिष्ठत्यनेकान्यपि वत्सरा
णि ॥ ३० ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शृङ्गल्यक्तिकरो नाम चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ४० ॥ मार्कण्डेय
उवाच ॥ सत्यं च वैणिकं चैव नागरं मिश्रमेव च ॥ चित्रं चतुर्विधं प्रोक्तं तस्य वक्ष्यामि लक्षणम् ॥ १ ॥ यत्किञ्चिल्लोकसादृश्यं चित्रं तत्सत्य
मुच्यते ॥ दीर्घाङ्गं सप्रमाणं च सुकुमारं सुभूमिकम् ॥ २ ॥ चतुरस्रं सुसम्पूर्णं न दीर्घं नोल्वणाकृतिम् ॥ प्रमाणं स्थानलम्भाढ्यं वैणिकं तन्निगद्यते ॥ ३ ॥
दृढोपचितसर्वाङ्गं वर्तुलं नघनोल्बणम् ॥ चित्रं तं नागरं ज्ञेयं स्वल्पमाल्यविभूषणम् ॥ ४ ॥ चित्रमिश्रे समाख्यातं समासान्मनुजोत्तम ॥ तिस्रश्च
वर्तनाः प्रोक्ताः पत्राद्रेहिकबिन्दुजाः ॥ ५ ॥ पत्राकृतियी रेखाभिः कथिता च वर्तना ॥ अतीव कथिता सूक्ष्मा तथाऽहैरिकवर्तना ॥ ६ ॥
तथा च स्तम्भनायुक्ता कथिता बिन्दुवर्तना ॥ ८ ॥ दौर्बल्यविद्विरेडस्सर्वमविभक्तत्वमेव च ॥ ७ ॥ बृहद्गण्डोष्ठनेत्रत्वमविरुद्धत्वमेव च ॥ मानवा
कारता चेति चित्रदोषाः प्रकीर्तिताः ॥ ८ ॥ स्थानप्रमाणभूलम्बो मधुरत्वं विभक्तता ॥ सादृश्यं पदवृद्धिश्च गुणाश्चित्रस्य कीर्तिताः ॥ ९ ॥
रेखा च वर्तना चैव भूषणं वर्णमेव च ॥ विज्ञेया मनुजश्रेष्ठ चित्रकर्मसु भूषणम् ॥ १० ॥ रेखां प्रशंसन्त्याचार्या वर्तनां च विचक्षणाः ॥
स्त्रियो भूषणमिच्छन्ति वर्णाढ्यमितरे जनाः ॥ ११ ॥ इति मत्वा तथा यत्नः कर्तव्यश्चित्रकर्मणि ॥ सर्वस्य चित्तग्रहणं यथा स्यान्मनु
जोत्तम ॥ १२ ॥ दुरासनं दुरानीतं पिपासा चान्यचित्तता ॥ एते चित्रविनाशस्य हेतवः परिकीर्तिताः ॥ १३ ॥ स्वावृत्तिकायकाशा च
निदेशां मधुका शुभा ॥ सुप्रसन्नाभियुक्ता च भूमिः स्याच्चित्रकर्मणि ॥ १४ ॥ सुस्निग्धविस्पष्टसुवर्णरेखं विद्धान्वयथोद्देशविशेषवेशम् ॥ प्रमाणशोभा
भिरहीयमानं कृतं भवेच्चित्रमतीव चित्रम् ॥ १५ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० मा० सं० वर्तनो नामकश्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ४१ ॥

