BharatKosha
Back to the archive

धम्मपद (पालि मूल, संस्कृत छाया एवं हिन्दी अनुवाद)

Dhammapada with Pali Original & Hindi Translation

by महापण्डित राहुल सांकृत्यायन

DevanagariHindipublished213 pages

७. अरहन्तवग्गो (अर्हत् वर्ग)

Page 66Permalink

२।५ ] पापवग्गो [ ५५ जेतवन लाजदेवकी कन्या ११८-पुञ्ञञ्चे पुरिसो कयिरा कयिराथेतं पुनप्पुनं । तम्हि छन्दं कयिराथ सुखो पुञ्ञस्स उच्चयो ॥३॥ ( पुण्यं चेत् पुरुषः कुर्यात्, कुर्याद् एतत् पुनः पुनः। तस्मिं छन्दं कुर्यात् सुखः पुण्यस्य उच्चयः ॥३॥ ) अनुवाद—यदि पुरुष पुण्य करे तो, उसे पुनः पुनः करे, उसमें रत होवे, (क्योंकि) पुण्यका संचय सुखकर होता है। जेतवन अनाथपिण्डिक (सेठ) ११९-पापोपि पस्सति भद्रं याव पापं न पच्चति । यदा च पच्चति पापं अथ पापानि पस्सति ॥४॥ ( पापोऽपि पश्यति भद्रं यावत् पापं न पच्यते । यदा च पच्यते पापं अथ पापानि पश्यति ॥४॥) १२०-भद्रोपि पस्सति पापं याव भद्रं न पच्चति । यदा च पच्चति भद्रं अथ भद्रानि पस्सति ॥५॥ ( भद्रोऽपि पश्यति पापं यावद् भद्रं न पच्यते । यदा च पच्यते भद्रं अथ भद्राणि पश्यति ॥५॥) अनुवाद—पापी भी तबतक भला ही देखता है, जबतक कि पापका विपाक नहीं होता; जब पापका विपाक होता है, तब (उसे) पाप दिखाई पड़ने लगता है। भद्र (पुण्य करनेवाला, पुरुष) भी तबतक पापको देखता है 'जवतक'

Page 67Permalink

५६ ] धम्मपद [ ९।७ कि पुण्यका विपाक नहीं होने लगता; जब पुण्यका विपाक होने लगता है, तो पुण्योको देखने लगता है। जेतवन ' असयमी (भिक्षु) १२१—मावमञ्ञेथ पापस्स न मन्तं आगमिस्सति । उदविन्दुनिपातेन उदकुम्भोपि पूरति । बालो पूरति पापस्स थोक-थोकम्पि आचिनं ॥६॥ ( मा ऽ वमन्येत पापं न मां तद् आगमिष्यति । उदविन्दुनिपातेन उदकुम्भोऽपि पूर्यते । बालः पूरयति पापं स्तोकं स्तोकमप्याचिन्वन् ॥ ६ ॥ ) अनुवाद—“वह मेरे पास नहीं आयेगा” ऐसा ( सोच ) पापकी अवहेलना न करे। पानीकी बूंदके गिरनेसे घड़ा भर जाता है ( ऐसे ही ) मूर्ख थोड़ा थोड़ा संचय करते पाप- को भर लेता है। जेतवन विळालपाद ( सेठ ) १२२—मावमन्ञेथ पुञ्ञस्स न मन्तं आगमिस्सति । उदविन्दुनिपातेन उदकुम्भोपि पूरति । धीरो पूरति पुञ्ञस्स थोक-थोकम्पि आचिनं ॥७॥ ( मा ऽ वमन्येत पुण्यं न मां तद् आगमिष्यति । उदविन्दुनिपातेन उदकुम्भो ऽपि पूर्यते । धीरः पूरयति पुण्यं स्तोकं स्तोकमप्याचिन्वन् ॥ ७ ॥ )

