गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
कण्डिका ४ ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २। क० ४ ३११ आगे को नहीं अपमान योग्य, ( अनभिशस्ति ) हिंसा के अयोग्य ( अनभिशस्तेन्यम् ) अहिंसित कर्म में ले चलने वाला ( ओजः असि ) बल है। ( स्विते ) सुन्दर चले हुए [ मार्ग ] में ( मा धाः ) मुझे तू धारण कर । ( अञ्जसा ) तेज के साथ वा सहज से ( सत्यम् उपगेषम् ) सत्य को मैं खोजता रहूं ॥ ३ ॥ कण्डिका ४ ॥ घृतं वै देवा वज्रं कृत्वा सोममघ्नन् । स्रुचौ बाहू, तस्मात् स्रुचौ सौमी- माहुतिं नासाते । अवधीयेत सोमः, तस्मात् स्रुचौ चाज्यं चान्तिकमाहार्षीत् । अन्तिकमिव खलु वा अस्यैतत् प्रचरन्ति, यत्तानूनप्त्रेण प्रचरन्ति । अंशु॒रंशु॑ष्टे देव सोमाप्यायतामिन्द्रायैकघनविद इत्याह, यदेवास्यापवायते यन्मीयते, तदेवास्यै- तेनाप्याययन्ति । आ तुभ्यमिन्द्रः प्यायतामात्वमिन्द्राय प्यायस्वेत्याह, उभावे- वेन्द्रञ्च सोमं चाप्याययन्ति । आप्याययास्मान्त्सखीन् सन्या मेध॑या प्रजया धने- नेत्याह ⸱ ऋत्विजो वा एतस्य सखायः, तानेवास्यैतेनाप्याययन्ति। स्वस्ति ते देव सोम सुत्यामुदृचमशीयेत्याह, आशिषमेवैतामाशास्ते, प्र वा एतस्माल्लोकाच्च्य- वन्ते, ये सोममाप्याययन्ति । अन्तरिक्षदेवत्यो हि सोमः आप्यायन्त एष्टा राय एष्टा वामानि प्रैषे भगाय ऋतमृतवादिभ्यो नमो दिवे नमः पृथिव्या इति, द्यावापृथिवीभ्यामेव नमस्कृत्यास्मिँल्लोके प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति ॥ ४ ॥ कण्डिका ४ ॥ सोम यज्ञ में त्रुटि की यजुर्वेद मन्त्र से पूर्ति ॥ ( देवाः वै घृतं वज्रं कृत्वा सोमम् अघ्नन् ) देवों [ ऋत्विजों ] ने घृत [ घी वा प्रकाश ] को वज्र बनाकर सोम [ ओषधिराज ] को पीड़ित किया । ( स्रुचौ बाहू, तस्मात् स्रुचौ सौमीम् आहुतिं न आसाते ) दोनों स्रुचा [ घृतपात्र ] दो भुजायें हैं, इसलिये दोनों स्रुचायें सोम देवता वाली आहुति को नहीं छोड़ते । ( सोमः अवधीयेत, तस्मात् स्रुचौ च आज्यं च अन्तिकम् आहार्षीत् ) सोम ध्यान में किया जावे, इसलिये दोनों स्रुचाओं और घी को समीप में वह [ यजमान ] लावे । ( अन्तिकम् इव खलु वै अस्य एतत् प्रचरन्ति, यत् तानूनप्त्रेण प्रचरन्ति ) समीप रक्खे हुये के समान ही इस [ सोम ] के लिये यह [कर्म ] वे करते हैं, जो तनूनप्ता देवता वाले [ शरीर को न गिराने वाले चरु ] से वे करते हैं। ( देव सोम ते अंशुः-अंशुः एकघनविदे इन्द्राय आप्यायताम्- ४-(अघ्नन् ) अपीडयन् ( आसाते ) अस्यतः। क्षिपतः ( अवधीयेत ) अव + दधातेः कर्मणि-विधिलिङ् । अवधाने ध्याने क्रियेत (अन्तिकम् ) समीपम् । समीपस्थम् ( आहार्षीत् ) आहरेत् । आनयेत् ( तानूनप्त्रेण ) तनूनप्तृदेवताकेन चरुणा (अंशुरंशुः) मृग्य्वादयश्च ( उ० १।