१ 'रते शृङ्गाकर्म' इति ख० । २ 'रच्यार्यास्तोऽस्य' - इति ख० ।

वि० पु० ॥३३४॥ तृ० सं० अ० ४०

वज्रसंवादे चित्रसूत्रे शेषवृद्धिनमोक्तश्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः॥ ३९ ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ स्निग्धकर्कशिकाचूर्णं त्र्यंशं दित्त्वा सुदस्ततः ॥ गुग्गुलं सम्प्रगृह्यैवं मधुकं सुरकं गुडम् ॥ १॥ कुसुमं तैलसंयुक्तं कृत्वा दद्यात्समांशकम्॥ त्रिभागमसिदग्धाया सुधायास्त्व चूर्णितम् ॥२॥ बिल्वजं द्र्व्यसम्मिश्रं तद्दद्याच्च सपकं कषमावालुकांशं ततो दद्यात्स्वालुकरूपेण बुद्धिमान्॥३॥ ततः शक्लतोयेन प्लावयेच्चिच्छलेन तमापरीकृतं सम्भ्रं तन्मासमात्रं निधापयत्ता॥४॥मादेकं मासमात्रेण गतसुद्रव्य यत्नतः ॥ दृथाप्यलेपं निपुणः शुष्के कुड्ये विमृश्य तु ॥५॥ सूक्ष्मं समं सववद्वन्धं निम्नन्नोन्नतिविना कृतम् ॥ न चातिघ्नन्तं यात न चातितनुलाङ्कलम् ॥ ६॥ यदा शुष्कं भवेत्कुड्यं तत्प्रतिप्रससङ्कृतम् ॥ तया मृदा सर्जरसा तैलभागावियुक्तया ॥७॥ सृक्ष्णीकुर्यात्प्रयत्नेन लेपनैः श्लक्ष्णमन्तैः ॥ मुहुर्मुहुश्च क्षीरेण सिक्त्वा मार्जनयत्नतः ॥ ८ ॥ सद्यः शोषमुपायाते कुड्यं तन्न्युवजेन्नर ॥ अपि वर्षशतस्यान्ते न प्रणश्येत्तु कर्हिचित् ॥ ९ ॥ अनेनैव प्रकारेण द्विविधेयंस्कृताः ॥ कर्तव्याश्चित्रवृत्तौषा विविधा मणिभूमयः ॥ १० ॥ कुड्ये शुष्के तिथौ शस्ते रूपे च गुणसंयुते ॥ चित्राचार्यौ विशेषेण श्वेतावासा यतात्मवान्॥ ॥ ११ ॥ ब्राह्मनान्पूजयित्वा तु स्वस्ति वाच्य प्रणम्य च ॥ तद्विदुश्च तथाप्यान्यं गुरुंश्च गुरुवत्सलः ॥ १२ ॥ प्राङ्मुखो देवताध्यायी चित्रकर्म समाचरेत् ॥ १३ ॥ श्वेतरक्तारुणैर्वापिनानैर्वापि कथंचिद्भवम् ॥ १३ ॥ आदिख्य स्थापयीद्वान्प्रमाणं स्थानके तथा ॥ ततस्तं रञ्जयेद्रङ्गैर्यास्थानगा नुकूचतः ॥ १४ ॥ श्यामा गौरी तथा तस्य च्छविः ख्यातां प्रदर्शयेत् ॥ तस्याश्च लक्षणं प्रोक्तं माताया नृप विस्तरे ॥ १५ ॥ मूलरङ्गाः स्मृताः पञ्च श्वेतः पीतो विलोमतः ॥कुरूपो नीलश्च राजेन्द्र शतरशोशतस्तः स्मृताः ॥ १६॥ पूर्णरङ्गविभागेन भावकल्पनया तथा।स्वबुद्ध्या कारयेद्रङ्गान् ऽशतशोऽथ सहस्रशः ॥ १७॥ नीलोच्छ्रित्यान्तिकैः पालाश इति शम्यते ॥ स गुरुः श्वेतामिश्रश्च नीलासम्भ्राधिक एव च ॥ १८॥ एकाधिकं न भवति च्छवीनम्मनुरूपतः ॥ श्वेताधिको वा न्यूनो वा समांशोवेति स त्रिधा ॥१९॥ स एकस्तन्मनायुक्तो बहुधैवं विकल्पते ॥ तेन दूर्वाङ्कुरा पीतः कपित्थवद्वरैस्तैः शुभाः ॥ २० ॥ क्षुद्रश्यामश्चकृत्तयः कर्तव्याश्छवयौ नृप ! ॥ नीलः पाण्डुरसम्भूतो विरूङ्गः सोऽप्यनेकथा ॥ २१ ॥ अन्यो न्यास्याधिकं न्यूनं समांशराविकल्पना ॥ तेन नीलोत्पलन्निभा मापसच्छद्रणप्रभा ॥ २२ ॥ क्रियते च्छवयो रम्या यथाप्रोगिविनिश्चयात् ॥ लाक्षया श्वेतया युक्ता लाक्षारोगोपिन्द्वृया॥२३॥गक्ता रक्तोत्पलरुश्यामा च्छविर्भवति शोभना ॥ सापि नानाविधानन्यान्वर्णान्कुर्वीत वर्हुत ॥२४॥