Page 68Permalink

२१९ ] पापवग्गो [ ५७ अनुवाद--"वह मेरे पास नहीं आयेगा"-ऐसा ( सोच ) पुण्यकी अवहेलना न करे । पानी की० । धीर थोडा थोडा संचय करते पुण्यको भर लेता है । जेतवन महाधन ( वणिक् ) १२३-वाणिजो 'व भयं मग्गं अप्पसत्थो महद्धनो । विसं जीवितुकामो'व पापानि परिवज्जये ॥८॥ ( वणिगिव भयं मार्गं अल्पसार्थो महाधनः । विषं जीवितुकाम इव पापानि परिवर्जयेत् ॥ ८ ॥ ) अनुवाद-थोडे काफिले और महाधनवाला बनजारा जैसे भययुक्त रास्तेको छोड देता है, ( अथवा ) जीनेकी इच्छावाला पुरुष जैसे विषको, ( छोड देता है ); वैसे ही ( पुरुष ) पापों- को छोड दे । वेणुवन कुक्कुटमित्त १२४-पाणिम्हि चे वणो नास्स हरेय्य पाणिना विसं । नाब्बणं विसमन्वेति नत्थि पापं अकुब्बतो ॥९॥ ( पाणौ चेद् व्रणो न स्याद् हरेत् पाणिना विषम् । ना ऽव्रणं विषमन्वेति, नास्ति पापं अकुर्वतः ॥ ९ ॥ अनुवाद-यदि हाथमें घाव न हो, तो हाथसे विषको ले ले (क्योंकि) घाव (=व्रण )-रहित ( शरीरमें ) विष नहीं लगता; ( इसी प्रकार ) न करनेवालेको पाप नहीं लगता ।

Page 69Permalink

५८ ] धम्मपदं [ ९।११ जेतवन कोक (कुत्तेका शिकारी) १२५-यो अप्पदुट्ठस्स नरस्स दुस्सति सुद्धस्स पोसस्स अनङ्गणस्स। तमेव बालं पच्चेति पापं, सुखु मो रजो पटिवातं 'व खित्तो ॥१०॥ (योऽल्पदुष्टाय नराय दुष्यति शुद्धाय पुरुषायऽनङ्गणाय । तमेव बालं प्रत्येति पापं, सूक्ष्मो रजः प्रतिवातमिव क्षिप्तम् ॥१०॥) अनुवाद—जो दोपरहित शुद्ध निसंल पुरुषको दोप लगाता है, उसी अज्ञको (उसका) पाप लौटकर लगता है, (जैसे कि) सूक्ष्म धूलिको हवाके आनेके रुख फेंकनेसे (वह फेंकनेवाले पर पडती है)। जेतवन (माणिकारकुलूपग) तिस्स (थेर) १२६-गब्भमेके उप्पज्जन्ति निरयं पापकम्मिनो । सग्गं सुगतिनो यन्ति, परिनिब्बन्ति अनासवा ॥११॥ (गर्भमेक उत्पद्यन्ते, निरयं पापकर्म्मिणः । स्वर्गं सुगतयो यान्ति, परिनिर्वान्त्यनास्रवाः ॥११॥) अनुवाद—कोई (पुरुष) गर्भमें उत्पन्न होते हैं, (कोई) पाप- कर्मा नरकमें (जाते हैं), (कोई) सुगतिवाले (पुरुष) स्वर्गको जाते हैं; (और चित्तके) मलोमे रहित (पुरुष) निर्वाणको प्राप्त होते हैं।

Page 70Permalink

९।१३ ] पापवग्गो [ ५९ जेतवन ३ भिक्षु १२७–न अन्तलिक्वे न समुद्दमज्झे न पब्बतानं विवरं पविस्स । न विज्जती सो जगतिप्पदेसो यत्थट्ठितो मुञ्चेय्य पापकम्मा ॥ १२ ॥ (नान्तरिक्षे न समुद्रमध्ये न पर्वतानां विवरं प्रविश्य । न विद्यते स जगति प्रदेशो यत्रस्थितो मुच्येत पापकर्मणः ॥ १२ ॥ ) अनुवाद—न आकाशमें न समुद्रके मध्यमें न पर्वतोंके विवरमें प्रवेश कर—संसारमें कोई स्थान नहीं है, जहाँ रहकर—पाप कर्मोंके (फलसे) (प्राणी) बच सके । कपिलवस्तु (न्यग्रोधाराम) सुप्पबुद्ध (शाक्य) १२८–न अन्तलिक्वे न समुद्दमज्झे न पब्बतानं विवरं पविस्स । न विज्जती सो जगतिप्पदेसो यत्थट्ठितं न प्पसहेय्य मच्चू ॥ १३ ॥ (नान्तरिक्षे न समुद्रमध्ये न पर्वतानां विवरं प्रविश्य । न विद्यते स जगति प्रदेशो यत्रस्थितं न प्रसहेत मृत्युः ॥ १३ ॥ ) अनुवाद—न आकाशमें ०—जहाँ रहनेवालेको मृत्यु न सतावे । ९–पापवर्ग समाप्त