३७ ) अंश विभाजने-कुः^१। अवयवोऽवयवः । अङ्गमङ्गम् ( देव ) दिव्यगुणयुक्त । (सोम ) हे ऐश्वर्यवन् पुरुष ओषध वा ( आ ) समन्तात् ( प्यायताम् ) वर्धताम् ( इन्द्राय ) परमैश्वर्यवते १. अत्र नित्यवीप्सयोः (पा० ८।१।४) इत्यनेन "अंशुः" शब्दस्य द्विर्वचनम् ॥ सम्पा० ॥
३१२ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० ४ इति आह, यत् एव अस्य अपवायते, यत् मीयते, तत् एव अस्य एतेन आप्याययन्ति ) हे दिव्यगुण वाले सोम ! तेरा अंश अंश एक धर्म से धन पाने वाले इन्द्र [ बड़े ऐश्वर्य्य वाले पुरुष ] के लिये सब ओर से बढ़े—यह [ यजुर्वेद मन्त्र भाग ] वह कहता है, जो कुछ भी इस [ सोम ] का सूख जाता है, जो कुछ मुरझा जाता है, इससे उसको ही इस [ प्रयत्न ] से वे अच्छे प्रकार बढ़ाते हैं । ( इन्द्रः तुभ्यम् आ प्यायताम्, त्वम् इन्द्राय आप्यायस्व इति आह, उभौ एवं इन्द्रं च सोमं च आप्याययन्ति ) इन्द्र तेरे लिये भले प्रकार बढ़े, तू इन्द्र के लिये भले प्रकार बढ़—यह [ मन्त्र भाग ] वह बोलता है, दोनों ही इन्द्र और सोम को वे भले प्रकार बढ़ाते हैं । ( अस्मान् सखीन् सन्या मेधया प्रजया धनेन आप्यायय इति आह, ऋत्विजः वै एतस्य सखायः, अस्य तान् एतान् एव आप्याययन्ति ) हम मित्रों के दान से, निश्चल बुद्धि से, प्रजा से और धन से तू भले प्रकार बढ़ा—यह [ मन्त्र भाग वह बोलता है ], ऋत्विज् लोग ही इस [ सोम ] के मित्र हैं, इसके उन इनको ही वे भले प्रकार बढ़ाते हैं । ( देव सोम ते स्वस्ति, सुत्याम् उद्ऋचम् अशीय इति आह, एताम् आशिषम् एव आशास्ते, एतस्मात् लोकात् वै प्रच्यवन्ते, ये सोमम् आ प्याययन्ति ) हे दिव्य गुण वाले सोम ! तेरे लिये मंगल हो, सोम निचोड़ने की क्रिया और समाप्ति सूचक ऋचा को मैं प्राप्त होऊं—यह [ मन्त्र भाग ] वह बोलता है, इस आशीर्वाद को ही वह कहता है, इस लोक में ही वे अच्छे प्रकार चलते हैं, जो सोम को भले प्रकार बढ़ाते हैं । ( अन्तरिक्षदेवतयः हि सोमः आप्यायते, एष्टाः रायः एष्टा वामानि प्रइषे भगाय, ऋतवादिभ्यः ऋतम् नमः, दिवे पृथिव्यै नमः इति, द्यावापृथिवीभ्याम् एव नमस्कृत्य अस्मिन् लोके प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति ) अन्तरिक्ष [ मध्य में दिखाई देते हुये ] लोक देवता वाला ही सोम [ ओषधिराज ] भले पुरुषाय ( एकधनविदे ) एकेन धर्मेण धनं विन्दति लभते यः, तस्मै ( अपवायते ) ओवै शोषणे यद्वा वा गतिगन्धनयोः—कर्मणि लट् । शुष्यते ( मीयते ) मीञ् हिंसायाम्—कर्मणि लट् । हिंस्यते । नाश्यते ( प्याययन्ति ) वर्धयन्ति ( प्यायस्व ) वर्धस्व ( सन्या ) दृपिवृषिदृहि० ( उ० ४ । ११६ ) षणु दाने—इन् । दानेन ( सन्या ) सम्+णीञ् प्रापणे—क्विप् । सम्यक् नेत्र्या ( स्वस्ति ) कल्याणम् ( सुत्याम् ) सोमाभिषवक्रियाम् ( उद्ऋचम् ) उत्तमां समाप्तिसूचिकाम् ऋचम् ( अशीय ) प्राप्नुयाम् ( आशिषम् ) आङ्-शास आशीर्वादे—क्विप् । मङ्गलप्रार्थनाम् ( आशास्ते ) आशीर्वादं कथयति ( प्र ) प्रकर्षेण ( एतस्मात् लोकात् ) एतस्मिन् लोके ( च्यवन्ते ) गच्छन्ति-निघ० २ । १४ । ( एष्टाः ) सर्वत इष्टाः । अभीष्टाः । अभीष्टानि वा ( वामानि ) अर्त्तिस्तुसुहु० ( उ० १ । १४० ) वा 'गतौ'-मन् । वामस्य वननीयस्य—निरु० ४ । २६ । शोभनानि वस्तूनि ( प्र ) प्रकर्षेण ( इषे ) अन्नाय ( भगाय ) ऐश्वर्याय ( ऋतम् ) सत्यव्यवहारम् ( ऋतवादिभ्यः ) सत्यकथनशीलेभ्यः ( नमः ) अन्नम्-निघ० २ । ७ ( दिवे ) प्रकाशमानाय परमात्मने ( नमः ) सत्कारः ( पृथिव्यै ) विस्तृताय परमेश्वराय ( द्यावापृथिवीभ्याम् ) प्रकाशभूमिसहिताभ्यम् ( नमस्कृत्य ) आदृत्य परमात्मानम् ॥
कण्डिका ५ ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० ५ ३१३ प्रकार बढ़ता है, अभीष्ट धन और अभीष्ट सुन्दर पदार्थ अन्न के लिये और ऐश्वर्य के लिये भले प्रकार हों, सत्यवादियों के लिये सत्य व्यवहार और अन्न हो, प्रकाशमान विस्तृत परमेश्वर के लिये नमस्कार [ आदर क्रिया ] होवे—यह [ मन्त्र भाग वह कहता है ], प्रकाश और भूमि के हित के लिये ही [ परमात्मा को ] नमस्कार करके इस लोक में वह प्रतिष्ठा पाता है, प्रतिष्ठा पाता है [ अवश्य ही बड़ाई पाता है ] ॥ ४ ॥ भावार्थ:--मनुष्यों को चाहिये कि ओषधियों के अंश अंश का गुण जानें और उनसे ठीक ठीक उपयोग लेकर धन प्राप्त करके सुखी रहें ॥ ४ ॥ विशेष: १-इस कण्डिका में भी कं० ३ के समान यजुर्वेद अध्याय ५ मन्त्र ७ के प्रतीक कुछ भेद से दिये हैं, वह मन्त्र अर्थ सहित दिया जाता है, जिससे पद और आशय मिलाने में सुगमता होवे । ( अंशुं,शुरछं,शुष्टे देव सोमाप्यायतामिन्द्रायैकधनविदे । आ तुभ्यमिन्द्रः प्यायतामा त्वमिन्द्राय प्यायस्वा ध्याययास्मान्त्सखीन्त्सन्ध्या मेधया स्वस्ति ते देव सोम सुत्यामशीय । एष्टा रायः प्रेषे भगाय ऋतमृतवादिभ्यो नमो द्यावापृथिवीभ्याम् ॥ य० ५ । ७ ) ( देव ) हे दिव्य गुण वाले ( सोम ) ऐश्वर्यवान् पुरुष वा औषध ! ( ते ) तेरा ( अंशुः-अंशुः ) अङ्ग अङ्ग ( एकधनविदे ) एक धर्म से धन पाने वाले ( इन्द्राय ) बड़े ऐश्वर्य वाले पुरुष के लिये ( आ प्यायताम् ) अच्छे प्रकार बढ़े, ( तुभ्यम् ) तेरे लिये ( इन्द्रः ) बड़े ऐश्वर्य वाला पुरुष ( आ प्यायताम् ) अच्छे प्रकार बढ़े, ( त्वम् ) तू (इन्द्राय ) बड़े ऐश्वर्य वाले के लिये ( आ प्यायस्व ) भले प्रकार बढ़ । ( अस्मान् सखीन् ) हम मित्रों को ( सन्त्या ) ठीक ठीक ले चलने वाली ( मेधया ) धारणावती बुद्धि से ( आ प्यायय ) तू भले प्रकार बढ़ा । ( देव ) हे दिव्य गुण वाले ( सोम ) प्रेरक पुरुष ( ते स्वस्ति ) तेरे लिये कल्याण हो । ( सुत्याम् ) तत्त्व निचोड़ने की क्रिया को ( अशीय ) मैं प्राप्त होऊं । ( आ-इष्टा रायः ) अनेक अभीष्ट धन [ होवें ], ( ऋतवादिभ्यः ) सत्यवादी पुरुषों को ( इषे ) अन्न के लिये और ( भगाय ) ऐश्वर्य के लिए ( द्यावापृथिवीभ्याम् ) प्रकाश और भूमि से ( ऋतम् ) सत्यज्ञान और ( नमः ) अन्न वा सत्कार ( प्र ) अच्छे प्रकार [ होवे ] ॥ विशेष: २-इस कण्डिका को ऐतरेय ब्राह्मण १ । २६ से मिलाओ ॥ विशेष: ३-निम्नलिखित शब्द शोधे गये हैं— अशुद्ध शुद्ध प्रमाण आस्येतत् अस्यैतत् सायण भाष्य ऐ० ब्रा० १ । २६ अंशुरछंसुष्टे अंशुं,रछं,शुष्टे यजुर्वेद ५ । ७ और ऐ० ब्रा० आत्ममिन्द्राय आ त्वमिन्द्राय १ । २६ सन्धा सन्त्या सन्त्या वेद में दोनों पाठ हैं कण्डिका ५ ॥ मख इत्येतद् यज्ञनामधेयं, छिद्रप्रतिषेधसामर्थ्यात् । छिद्रं खमित्युक्तं, तस्य मेति प्रतिषेधः, मा यज्ञं छिद्रं करिष्यतीति । छिद्रो हि यज्ञो भिन्न इवोदधिर्विस्स्र- वति । तद्ध खलु छिद्रं भवति, ऋत्विग्यजमानविमानाद्वापि वैषां व्यपेक्षया मन्त्र-
कण्डिका ५ ॥ यज्ञ में दोषों को ब्रह्मा ही ठीक कर सकता है ॥
३१४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० ५ कल्पब्राह्मणानामप्रयोगाद् यथोक्तानां वा दक्षिणानामप्रदानाद्धीनाद्वातिरिक्ताद्धो- त्पाताद् भूतेषु प्रायश्चित्तव्यतिक्रमादिति । इत्येतद्वै सर्वं ब्रह्मण्यर्पितं ब्रह्मैव विद्वान् यद् भृग्वङ्गिरोवित् सम्यगधीयानश्चरितब्रह्मचर्योऽन्यूनातिरिक्ताङ्गः अप्रमत्तो यज्ञं रक्षति, तस्य प्रमादाद्यदि वाप्यसान्निध्याद्यथा भिन्ना नौरगाधे महत्युदके सम्प्लवेत्, मत्स्यकच्छपशिशुमारनक्रमकरपुण्डरीकझषरजसपिशाचानां भागधेयं भवति, एवमादीनां चान्येषां विनष्टोपजीविनाम् । एवं खल्वपि यज्ञश्छिन्नभिन्नोऽपध्वस्त उत्पाताद्भुतो बहुलोऽयज्ञैरसंस्कृतोऽसुरगन्धर्वयक्षराक्षसपिशाचानां भागधेयं भवति, एवमादीनां चान्येषां विनष्टोपजीविनाम् । तदपि श्लोकाः, छिन्नभिन्नोपध्वस्तो विश्रुतो बहुधा मखः । इष्टापूर्त्तद्रविणं गृह्ययजमानस्यावापतत् ॥ १ ॥ ऋत्विजां च विनाशाय राज्ञो जनपदस्य च । संवत्सरविरिष्टं तद् यत्र यज्ञो विरिष्यते ॥ २ ॥ दक्षिणाप्रवणीभूतो यज्ञो दक्षिणतः स्मृतः । हीनाङ्गो रक्षसाम्भागो ब्रह्मवेदादसंस्कृतः ॥ ३ ॥ चतुष्पात् सकलो यज्ञश्चातुर्हौत्रविनिर्मितः । चतुर्विधैः स्थितो मन्त्रैर्ऋत्विग्भिर्वेदपारगैः ॥ ४ ॥ प्रायश्चित्तैरनुध्यानैरनुज्ञानानुमन्त्रणैः । होमैश्च यज्ञविभ्रंशं सर्वं ब्रह्मा प्रपूरयेत् ॥ इति । ५ ॥ तस्माद् यजमानो भृग्वङ्गिरोविदमेव तत्र ब्रह्माणं वृणीयात् । स हि यज्ञ- न्तारयतीति ब्राह्मणम् ॥ ५ ॥ कण्डिका ५ ॥ यज्ञ में दोषों को ब्रह्मा ही ठीक कर सकता है ॥ ( मखः इति एतत् यज्ञनामधेयम्, छिद्रप्रतिषेधसामर्थ्यात् ) मख यह यज्ञ का नाम है, [ क्योंकि उसमें ] छिद्र [ दोष ] के निषेध का सामर्थ्य है। ( खम् इति छिद्रम् उक्तम्, तस्य प्रतिषेधः मा इति, यज्ञं छिद्रं मा करिष्यति इति ) ख-यह शब्द छिद्र कहा जाता है, उसका निषेध-मा यह पद है, यज्ञ को वह [ ब्रह्मा ] छिद्र वाला [ दूषित ] न करेगा, यह [ तात्पर्य ] है। ( छिद्रः यज्ञः हि भिन्नः उदधिः इव विस्रवति ) क्योंकि छिद्र वाला यज्ञ फूटे हुये जलाशय के समान बह जाता है। ( तत् वै खलु छिद्रं भवति, ऋत्विग्यजमानविमानात् वा एषां व्यपेक्षया अपि वा, मन्त्रकल्पब्राह्मणानाम् ५-( मखः ) मख गतौ--घः, यद्वा मा निषेधे + खनु विदारणे-डः, ह्रस्व- त्वम् । अच्छिद्रः । यज्ञः ( छिद्रम् ) छिद्र--अर्शआद्यच् । छिद्रयुक्तम् । दूषितम् ( उदधिः ) जलाशयः ( विमानात् ) अपमानात् ( व्यपेक्षया ) अनिच्छया ( कल्पः ) कर्मपद्धतिः । संस्कारविधिः ( उत्पातात् ) भूकम्पाद्युपद्रवात् ( अप्रमत्तः ) प्रमा-
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० ५ ॥ ३१५ अप्रयोगात्, यथोक्तानां दक्षिणानां वा अप्रदानात्, हीनात् वा अतिरिक्तात् वा, भूतेषु उत्पातात्, प्रायश्चित्तव्यतिक्रमात् इति) वह ही निश्चय करके छिद्र [दूषण] होता है— ऋत्विजों और यजमान के अपमान से, अथवा इनकी अनपेक्षा से, अथवा मन्त्र, कल्प [कर्मपद्धति, संस्कारविधि] और ब्राह्मणों [ब्राह्मण ग्रन्थों में कहे विधानों] के प्रयोग न करने से, अथवा यथोक्त दक्षिणाओं के न देने से, अथवा न्यून वा अधिक [देने] से, अथवा प्राणियों पर उत्पात [भूकम्प आदि उपद्रव] से, अथवा प्रायश्चित्त के उल्लंघन से । (इति एतत् वै सर्वं ब्रह्मणि अर्पितम्) यह सब [विघ्नों की रोक] ही ब्रह्मा पर निर्भर है । (विद्वान् ब्रह्मा एव, यत् भृग्वङ्गिरोवित् सम्यक् अधीयानः, चरितब्रह्मचर्यः अन्यूनातिरिक्ताङ्गः, अप्रमत्तः, यज्ञं रक्षति) विद्वान् ब्रह्मा ही, जो भृगु अङ्गिराओं [परिपक्व ज्ञानों चारों वेदों] का जानने वाला, यथाविधि पढ़ा हुआ, ब्रह्मचर्य किये हुये, न्यून वा अधिक अङ्ग न रखने वाला [अङ्ग भङ्ग], न चूकने वाला है, यज्ञ की रक्षा करता है । (तस्य प्रमादात् यदि वा अपि असांनिध्यात्, यथा भिन्ना नौः अगाधे महति उदके