॥३३४॥

१ 'नीलोत्पलन्निभैर्विस्तैः' - इति ग० ।

स्थित्यर्धमुन्मुखश्चाङ्गैः परिवृत्तवशोद्भवेत् ॥ किञ्चिद्व्यत्यागतौ कार्यावुपरिष्टादधः पुरः ॥ २७ ॥ अर्धाविक्षिप्तसाहच्यं विरसम्प्रम्यसंस्थितम् ॥ मध्येन नेत्ररन्ध्रेण पृथग्भागविलोपिना ॥ २८ ॥ विज्ञेयं दधतः कायं परिवृत्तं नरेश्वर ॥ समदृष्टिशिरस्कैस्तौ दृश्यौदृष्टौ तु यत ॥ २९ ॥ ऊर्ध्वतः क्षीणदृष्ट्यर्थं दृश्या शेषं कटिस्थलम् ॥ क्षुत्तषादाङ्गुलितलं दृश्याशेषतलद्वयम् ॥ ३० ॥ चतुरस्रं सुसम्पूर्णमसंभ्रान्तकदर्शनम् ॥ प्रकाशिताहृतबाहुश्च दृष्टसुव्यक्तकन्धरम् ॥ ३१॥ क्षुतं जङ्केतौ ज्ञेयं नाम्ना स्थानं समानतः ॥ नीचान्येतानि सर्वाणि तथोक्तेर्विभराजितम् ॥ ३२ ॥ ललितैर्ललितव्यानितै त्वयायुक्तमथो नव ॥ एषां प्रज्ञाविशेषेण विकाराणि बहून्यपि ॥ ३३ ॥ एकैकशश्च भूभागैः कर्तव्यानि यथाविधि ॥ त्वया मन्तः समासाद्य सम्यङ् मानं तु भूतले ॥ ३४ ॥ स्थानान्येतानीमानि मानाद्यैर्गुणैर्लक्षणैर्यानि शृण्वतः ॥ नैवैतानिह्यानि सर्वाणि वैष्णवनिन्दत ॥ ॥ ३६ ॥ स्थानानि नाधिकमतः परमस्ति हि किचन ॥ जीवलोके परिक्रम्य सतत स्थाणुजङ्गमम् ॥३६॥ उत्तमाधममध्येषु प्रमाणगुणतः सदा। चित्रं विचित्रं विविधं प्रमाणं ज्ञेयमेव च ॥३७॥ क्षयवृद्धी च कात्स्न्येन मया तेऽभिहितेऽनघ ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि क्षयवृद्धिर्विधिं क्रमात्॥३८॥ चित्रवृद्धिसंज्ञेयं समासेनेतरेण च ॥ त्रयोदशविधेनात्र क्षयवृद्धिरुदाहृता ॥ ३९ ॥ स्थानानां बहुसंस्थानत्वाङ्गवयवसम्भवा ॥ स्थानं पृष्ठ- गतं पूर्वमवर्जगतमेव च ॥ ४० ॥ मध्यार्धार्थं तथार्धार्थं साचीकृतमुखं तथा ॥ नतं गण्डपरावृत्तं पृष्ठगतमथापि च॥ ४१॥ पार्श्वगतं च विज्ञेय- मुत्क्षेपं चलितं तथा ॥ उत्तानं वलितं चेति स्थानानि तु त्रयोदश ॥ ४२ ॥ कार्याण्येतानि सर्वाणि नामसंस्थानतो नृप ॥ मण्डल्यनीह वैशाखप्रत्यलीढक्रियाक्रमैः ॥ ४३ ॥ समासाद्वाह्यसंस्थाः पादाः सुस्थितानि चलानि च ॥ समाससम्पदस्य च द्विविधं स्थानकं भवेत् ॥ ४४ ॥ तद्गत्या पद्धयुगिष्टं स्थानं सम्पदं स्मृतम् ॥ मण्डलञ्च द्वितीयं स्यात्स्थानान्यन्यानि यानि च ॥ ४५ ॥ तान्येकसम्पदानि विचित्राणि चलानि च ॥ तत्र वैशाखमालीढं प्रत्यालीढं च धन्विनाम् ॥ ४६ ॥ चित्रगोमूत्रकगते विषमं खड्गचर्मिणाम् ॥ चलितं सवितागतम्ताललीढेकपद क्रमम् ॥ ४७ ॥ शक्तितोमरपाषाणभिन्दिपालादिधारिणाम् ॥ सर्वत्रलितं चक्रशूलगदाकुणपधारिणाम् ॥ ४८ ॥ एकापदस्- मस्थानं द्वितीयन्तु विद्रुतम् ॥ शरीरं च सलीलं स्यात्सावधैर्मैः क्वचिल्लुतम् ॥ ४९ ॥ लीलाविलासविभ्रान्तं विशालं जघनस्थलम् ॥ स्थिरैकपादविन्यासं स्त्रीरूपं विलिखेद्बुधः ॥ ५० ॥ प्रमाणहीनस्तु जनोऽभ्युत्थानकालस्य भावस्य चलात्तु श्चित्थ्याम् ॥ इति प्रतिपन्नस्यात्मधिया बुधेन कार्यं प्रमाणं क्षयवृद्धियोगे ॥ ५१ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेय-