Page 71Permalink

१०—दण्डवग्गो जेतवन छब्बग्गिय ( भिक्षुलोग ) १२९—सब्बे तसन्ति दण्डस्स सब्बे भायन्ति मच्चुनो । अत्तानं उपमं कत्वा न हनेय्य न घातये ॥१॥ ( सर्वे त्रस्यन्ति दण्डाद् सर्वे विभ्यति मृत्योः । आत्मानं उपमां कृत्वा न हन्यात् न घातयेत् ॥१॥ ) अनुवाद—दण्डसे सभी डरते हैं, मृत्युसे सभी भय खाते हैं, अपने समान ( इन बातोंको ) जानकर न मारे न मारनेकी प्रेरणा करे । जेतवन छब्बग्गिय ( भिक्षु ) १३०-सब्बे तसन्ति दण्डस्स सब्बेसं जीवितं पियं । अत्तानं उपमं कत्वा न हनेय्य न घातये ॥२॥ ' ( सर्वे त्रस्यन्ति दण्डाद् सर्वेषां जीवितं प्रियम् । आत्मानं उपमां कृत्वा न हन्यात् न घातयेत् ॥२॥ ) अनुवाद—सभी दण्डसे डरते हैं, सबको जीवन प्रिय है, ( इसे ) अपने समान जानकर न मारे न मारनेकी प्रेरणा करे । १० ]

८. सहस्सवग्गो (सहस्र वर्ग)

Page 72Permalink

१०।६ ] दण्डवग्गो [ ६१ जेतवन बहुतसे लड़के १३१-सुखकामानि भूतानि यो दण्डेन विहिंसति । अत्तनो सुखमेसानो पेच्च सो न लभते सुखं ॥३॥ ( सुखकामानि भूतानि यो दण्डेन विहिनस्ति । आत्मनः सुखमन्विष्य प्रेत्य स न लभते सुखम् ॥३॥ ) १३२-सुखकामानि भुतानि यो दण्डेन न हिंसति । अत्तनो सुखमेसानो पेच्च सो लभते सुखं ॥४॥ ( सुखकामानि भूतानि यो दण्डेन न हिनस्ति । आत्मनः सुखमन्विष्य प्रेत्य स लभते सुखम् ॥४॥ ) अनुवाद—सुख चाहनेवाले प्राणियोंको, अपने सुख की चाहसे जो दण्ड से मारता है, वह मरकर सुख नहीं पाता । सुख चाहनेवाले प्राणियोको, अपने सुख की चाहसे जो दण्डसे नहीं मारता, वह मरकर सुखको प्राप्त होता है । जेतवन कुण्डधान (थेर) १३३-मा वोच फरुसं कञ्चि वुत्ता पटिवदेय्यु तं । दुक्खा हि सारम्भकथा पटिदण्डा फुसेय्यु तं ॥५॥ ( मा वोचः परुषं किञ्चिद् उक्ताः प्रतिवदेयुस्त्वाम् । दुःखा हि संरम्भकथाः प्रतिदण्डाः स्पृशेयुस्त्वाम् ॥५॥ ) १३४-स चे नेरेसि अत्तानं कंसो उपहतो यथा । एस पत्तोसि निब्बाणं सारम्भो ते न विज्जति ॥६॥

