याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)
Yajnavalkya Smriti with Mitakshara Tika & Hindi Commentary
महर्षि याज्ञवल्क्य द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)
पृष्ठ 742, कुल 782 में से
संदर्भ में पढ़ें६८६ याज्ञवल्क्यस्मृतिः श्लो० १८५- इस प्रसंग में बृहस्पति के निम्नलिखित वचन अवधान योग्य हैं :- राजा वेदविदो विप्रान् श्रोत्रियानग्निहोत्रिणः । आकृष्य स्थापयेत्तत्र तेषां वृत्तिं प्रकल्पयेत् । नित्यं नैमित्तिकं काम्यं शान्तिकं पौष्टिकन्तथा । पौराणां कर्म कुर्युस्ते सन्दिग्धौ निर्णयस्तथा ॥ श्लो० १९३- कर्म त्यजन् = समर्थ होकर भी कर्म नहीं करने वाला भृत्य । श्लो० १९४- दशमं भागम् - यह नियम अल्पश्रमकारी भृत्यों के विषय में है। यदि श्रमाधिक्य हो तो निम्नलिखित बृहस्पति-वचनों के आधार पर विधान करना चाहिए:- त्रिभागं पञ्चभागं वा गृह्णीयात्सीरवाहकः । भक्ताच्छादभृतः सीराद्भागं गृहीत पञ्चमम् । जातसस्यात् त्रिभागन्तु प्रगृह्णीयादथाऽभृतः ॥ भक्त = भोजन, आच्छाद = वस्त्र, आवास आदि, अभृतः = भोजनादि- रहित भृत्य । श्लो० १९७-भाण्डम् = वणिग्धनम् कुङ्कुमादिकम् । श्लो० २००- जेत्रे दद्यात् - यहाँ निम्न-निर्दिष्ट बृहस्पति-वचन अवधान- योग्य है :- रहो-जितोऽनभिज्ञश्च कूटाक्षैः कपटेन वा । मोच्योऽभिज्ञोऽपि सर्वस्वं जितः सर्वं न दाप्यते ॥ श्लो० २०२-सचिह्नं निर्वास्याः- नारद के अनुसार चिह्न का अर्थ है:- कूटाक्षवेदिनः पापान् राजा राष्ट्राद्दिवासयेत् । कण्ठेऽक्षमालामासज्य स ह्येषां विनयः स्मृतः ॥ यहाँ द्वितीय पाद में शूलपाणि के अनुसार "निर्हरेद् द्यूतमण्डलात्" पाठ है, न कि 'राष्ट्राद्दिवासयेत्' (यह पाठ मिताक्षरा में है)। विनयः = दण्ड । विष्णु के अनुसार चिह्न का अर्थ निम्नलिखित है :- द्यूते च कपटाक्षदेविनां करच्छेदः, उपधिदेविनां संदंशच्छेदः । उपधिः = हस्तचातुरी से यथेच्छ रूप में अक्ष का देवन-प्रकार । संदंश = अङ्गुष्ठ ।