वि० ध० ॥ ३२२ ॥ तृ० खं० अ० ३१ ॥ ३२३ ॥

ऋजुवागतं भवेद्द्यंस्तु तदनन्तरम् ॥ साचीकृतशरीरं च सव्यग्रीर्विलोचनम् ॥ २ ॥ ततः पार्श्वगतं नाम पुरावृत्तमतःपरम् ॥
पृष्ठागतमयः कार्यं पूर्वावृत्तं समागतम् ॥ ३ ॥ एतान्यनेकभेदानि नव स्थानानि भूपिते ॥ एकैकस्येह भवतः शृणु मे
नृप लक्षणम् ॥ ४ ॥ तत्राभिमुखमेवादी स्पद्यमानगुणान्वितम् ॥ सुसम्पूर्णं सुचाव्वङ्गं सुसूक्ष्मलक्षणैर्वकम् ॥ ५ ॥ सुशुद्धं मधुरं
स्पष्टरेखासंस्कारशोभितम् ॥ बद्धस्वस्थानसम्पन्नमलीणगात्रं पृष्टगं न तु ॥ ६ ॥ मुखस्यपादविततांशोनं वक्षस उदरं तथा ॥ कट्या च स्कन्ध-
देशश्च ऊरूश्च क्षयं गता ॥ ७ ॥ नासापुटाग्रघोणानां चतुर्थांशं च वृद्धिमत ॥ क्षयं नीतं त्रिभागं न यस्य गात्रेष्व्य एव च ॥ ८ ॥ कान्तरूपं
परं स्थानं स्थानलक्षणचोपपादितम् ॥ एतद्व्यंजनानामुक्तंमनेकगुणान्वितम् ॥ ९॥ गतियुग्मस्मिल्लग्नेन नेवद्वारे सुवर्तनाम्॥ सुकुमारं चतुर्भागं हीणं
सर्वांगशोभनम् ॥ १० ॥ अध्यर्धभ्रूललाटे चाप्यर्धचैवांगसुत्कटम् ॥ भागद्वयावशेषार्धं कलापादार्धलोचनम् ॥ ११ ॥ कलावद्बालभ्रूलेवं लिखितं
स्निग्धलेखया ॥ न च च्छायागतं काले न चावक्त्रंञ्जकोपनम् ॥ १२ ॥ चेकारीकत्वचैव नृप साचीकृतमिहोच्यते ॥ अर्धं नेत्रं मुखे यस्य लुप्सम
चक्षुर्ने तथा ॥ १३ ॥ भद्रो ललाटमात्रञ्च दृश्यानां सग्भव तु ॥ मात्रार्धा चैकतो गण्डं दृश्यमर्धकुतस्तथा ॥ १४ ॥ मात्रार्धं कण्ठदेशाच्चा ग्रव-
र्माविष्कृतं हनोः ॥ १५ ॥ उत्सोडवं मुखं लिप्तं नान्यस्याच्छिद्यमूल्यम् ॥ १६ ॥ अध्यर्धशेषा च कटी अन्यश्च दर्शनीकृतम् ॥ अध्यर्धांशं परिज्ञेयमा
कारणेनोत्तमादिना ॥ १७ ॥ एकांशमक्रक्रैलेवसप्तमनामा ललाटवत् ॥ १८ ॥ यस्यावलोक्यते पार्श्वं दक्षिणं सव्यमेव वा ॥ १७ ॥ कृत्स्नमन्य-
र्हिगतं तदङ्गमङ्गवितस्तथा ॥ एकांशमक्रकेलेवसप्तमनामा ल्लाटवत् ॥ १८ ॥ एकं श्रोत्रं यदर्थं स्याच्चिबुकार्थं शिरोरुहम् ॥
गृहीतंमानलावण्यमधुनादिगुणान्वितम् ॥ १९ ॥ पार्श्वगतमिति प्रोक्तं तत्स्याद्विज्ञित्संज्ञितम् ॥ अपाङ्गेकूं कण्ठशेणे कण्ठदेशे तथैव च ॥ २० ॥
बाहुमण्डललाटेषु कालाख्यं क्षयमागतम् ॥ बाहुवक्षःकटितटिप्रथयितु...... ॥ २१ ॥ द्विकले द्विकले ज्ञात्वा पृथाभागं कृषीकतम् ॥
अनुक्तंप्रप्रमाणेण नातितिरोष्णडामेव च ॥ २२ ॥ एतद्वण्डपरावृत्तं स्थानं च परिकीर्तितम् ॥ पृष्ठतो यदपि व्यक्तं देहबन्धे मनोहरम् ॥ २३ ॥
वक्रस्फुटिसर्व्वंगसन्रिवन्धनमेव च ॥ ईषच्च दर्शितापाङ्गकपोलजठरं पुनः ॥ २४ ॥ प्रकारितैकपार्श्वेन सुस्थिरं दृष्टिहारि च ॥ स्वहीनेमानला-
वण्यमधुरादिगुणान्वितम् ॥ २६ ॥ लेखेषु पुस्तकेषु पृष्ठागतमिति स्मृतम् ॥ यस्योर्ध्वमङ्गत्येन भागेन समवस्थितम् ॥ २६ ॥