Page 73Permalink

६२ ] धम्मपदं [ १०।८ ( स चेत् नेरयसि आत्मानं कांस्यमुपहतं यथा । एष प्राप्तोऽसि निर्वाणं संरम्भस्ते न विद्यते ॥६॥ ) अनुवाद—कठोर वचन न बोलो, बोलनेपर (दूसरे भी वैसे ही) तुम्हें बोलेंगे, दुर्वचन दुःखदायक (होते हैं), (बोलनेसे) बदलेमें तुम्हें दण्ड मिलेगा। टूटा कांसा जैसे निःशब्द रहता है, (वैसे) यदि तुम अपनेको (निःशब्द रक्खो), तो तुमने निर्वाणको पालिया, तुम्हारे लिये कलह (=हिंसा) नहीं रही। श्रावस्ती (पूर्वाराम) विसाखा आदि (उपासिकायें) १३५-यथा दण्डेन गोपालो गावो पाचेति गोचरं । एवं जरा च मच्चू च आयुं पाचेन्ति पाणिनं ॥७॥ ( यथा दण्डेन गोपालो गाः प्राजयति गोचरम् । एवं जरा च मृत्युश्चायुः प्राजयतः प्राणिनाम् ॥७॥ ) अनुवाद—जैसे ग्वाला लाठीसे गायोंको चरागाहमें ले जाता है; वैसे ही बुढ़ापा और मृत्यु प्राणियोंकी आयुको ले जाते हैं। राजगृह (वेणुवन) अजगर (प्रेत) १३६-अथ पापानि कम्मानि करं बालो न बुज्झति । सेहि कम्मेहि दुम्मेधो अग्गिदड्ढो 'व तप्पति ॥८॥ (अथ पापानि कर्माणि कुर्वन् बालो न बुध्यते । स्वैः कर्मभिः दुर्मेधा अग्निदग्ध इव तप्यते ॥८॥) अनुवाद—पाप कर्म करते वक्त मूढ़ (पुरुष उसे) नहीं बूझता, पीछे

Page 74Permalink

१०।१२ ] दण्डवग्गो [ ६३ दुर्बुद्धि अपने ही कर्मोंके कारण आगसे जलेकी भाँति अनुताप करता है । राजगृह ( वेणुवन ) महामोग्गलान ( थेर ) १३७-यो दण्डेन अदण्डेसु अप्पदुट्ठेसु दुस्सति । दसमन्नतरं ठानं खिप्पमेव निगच्छति ॥६॥ ( यो दण्डेनादण्डेष्वप्रदुष्टेषु दुष्यति । दशानामन्यतमं स्थानं क्षिप्रमेव निगच्छति ॥९॥ ) १३८-वेदनं फरुसं जानिं सरीरस्स च भेदनं । गरुकं वापि आबाधं चित्तक्खेपं व पापुणे ॥१०॥ ( वेदनां परुषां ज्यानिं शरीरस्य च भेदनम् । गुरुकं वाप्याबाधं चित्तक्षेपं वा प्राप्नुयात् ॥१०॥ ) १३६-राजतो वा उपस्सग्गं अब्भक्खानं व दारुणं । परिक्खयं व ञातीनं भोगानां व पभङ्गुणं ॥११॥ ( राजतो वोपसर्गमभ्याख्यानं वा दारुणम् । परिक्षयं वा ज्ञातीनां भोगानां वा प्रभंजनम् ॥११॥ ) १४०-अथवस्स अगारानि अग्गी दहति पावको । कायस्स भेदा दुप्पञ्ञो निरयं सोपपज्जति ॥१२॥ ( अथवाऽस्यागाराण्यग्निर्दहति पावकः । कायस्य भेदाद् दुष्प्रज्ञो निरयं स उपपद्यते ॥१२॥ ) अनुवाद—जो दण्डरहितोंको दण्डसे ( पीड़ित करता है ), निर्दोषोंको दोष लगाता है, वह शीघ्र ही इन स्थानोंमेंसे एकको प्राप्त