१ 'परात्तम्' इति ख० ।

चतुरस्रं सुसम्पूर्णं प्रशस्तं शुभलक्षणम् ॥ अविकोपानमर्कं च अधिकारमुखं भवेत् ॥ ४ ॥ दीर्घमण्डलचक्राणि त्रिकोणादीनि यानि च ॥ वर्ज्यानि तानि देवानां प्रजासु शिवमिक्षता ॥ ५ ॥ कार्या हंसप्रमाणेन देवा युद्धकुलोद्भवे ॥ तेषां च लोम कर्तव्यमधिपक्ष्मासु च ध्रुवोः ॥ ६ ॥ अतः शेषेषु गात्रेषु देवाः स्थूलोमवर्जिताः ॥ द्विरष्टवर्षकाराश्च तथा कार्या दिवौकसः ॥ ७ ॥ प्रसन्नवदना नित्यं तथा च स्मितदृष्टयः ॥ सुकुटैः कुण्डलैर्हारैः केयूरैरङ्गदैस्तथा ॥ ८ ॥ भूषितास्तोडयैः कर्तव्याः सुप्रसन्नदामधारिणः ॥ श्रोणीसूत्रेण महता पादामभरणचारिणा ॥ ९ ॥ यज्ञोपवी तवंतश्च सवंतस्त्रांस्तथैव च ॥ जान्वधोलम्बिना कार्याः शोभिना कटिवाससा ॥ १० ॥ वामं मनुजशार्दूल दक्षिणं जानु दर्शयेत् ॥ अंशुकं च तथा कार्यं देवतानां मनोहरम् ॥ ११ ॥ प्रभा च तेषां कर्तव्या मूर्ध्नि मूर्ध्नि प्रमाणतः ॥ मण्डलाभा महाराज देवतातोजस्कारिणी ॥ १२ ॥ ऊर्ध्वा दृष्टिरधोदृष्टिस्तथैव तेषां विवर्जयेत् ॥ हीनाधिका वा दीना वा क्रुद्धा रूक्षा तथैव च ॥ १३ ॥ ऊर्ध्वा तु मरणायोक्ता शोकायोधः प्रकी र्तिता ॥ तिर्यग्विनशनिनाशाय हीना भवति मृत्यवे ॥ १४ ॥ अधिका शोकजननी दीना च नृपसत्तम ॥ रूक्षा धनक्षयाय स्यात्क्रुद्धा भयविव र्धिनी ॥ १५ ॥ शातोदरी न कर्तव्या न कार्या चाधिकोदरी ॥ सुलता च न कर्तव्या तथा युद्धकुलोद्भवे ॥ १६ ॥ हीनाधिकप्रमाणा च रूक्षा वर्णा तथैव च ॥ विवृतेन च वक्रेण नता च यदुनन्दन ॥ १७ ॥ प्रमाणहीनैरङ्गैश्च त्यधिकैरपि पार्थिव ॥ शातोदरी क्षुद्भया मरणाय्याधिको दरी ॥ १८ ॥ सूखता मरणायोक्ता हीना धनविनाशिनी ॥ अधिका शोकजननी रुक्षवर्णा भयप्रदा ॥ १९ ॥ विवृतेन च वक्रेण कुलनाशकरी भवेत् ॥ प्राच्याश्चा धननाशाय दक्षिणेन च मृत्यवे ॥ २० ॥ पश्चिमेन सुतघ्नी च चोद्गम्यर्थविवृद्धये ॥ प्रमाणहीना नाशाय अधिका देशनारिश नी ॥ २१ ॥ अङ्गैश्चा मरणायोक्ता क्रुद्धा रूपविनाशिनी ॥ प्रमाणहीनां प्रतिमां तथा लक्षणवर्जिताम् ॥ २२ ॥ आवाहितांश्च विप्रेन्द्रेनीवि शन्ति दिवौकसः ॥ २३ ॥ आविशन्ति तु तां नित्यं पिशाचा दैत्यदानवाः ॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन मानहीनां विवर्जयेत् ॥ २४ ॥ चित्रलक्षणसंयुक्ता प्रशस्तं सर्वसुच्यते ॥ आयुष्यं च यशस्यं च धनधान्यविवर्धनम् ॥ २५ ॥ तदैव लक्षणापेतं धनधान्यविनाशनम् ॥ देवा नरेन्द्र कर्तव्याः शोभा वन्तः सदैव तु ॥ मृगेन्द्रवृषनागानां हंसानां गतिभिः समाः ॥ २६ ॥ सुलक्षणं चित्रमुशन्ति धन्यं देशस्य कर्तुर्वसुधाधिपस्य ॥ तस्मात्प्रयत्नेन सल्हक्षणं तत्कार्यं नरेन्द्रत्नपरेण्यर्थावत् ॥ २७ ॥ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे प्रतिमालक्षणवर्णनन्नामाष्टत्रिंशत्तमो ऽध्यायः ॥ ३८ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ शुभाकारविधारण पश्चाद्दारूणि नानारूपवन्ति च ॥ नव स्थानानि रूपाणां शृणु तान्यनुपूर्वशः ॥ १ ॥

वि० ध० तृ० खं० अ० ३८

रक्तास्यामस्तु शशकः किंचिद्वक्रस्तथा ॥ पूर्णागणश्च चतुरो मयश्चाथ प्रकीर्तितः ॥ ६६ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे चित्रसूत्रे प्रमाणवर्णनो नाम षट्त्रिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ३६ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ अङ्गप्रत्यङ्गमानेन यथा पञ्च नराः स्मृताः ॥ १॥ स्त्रियः पञ्च तथा ज्ञेयास्ता एव मनुजोत्तम ॥ १ ॥ पुरुषस्य समीपेच्या कर्तव्या योषितीश्वर ॥ नरस्कन्धप्रमाणेण कार्या सा नृपभामिनी ॥ २ ॥ अङ्गुलौ द्वौ नरात्तासां हियो मध्यं विधीयते ॥ ४॥ अधिका च कटिः कार्या तथैव चतुरङ्गुलम् ॥ ३ ॥ उरःप्रमाणतः कार्यों स्तनौ नृप मनोहरौ ॥ तुर्यांश च स्तनौच्या महापुरुषलक्षणाः ॥ ४ ॥ जाळपादकराः कार्यास्तथा वै चक्रवर्तिनः ॥ ऊर्णैव च भ्रुवोर्मध्ये तेषां कार्यं तथा शुभम् ॥ ॥ ५ ॥ रेखाश्च करयोः कार्यास्तिस्रो राज्ञां मनोहराः ॥ शशांकसदृशकाशाः शंखा वै चामकोटिकाः ॥ ६ ॥ तदर्द्धमाङ्गिनः सूक्ष्मा निजस्नेहसमुत्कृताः ॥ घनेन्द्रनीलसदृशाः केशाः कार्यास्तथा शुभाः ॥ ७ ॥ कुन्तला दक्षिणावर्तनाऽङ्गिनः सिंहकेसराः ॥ वर्मगा जूटसमरा इत्येताः केशजातयः ॥ ८ ॥ चापाकारं भवेन्नेत्रं मत्स्योदरमथापि वा ॥ नेत्रमुत्पलपत्राभं पद्मपत्रनिभं तथा ॥ ९ ॥ शराकृतिर्महाराज पञ्चमं परिकीर्तितम् ॥ चापाकारं भवेन्नेत्रं प्रमाणेन यथा स्त्रियः ॥ १० ॥ मत्स्योदरश्च कथितं तथा यवचतुष्टयम् ॥ नेत्रमुत्पलपत्राख्यं प्रमाणान्षड्यवं स्मृतम् ॥ ११ ॥ पद्मपत्रनिभं नेत्रं प्रमाणेन यवा नव ॥ शराकृति च विज्ञेयं तथैव च यवा दश ॥ १२ ॥ नेत्रमङ्गलमानस्य यवमानं प्रकल्पयेत् ॥ चापाकारे भवेन्नेत्रे योगिनिमिलितेक्षणम् ॥ १३ ॥ मत्स्योदराकृति कार्यं नारीणां कामिनां तथा ॥ नेत्रमुत्पलपत्राभं निर्विकारस्य शस्यते ॥ १४ ॥ त्रस्तस्य रुदतोवापि पद्मपत्रनिभं भवेत् ॥ क्रुद्धस्य वेदनान्तस्य नेत्रं शराकृतिर्भवेत् ॥ १५ ॥ ऋषयः पितरश्चैव देवताश्च नराधिप ॥ स्वप्रमाणप्रमाणाः कार्या ह्युत्तमन्तस्तथैव च ॥ सुष्णन्तस्तेजसां तेजः परेषां नृपसत्तम ॥ १६॥ सम्यग्विचार्य नृपतिः स्वधिया गृहीतै हेतत्यणाणमजुढरूपमनिन्दितं च ॥ स्थानैरनेकरुचिरैः स्थिरभूमिलग्नैः कार्यं तदेव सुकुमारमसिद्धिरेखम् ॥ १७ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मा० व० सं० सामान्यमानवर्णनो नाम सप्तत्रिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ३७॥

॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ नेत्रमुत्पलपत्राभं रक्तान्तं कृष्णतारकम् ॥ प्रसन्नं दीर्घपक्ष्मान्तं मनोज्ञं मृदु सत्प्रभम् ॥ १ ॥ देवतानां करं राजन्यथा हितकरं भवेत् ॥ समे गोक्षीरवर्णाभे स्निग्धे जिह्याग्रदृक्फले ॥ २ ॥ प्रसन्ने पद्मनेत्रान्ते मनोज्ञे प्रियदर्शने ॥ कृष्णतारे विशाले च नयने श्रीसुखप्रदे ॥ ३ ॥