Page 75Permalink

६४ ] धम्मपद [ १०।१४ होता है। कड़वी वेदना, हानि, अंगका भंग होना, भारी बीमारी, (या) चित्तविक्षेप (= पागल) को प्राप्त होता, है। या राजासे दण्डको (प्राप्त होता है।), दारुण निन्दा, जाति बन्धुओंका विनाश, भोगोंका क्षय; अथवा उसके घरको अग्नि = पावक जलाता है, काया छोड़नेपर वह दुर्बुद्धि नर्कमें उत्पन्न होता है। जेतवन बहुभक्तिक (भिक्षु) १४१-न नग्गचरिया न जटा न पङ्का नानासका थण्डिलसायिका वा । रजोवजल्लं उक्कुटिकप्पधानं सोधेन्ति मच्चं अवितिण्णकङ्खं ॥१३॥ ( न नग्नचर्या न जटा न पंकं नाऽनशनं स्थण्डिलशायिका वा। रजोजलीयं उत्कुटिकप्रधानं शोधयन्ति मर्त्य' अवितीर्णाकांक्षम् ॥१३॥ ) अनुवाद—जिस पुरुषकी आकांक्षायें समाप्त नहीं हो गईं, उस मनुष्य- की शुद्धि, न नंगे रहनेसे, न जटासे, न पंक (लपेटने) से, न फाका (=उपवास) करनेसे, न कड़ी भूमिपर सोनेसे, न धूल लपेटनेसे, न उकडूँ बैठनेसे होती है। जेतवन सन्तति (महामात्य) १४२-अलङ्कतो चेपि समं चरेय्य सन्तो दन्तो नियतो ब्रह्मचारी।

Page 76Permalink

१०।१६ ] दण्डवग्गो [ ६५ सब्बेसु भूतेसु निधाय दण्डं सो ब्राह्मणो सो समणो स भिक्खू ॥१४॥ ( अलंकृतश्चेदपि शमं चरेत् शान्तो दान्तो नियतो ब्रह्मचारी । सर्वेषु भूतेषु निधाय दण्डं स ब्राह्मणः स श्रमणः स भिक्षुः ॥१४॥ ) अनुवाद—अलंकृत रहते भी यदि वह शान्त, दान्त, नियमतत्पर, ब्रह्म- चारी, सारे प्राणियोंके प्रति दंडत्यागी है, तो वही ब्राह्मण है, वही श्रमण (=संन्यासी ) वही भिक्षु है । जेतवन पिलोतिक ( थेर ) १४३—हिरिनिसेधो पुरिसो कोचि लोकस्मिं विज्जति । यो निन्दं अप्पबोधति अस्सो भद्दो कशामिव ॥१५॥ ( ह्रीनिषेधः पुरुषः कश्चित् लोके विद्यते । यो निन्दां न प्रबुध्यति अश्वो भद्रः कशामिव ॥१५॥) अनुवाद—लोकमें कोई पुरुष होते हैं, जो ( अपने ही ) लज्जा करके निषिद्ध ( कर्म ) को नहीं करते, जैसे उत्तम घोड़ा कोड़े को नहीं सह सकता, वैसे ही वह निन्दाको नहीं सह सकते । १४४—अस्सो यथा भद्रो कसानिविट्ठो आतापिनो संवेगिनो भवाथ । सद्धाय सीलेन च वीरियेन-च समाधिना धम्मविनिच्छयेन च । ५

Page 77Permalink

६६ ] धम्मपदं [ १०।१७ सम्पन्नविज्जाचरणा पतिस्सता पहस्सथा दुक्खमिदं अनप्पकं ॥१६॥ (अश्वो यथा भद्रः कशानिविष्ट आतापिनः संवेगिनो भवत । श्रद्धया शीलेन च वीर्येण च समाधिना धर्मविनिश्चयेन च । सम्पन्नविद्याचरणाः प्रतिस्मृताः प्रहास्यथ दुःखमिदं अनल्पकम् ॥१६॥) अनुवाद—कोड़े पड़े उत्तम घोड़ेकी भाँति, उद्योगी, ग्लानियुक्त, (वेगवान् ) हो; श्रद्धा, आचार, वीर्य, समाधि, और धर्म- निश्चयसे युक्त ( बन ), विद्या और आचरणसे समन्वित हो, दौड़कर इस महान् दुःख(राशि) को पार कर सकते हो । १४५-उदकं हि नयन्ति नेत्तिका उसुकरा नमयन्ति तेजनं । दारुं नमयन्ति तच्छका अत्तानं दमयन्ति सुव्वता ॥१७॥ (उदकं हि नयन्ति नेतृकाः, इषुकारा नमयन्ति तेजनम् । दारुं नमयन्ति तक्षका आत्मानं दमयन्ति सुव्रताः ॥१७॥) अनुवाद—नहरवाले पानी लेजाते हैं, बाण बनानेवाले बाणको ठीक करते हैं, बढ़ई लकड़ीको ठीक करते हैं, सुन्दर व्रतवाले अपनेको दमन करते हैं । १०-दण्डवर्ग समाप्त