१ किञ्चिः रज्जुसकस्तथा' इति ख० । किञ्चिद्सुकस्तथा' इति ख० । २ 'चापा' इति ख० ।

॥३३२॥

सामान्यतस्ते नृपतेर्न मानं प्रोक्तं मया हंसनरधिपस्य ॥ प्रत्यक्षमानं च मयोच्यमानं समासतरत्वं शृणु राजसिंह ॥ ३८ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे चित्रसूत्रे आयामोच्छ्रयप्रमानवर्णनो नाम पञ्चविंशतितमोऽध्यायः ॥ ३६ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ अथ प्रत्यक्षेवि भागो भवति तत्र द्वादशाङ्गुलपरीणाहौ मूर्धा । चतुरङ्गुलोच्छ्रयं अष्टाङ्गुलं ललाटम् । शङ्खौ चतुरङ्गुलौ व्यङ्गुलोच्छ्रयौ पञ्चाङ्गुलौ गण्डौ चतुरङ्गुलो च्छ्रुः । द्व्यङ्गुलौ कर्णौ चतुरङ्गुलोच्छ्रयौ। कर्णमध्यमङ्गुलं तद्रन्ध्रमुदकम् ॥ पाशिरनियमोने । (कर्णस्य त्रुटिकापालिः) नासा चतुरङ्गुला अग्रे द्व्यङ्गलोच्छ्रया त्रिकायामा च नासापुटद्वंगुलिविस्तारौ द्विगुणद्विगुणायामौ । नासोष्ठमध्यमर्धाङ्गुलम् । ओष्ठश्चाङ्गुलः । चतुरङ्गुलायाम मास्यम् । अधरोऽङ्गुलं द्व्यङ्गुलं चिबुकम् । चत्वारिंशद्दन्ताः । तेष्वष्टौ दंष्ट्राः । अर्धाङ्गुलोच्छ्रिता दन्ताः । अङ्गुलद्वादशभागिका दंष्ट्रा । अङ्गुलं विस्तृता व्यङ्गुलायाम नेत्रे । नेत्रविभागं कृष्णमण्डलमापञ्चभागस्तारा । अर्धाङ्गुलिविस्तृतेद्व्यङ्गुलायामे भ्रुवौ । तयोर्मध्यमन्तरम् । चतुरङ्गुलं नेत्रान्तकर्णविवरम् । दशाङ्गुलिविस्तृता ग्रीवा एकाविंशत्यङ्गुलपरीणाहा षोडशाङ्गुले स्तनान्तरम् । षडङ्गुलं स्तननक्षवन्तरम् । षोडश बाहूर्ध्व लक्षणोगाहः। द्वादशाश्वः सप्ताङ्गुले करतलम् । पञ्चाङ्गुलं विस्तृतं पञ्चाङ्गुलप्रमाणा मध्यमिका । तत्पूर्वदलहीना प्रदेशिनी । तत्तुल्या चानामिका । तत्पर्वहीना कनिष्ठिका सर्वाः समाग्निभागपर्वाः । पर्वाधी नखाः । व्यङ्गलमङ्गुष्ठं द्विपर्वः। जठरपरीणाहो द्वाचत्वारिंशदङ्गुलः । वेधप्रमाणाभ्यामङ्गुष्ठं नाभिः । कण्ठिरष्टादशाङ्गुला विपुला । तत्परिविधुश्चत्वारिंशत् । चतुरङ्गुलोविस्तृतौ वृषणौ । षडङ्गुलं तावत्परीणाहं मेद्रम् । तन्मध्यत ऊरुः चतुरङ्गुलौ । तद्विगुणपरीणाहाङ्ङ्गुलिविपुले जानुनी । तद्विगुणपरीणाहं जङ्घाद्वयम् । पश्चाङ्गुलं चतुर्दशपरीणाहं द्वादश दीर्घौ षडङ्गलविस्तृतौ पादौ त्रिकायतौऽङ्गुष्ठौ । अङ्गुष्ठतुल्या प्रदेशिनी । तदर्द्धांशोनाः शेषाः । अङ्गुलचतुर्भागहीनोऽङ्गुष्ठनखः । तदर्धप्रमाणं प्रदेशिन्याः । तदष्टभागः शेषा णाम् । सर्वपादम्ङ्गलमष्ठांङ्गुलोन्सेधः । व्यङ्गुले पाष्णीं चतुरङ्गुलोच्छ्रयौ इति हंसप्रमाणं भवति । भवंति चात्र ॥ शेषाणां पार्थिवेन्द्राणां मानं युक्त्या प्रकल्पयेत्। अनेनैवानुसारेण स्वमानस्याप्यनुसारतः॥१॥ मध्वक्षश्चन्दगौरस्तु नागराजसुजो बली। हंसगामी सुमध्यश्च हंसश्च सुमुखो भवेत् ॥ ॥२॥ रोमरुद्धकपोलस्तु गजगामी महामतिः ॥ वृतोपचितबाहुस्तु भद्रः पद्माननो भवेत् ॥३॥ मुद्रश्यामस्तु मालव्यः कृशमध्यस्त्वकृशविः ॥ आजाजुबाहुः पीनांसो दन्तिघोणो महाहनुः ॥ ४ ॥ शशाङ्करश्मिरस्तु रुचक्रः कम्बुग्रीवो महामतिः ॥ सत्यस्तु सिकताश्वैव बलवर्यश्च प्रकीर्तितः ॥ ५ ॥

१ कोष्ठान्तर्गतः पाठो नास्ति बहुपुस्तके २ 'चतुरङ्गुलायामं'इति ख० । ३ 'मध्यकुन्द'इति ख० । ४ 'कृशमध्यतुलङ्घ्रिः'इति ख० ।