Page 78Permalink

११—जरावग्गो जेतवन विसाखाकी संगिनी १४६-कोनु हासो किमानन्दो निच्चं पज्जलिते सति । अन्धकारेण ओनद्धा प्रदीपं न गवेस्सथ ॥१॥ (को नु हासः क आनन्दो नित्यं प्रज्वलिते सति । अन्धकारेणाऽवनद्धाः प्रदीपं न गवेषयथ ॥१॥) अनुवाद—जब नित्य ही (आग) जल रही हो, तो क्या हँसी है, क्या आनन्द है ? अंधकारसे घिरे तुम दीपकको (क्यों) नहीं ढूंढते हो ? राजगृह (वेणुवन) सिरिमा १४७-पस्स चित्तकतं बिम्बं अरुकायं समुस्सितं । आतुरं बहुसङ्कप्पं यस्स नत्थि धुवं ठिति ॥२॥ (पश्य चित्रीकृतं बिम्बं अरु-कायं समुच्छ्रितम् । आतुरं बहुसंकल्पं यस्य नास्ति ध्रुवं स्थितिः ॥२॥) [ ६७

९. पापवग्गो (पाप वर्ग)

Page 79Permalink

६८ ] धम्मपदं [ ११।५ अनुवाद—देखो विचित्र शरीरको, जो व्रणोंसे युक्त, फूला, पीड़ित नाना सङ्कल्पोंसे युक्त है, जिसकी स्थिति अनियत है। जेतवन उत्तरा (थेरी) १४८-परिजिन्नमिदं रूपं रोगनिड्ढं पभङ्गुरं । भिज्जती पूतिसन्देहो मरणन्तं हि जीवितं ॥३॥ (परिजीर्णमिदं रूपं रोगनीडं प्रभंगुरम्। भिद्यते पूतिसन्देहो मरणान्तं हि जीवितम् ॥३॥) अनुवाद—यह रूप जीर्ण शीर्ण, रोगका घर, और भंगुर है, सड़ कर देह भग्न होती है; जीवन मरणान्त जो ठहरा । जेतवन अधिमान (भिक्खु) १४६-यानि'मानि अपत्यानि अलाबूनेव सारदे । कापोतकानि अट्ठीनि तानि दिस्वान का रति ॥४॥ (यानीमान्यपथ्यान्यलावूनीव शरदि। कापोतकान्यस्थीनि तानि दृष्ट्वा का रतिः ॥४॥) अनुवाद—शरद् कालकी अपथ्य लौकीकी भाँति (फेंक दी गईं), या कबूतरोंकी सी (सफेद होगईं) हड्डियोंको देखकर किस- को इस (शरीरमें) प्रेम होगा ? जेतवन रूपनन्दा (थेरी) १५०-अट्ठीनं नगरं कतं मंसलोहितलेपनं । यत्थ जरा च मच्चू च मानो मक्खो च ओहितो ॥५॥

Page 80Permalink

११७ ] जरावग्गो [ ६९ (अस्थ्नां नगरं कृतं मांसलोहितलेपनम् । यत्र जरा च मृत्युश्च मानो म्रक्षश्चावहितः ॥५॥) अनुवाद—हड्डियोंका (एक) नगर (=गढ़) बनाया गया है, जो मांस और रक्तसे लेपा गया है; जिसमें जरा, और मृत्यु, अभि- मान और डाह छिपे हुये हैं। जेतवन मल्लिका देवी १५१—जीरन्ति वे राजरथा सुचित्ता अथो सरीरम्पि जरं उपेति । सतं च धम्मो न जरं उपेति सन्तो ह वे सब्भि पवेदयन्ति ॥६॥ (जीर्यन्ति वै राजरथाः सुचित्रा अथ शरीरमपि जरामुपेति । सतां च धर्मो न जरामुपेति सन्तो ह वै सद्भिः प्रवेदयन्ति॥६॥ अनुवाद—सुचित्रित राजरथ भी पुराने हो जाते हैं, और शरीर भी जराको प्राप्त होता है; (किन्तु) सज्जनोंका धर्म (=गुण) जराको नहीं प्राप्त-होता, सन्त जन सत्पुरुषोंके बारेमें ऐसाही कहते हैं । जेतवन (लाळ) उदायी (थेर) १५२—अप्पस्सुतायं पुरिसो बलिवद्दो'व जीरति । मंसानि तस्स वड्ढन्ति पञ्ञा तस्स न वड्ढति ॥७॥ (अल्पश्रुतोऽयं पुरुषो बलीवर्द इव जीर्यति । मांसानि तस्य बर्द्धन्ते प्रज्ञा तस्य न बर्द्धते ॥७॥)

Page 81Permalink

७० ] धम्मपद [ ११।१० अनुवाद—अल्पश्रुत (=अज्ञानी) पुरुष बैलकी भाँति जीर्ण होता है। उसका मांस ही बढ़ता है, प्रज्ञा नहीं बढ़ती। १५३-अनेकजातिसंसारं सन्धाविस्सं अनिब्बिसं । गहकारकं गवेसन्तो दुक्खा जाति पुनप्पुनं ॥८॥ (अनेकजातिसंसारं समधाविषं अनिर्विशमानः । गृहकारकं गवेषयन्, दुःखा जातिः पुनः पुनः ॥८॥) १५४-गहकारक ! दिट्ठोसि पुन गेहं न काहसि । सब्बा ते फासुका भग्गा गहकूटं विसङ्घितं । विसङ्खारगतं चित्तं तण्हानं खयमन्झगा ॥६॥ (गृहकारक, दृष्टोऽसि पुनर्गेहं न करिष्यसि । सर्वास्ते पार्श्विका भग्ना गृहकूटं विसंस्कृतम् । विसंस्कारगतं चित्तं तृष्णानां क्षयमभ्यगात् ॥६॥) अनुवाद—बिना रुके अनेक जन्मों तक संसारमें दौड़ता रहा। (इस काया रूपी) कोठरीको बनानेवाले (=गृहकारक) को खोजते पुनः पुनः दुःख (-मय) जन्म में पड़ता रहा। हे गृह- कारक ! (अब) तुझे पहिचान लिया, (अब) फिर तू घर नहीं बना सकेगा। तेरी सभी कड़ियाँ भग्न हो गयीं, गृहका शिखर भी निर्बल हो गया। संस्कार-रहित चित्तसे तृष्णाका क्षय हो गया। बाराणसी (ऋषिपत्तन) महाधनी सेठका पुत्र १५५-अचरित्वा ब्रह्मचरियं अलद्धा योब्बने धनं । जिण्णकोञ्चा'व झायन्ति खीशमच्छे'व पल्लले ॥१०॥

Page 82Permalink

११।११ ] जरावग्गो [ ७१ ( अचरित्वा ब्रह्मचर्यं अलब्ध्वा यौवने धनम् । जीर्णक्रौंच इव क्षीयन्ते क्षीणमत्स्य इव पल्वले ॥१०॥) १५६—अचरित्वा ब्रह्मचरियं अलद्धा योव्वणे धनं । सेन्ति चापातिखीणा'व पुराणानि अनुत्थुनं ॥११॥ ( अचरित्वा ब्रह्मचर्यं अलब्ध्वा यौवने धनम् । शेरते चापोऽतिक्षीण इव पुराणान्यनुतन्वन्तः ॥११॥) अनुवाद—ब्रह्मचर्यको बिना पालन किये, जवानीमें धनको बिना कमाये, (पुरुष) मत्स्यहीन जलाशयमें वृद्ध क्रौंच पक्षीसे जान पडते हैं । ११-जरावर्ग समाप्त