वि० ध०
॥३३॥

आप्यायनं परं ह्येतत्कथितं तु दिवौकसाम् ॥२४॥ एतदेव हि देवत्वं दीव्यतां सततं दिवि ॥ पुष्ट्यन्नैवैद्यदानेभ्यो नृत्तदानं विशिष्यते ॥ २५ ॥
स्वयं नृत्तेन यः कुर्याद्देवदेवस्य पूजनम् ॥ विशेषेण महाभाग तस्य तुष्यति केशवः ॥ २६ ॥ नृत्तं गीतं तथा वाद्यं दत्त्वा देवाय विष्णवे ॥
सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलमश्नुते ॥ २७ ॥ नृत्तेन धृतिं यः कुर्यात्स तु वर्ज्यः प्रयत्नतः ॥ कुशीलावधयैः कुर्यान्नृत्तनैमित्तिकान्यकः ॥ २८ ॥
देवतायाश्चनं कुर्यान्नृत्तं नृत्तेन धर्मवित् ॥ स सर्वकामानाप्नोति मोक्षोपायं च विन्दति ॥ २९ ॥ धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्गलोकप्रदं तथा ॥
ईश्वराणां विलासं तु चार्तानां दुःखनाशनम् ॥ ३० ॥ मूढानाम्बुद्धिवृद्धेश्च तत्क्षीणां सौभाग्यवर्धनम् ॥ शान्तिकं पौष्टिकं काम्यं वासुदेवेन
निर्मितम् ॥३१॥ एतावदुक्तं तव नृत्तशास्त्रं समासतो लोकहिताय राजन् ॥ नृत्तेन यत्नः पुरुषेण कार्यों लोकद्वयञ्जेतुमभीप्सता वै ॥ ३२ ॥ इति
श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे नृत्तशास्त्रवर्णनो नाम चतुस्त्रिंशत्तमोऽध्यायः॥३४॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि चित्र
सूत्रं तवानघ॥उर्व्वंशी सृजतः पूर्वं चित्रसूत्रं नृपात्मज ॥१॥ नारायणेन मुनिना लोकानां हितकाम्यया ॥ प्राप्तानां वञ्चनार्थाय देवस्त्रीणां महामुनिः ॥ २॥
सहकाररसं गृह्य उर्व्या चक्रे वरस्त्रियम् ॥ चित्रेण सा ततो जाता रूपयुक्ता वराप्सराः ॥ ३ ॥ यां दृष्ट्वा व्रीडिताः सर्वा जग्रमुस्ता देवयोषितः ॥
एवं महामुनिः कृत्वा चित्रं लक्षणसंयुतम् ॥ ४ ॥ ग्राहयामास स तदा विश्वकर्माणमच्युतम् ॥ यथा नृत्ते तथा चित्रे त्रैलोक्यानुकृतिः स्मृता
॥ ५ ॥ दृष्टयश्च तथा भावा अङ्गोपाङ्गानि सर्वशः ॥ कराश्च ये महादत्ते पूर्वोक्ता नृत्तसत्तम ॥ ६ ॥ त एव चित्रे विज्ञेया नृत्तं चित्रं परं मतम् ॥
नृत्ते प्रमाणं येनोक्तं तत्त्ववद्व्याहतः शृणु ॥ ७ ॥ हंसो भद्रोऽथ मालव्यो रुचकः शशकस्तथा ॥ विज्ञेयाः पुरुषाः पञ्च तेषां वक्ष्यामि लक्षण
म् ॥ ८ ॥ उच्चैश्चायमम तुल्यस्ते सर्वे ज्ञेयाः प्रमाणतः ॥ स्वेनैवाङ्गुलमानेन शतमष्टाधिकं भवेत् ॥९॥ प्रमाणं नृप हंसस्य भद्रस्य तु षडुत्तरम् ॥
चतुरशीत्यधिकं ज्ञेयं मालव्यस्य तथा नृप ॥ १० ॥ शतं च रुचकस्योक्तं दशोने शशकस्य च ॥ द्वादशाङ्गुलिविस्तारस्ताल इत्यभिधीयते ॥ ११ ॥
अङ्गुलन्वन्तमुत्तमांगं पादोत्थञ्चायः प्रकीर्तितः ॥ द्वौ च तालौ तथा जङ्घे पादतुल्ये च जानुनी ॥ १२ ॥ जंघातुल्यौ तथा चोरू नाभिस्तालं तु
मेढ्रतः ॥ तावन्न नाभिमेद्ध्यं हृदयात्कक्ष्व एव च ॥ १३ ॥ कण्ठस्तालत्रिभागः स्यात्तालं च वदनं भवेत् ॥ तालषड्भागमप्युक्तं ललाटोपरि
मस्तकम् ॥ १४ ॥ मध्यं मेढ्रं तु विज्ञेयमिति दैर्घ्यं प्रकीर्तितम् ॥ तालः प्रोक्तः करौ राजनूबाहु सप्तदशाङ्गुलौ ॥ १५ ॥ प्रबाहू तावदेवोक्तौ वक्षसो
धर्म्याष्टकम् ॥ एतदायाममतः प्रोक्तं मानं हंसस्य पार्थिव ॥ १६॥ अनेनैवानुसारेण शेषाणामपि कल्पयेत्॥ आयामपरिणाहाभ्यां समाः सर्वे नराधिपा॥१७॥

तृ० खं०
अ० ३६
॥३३॥