Page 83Permalink

१२—अत्तवग्गो सुंसुमारगिरि ( भेसकळावन ) बोधि राजकुमार १५७—अत्तानं चे पियं जञ्ञा रक्खेय्य तं सुरक्खितं । तिण्णमञ्ञतरं यामं पटिजग्गेय्य पण्डितो ॥१॥ ( आत्मान चेत् प्रियं जानीयाद् रक्षेत्तं सुरक्षितम् । त्रयाणामन्यतमं यामं प्रतिजागृयात् पण्डितः ॥१॥ ) अनुवाद—अपनेको यदि प्रिय समझा है, तो अपनेको सुरक्षित रखना चाहिये; पंडित ( जन ) (रातके) तीनों यामों (=पहरों) में से एकमें जागरण करे । जेतवन ( शाक्यपुत्र ) उपनन्द ( थेर ) १५८—अत्तानं एव पठमं पतिरूपे निवेसये । अञ्ञमनुसासेय्य न किलिस्सेय्य पण्डितो ॥२॥ ( आत्मानमेव प्रथमं प्रतिरूपे निवेशयेत् । अथान्यमनुशिष्यात् न क्लिष्येत् पण्डितः ॥२॥ ) ७२ ]

Page 84Permalink

१२४ ] अत्तवग्गो [ ७३ अनुवाद—पहिले अपनेको ही उचित (काम) में लगावे, (फिर) यदि दूसरेको उपदेश करे, (तो) पंडित क्लेशको न प्राप्त होगा। जेतवन (अभ्यासी) तिस्स (थेर) १५९-अत्तानञ्चे तथा कयिरा यथञ्जमनुसासति । सुदन्तो वत दम्मेथ अत्ता हि किर दुद्दमो ॥३॥ (आत्मानं चेत् तथा कुर्याद् यथाऽन्यमनुशास्ति । सुदान्तो बत दमयेद्, आत्मा हि किल दुर्दमः ॥३॥ ) अनुवाद—अपनेको वैसा बनावे, जैसा दूसरेको अनुशासन करना है; (पहिले) अपनेको भली प्रकार दमन करे; वस्तुतः अपनेको दमन करना (ही) कठिन है। जेतवन कुमार कस्सपकी माता (थेरी) १६०-अत्ता हि अत्तनो नाथो को हि नाथो परो सिया । अत्तना'व सुदन्तेन नाथं लभति दुल्लभं ॥४॥ (आत्मा¹ हि आत्मनो नाथः को हि नाथः परः स्यात् । आत्मनैव सुदान्तेन नाथं लभते दुर्लभम् ॥४॥ ) १ भगवद्गीता (अध्याय ६)में— “उद्धरेदात्मनात्मान नात्मानमवसादयेत् । आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ॥४॥ बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः । अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत् ॥५॥”

१०. दण्डवग्गो (दण्ड वर्ग)

Page 85Permalink

७४ ] धम्मपद [ १२।६ अनुवाद—(पुरुष) अपने ही अपना मालिक है, दूसरा कौन मालिक हो सकता है, अपनेको भली प्रकार दमन कर लेने पर ( वह एक ) दुर्लभ मालिकको पाता है । जेतवन महाकाल ( उपासक ) १६१-अत्तना'व कतं पापं अत्तजं अत्तसम्भवं । अभिमन्थति दुम्मेधं वजिरं 'व'स्ममयं मणिं ॥५॥ ( आत्मनैव कृतं पापं आत्मजं आत्मसम्भवम् । अभिमथ्नाति दुर्मेधसं वज्रमिवाश्ममयं मणिम् ॥५॥ ) अनुवाद—अपनेसे जात, अपनेसे उत्पन्न, अपनेसे किया पापं, ( करने- वाले ) दुर्बुद्धिको पाषाणमय वज्रमणीकी ( चोटकी ) भाँति मन्थन (=पीडित ) करता है । जेतवन देवदत्त १६२-यस्सच्चन्तदुस्सीव्यं मालुवा सालमिवोततं । करोति सो तयत्तानं यथा 'नं इच्छती दिसो ॥६॥ ( यस्याऽत्यन्तदौःशील्यं मालुवा शालमिवाततम् । करोति स तथात्मानं यथैनमिच्छंति द्विपः ॥६॥ ) अनुवाद—मालुवालता १ से वेष्टित शाल ( वृक्ष ) की भाँति जिसका दुरा- चार फैला हुआ है; वह अपनेको वैसा ही कर लेता है, जैसा कि उसके शत्रु चाहते हैं । १ मालुवा एक लता है, जो जिस वृक्षपर चढ़ती है, वर्षा पानीके मारसे उसे तोड़ डालती है ।