संप्लवेत्, मत्स्य-कच्छप- शिशुमार-नक्र-मकर-पुण्डरीक-जषर-जसपिशाचानां भागधेयं भवति, एवमादीनाम् अन्येषां विनष्टोपजीविनां च) उस [ब्रह्मा] की भूल से अथवा समीप न रहने से, जैसे टूटी नाव अथाह बड़े जल में डूब जाती है, और मच्छ, कच्छ, शिशुमार, नाके, मगर, पुण्डरीक, जषर, जस, पिशाचों [मांसाहारियों] का भाग हो जाती है, इसी प्रकार दूसरे अपने आश्रितों के नष्ट करने वालों का [भाग होती है] । (एवं खलु अपि छिन्नभिन्नः अपध्वस्तः उत्पाताद्भुतः बहुलः, अथर्वाभिः असंस्कृतः यज्ञः असुरगन्धर्वयक्षराक्षस- पिशाचानां भागधेयं भवति, एवमादीनाम् अन्येषां विनष्टोपजीविनां च) इसी प्रकार निश्चय करके टूटा फूटा, नष्ट हुआ, उत्पात [भूकम्पादि उपद्रव] से आश्चर्य युक्त किया हुआ, बहुत दोष ग्रहण करने वाला, अथर्वों [चारों वेदों के निश्चल ज्ञानों] से न संस्कार किया हुआ यज्ञ असुर, गन्धर्व, यक्ष, राक्षस, पिशाचों [मांसाहारियों] का भाग होता है, और इसी प्रकार के दूसरे अपने आश्रितों के नष्ट करने वालों का [भाग होता है] । (तत् अपि श्लोकाः) उस विषय में ही श्लोक हैं ॥ दरहितः (असान्निध्यात्) नञ् + सन्निधि—प्यञ् । अनैकट्यात् (सम्प्लवेत्) निमज्जेत् (पुण्डरीकः) फर्फरीकादयश्च (उ० ४ । २०) पुडि मर्दने—ईकन् प्रत्ययान्तो निपातितः । जलजन्तुविशेषः (जषरः) ऋच्छेररः (उ० ३ । १३१) जष हिंसायाम्—अरः, हिंस्रजलजन्तुः (जसः) जष हिंसायाम्—घः । झषः । हिंसकमत्स्यभेदः (विनष्टोपजीविनाम्) विनष्टाश्रितानाम् (उत्पाताद्भुतः) उपद्रवविस्मितः (बहुलः) बहु + ला आदाने—कः । बहुदोषग्राहकः (अपतत्) पतति । अधोगच्छति (संवत्सरविरिष्टम्) संवत्सरयज्ञाद् विनष्टं कर्म (दक्षिणतः) दक्ष वृद्धौ—इनन्, स्वार्थे तसिल् । वृद्धिमान् (चातुर्हौत्रविनिर्मितः) चतुर्होतृ--अण् स्वार्थे, अनुशतिकादीनां च (पा० ७ । ३ । २०) उभयपदवृद्धिः । चतुर्होतृभिविरचितः (अनुमन्त्रणैः) अनुकूलविचारैः (विभ्रंशम्) भ्रंशु अधःपतने- घञ् । विनाशम् (वृणीयात्) स्वीकुर्यात् ॥
ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] है ॥ ५ ॥
३१६ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० ६ ॥ ( बहुधा विश्रुतः मखः छिन्नभिन्नः अपध्वस्तः यजमानस्य इष्टापूर्तद्रविणम् अवगृह्य अपतत् । १ । ) बहुत प्रकार से विख्यात यज्ञ छिन्न भिन्न और नष्ट होकर यजमान के इष्ट [ अग्निहोत्र वेदाध्ययन आतिथ्य आदि ] और पूर्त [ वावड़ी कुआं देवमन्दिर आदि ] के वल को छीन कर गिर जाता है ॥ १ ॥ ( संवत्सरविरिष्टं तत् ऋत्विजां च राज्ञः जनपदस्य च विनाशाय यत्र यज्ञः विरिष्यते । २ । ) संवत्सर यज्ञ से नष्ट किया हुआ कर्म वहां पर ऋत्विजों के और राजा और राज्य के विनाश के लिये [ होता है ], जहां यज्ञ नष्ट किया जाता है ॥ २ ॥ ( दक्षिणाप्रवणीभूतः यज्ञः दक्षिणतः स्मृतः, ब्रह्मवेदात् असंस्कृतः हीनाङ्गः रक्षसां भागः । ३ । ) दक्षिणाओं से विस्तारित यज्ञ वृद्धि वाला कहा गया है, ब्रह्मवेद [ ईश्वर ज्ञान ] से नहीं संस्कार किया हुआ, अङ्गों से हीन [ यज्ञ ] राक्षसों [ उपद्रवी जीवों ] का भाग होता है ॥ ३ ॥ ( चातुहौत्रविनिर्मितः, चतुर्विधैः मन्त्रैः, वेदपारगैः ऋत्विग्भिः स्थितः सकलः यज्ञः चतुष्पात् । ४ । ) चारों होताओं [ होता, अध्वर्यु, उद्गाता, और ब्रह्मा ] से रचा गया, चार प्रकार वाले मन्त्रों और वेदों के पार पाने वाले ऋत्विजों के साथ ठहरा हुआ सम्पूर्ण यज्ञ चार पांव वाला होता है ॥ ४ ॥ ( प्रायश्चित्तैः अनुध्यानैः अनुज्ञानानुमन्त्रणैः होमैः च सत्रं यज्ञविभ्रंशं ब्रह्मा प्रपूरयेत् इति । ५ । ) प्रायश्चित्तों [ पापशोधन उपायों ], अनुकूल ध्यानों, अनुज्ञानों [ अनुकूल आज्ञाओं ] के अनुमन्त्रण [ अनुकूलसम्मतिदान ] से और होमों से सब यज्ञ के दोष को ब्रह्मा पूरा करे ॥ ५ ॥ ( तस्मात् यजमानः भृग्वङ्गिरोविदम् एव तत्र ब्रह्माणं वृणीयात् ) इसलिये यजमान भृगु अङ्गिराओं [परिपक्व ज्ञान वाले चार वेद] को जानने वाले को ही वहां [यज्ञ में] ब्रह्मा चुने । ( सः हि यज्ञं तारयति इति ब्राह्मणम् ) वह ही यज्ञ को तार देता है—यह ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] है ॥ ५ ॥ भावार्थः—जहां पर सब ऋत्विज् लोग चतुर होते हैं और विशेष करके ब्रह्मा चतुर्वेदी, ब्रह्मचारी, और सब विधान जानने वाला होता है, वह यज्ञ निर्विघ्न सिद्ध होकर सब राजा और प्रजा को सुख देता है ॥ ५ ॥ विशेषः- इस कण्डिका को गो० पू० २ । २४ से मिलाओ ॥ कण्डिका ६ ॥ यज्ञो वै देवेभ्य उदक्रामत्, न वोहमन्नं भविष्यामीति । नेति देवा अब्रुवन्, अन्नमेव नो भविष्यसीति । तं देवा विमेथिरे । स एभ्यो विहृतः न प्रबभूव । ते होचुर्देवाः, न वै न इत्थं विहृतः अलं भविष्यति हन्तेमं संभरामैति१ । तं संश्च- जह्रुः । तं सम्भृत्योचुरश्विनौ, इमं भिषज्यतमिति । अश्विनौ वै देवानां भिष- १. सम्भरामीति पू. सं. पाठः ॥ सम्पा० ॥
कण्डिका ६॥ यज्ञ, घर्म और प्रवर्ग्य का वर्णन ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २। क० ६॥ ३१७ जावश्विनावध्वर्यू, तस्मादध्वर्यू घर्मं संभरतस्तं संभृत्योचतुः, ब्रह्मन् घर्मेण प्रचरिष्यामः, होतर्घर्ममभिष्टुहि, उद्गातः सामानि गायेति । प्रचरत घर्मेमि- त्यनुजानाति । ब्रह्मप्रसूता हि प्रचरन्ति, ब्रह्म हेदं प्रसवानामीशे, सवितृप्रसूततायै घर्मं तपामि, ब्रह्म जज्ञानमियमिष्टक्येति राष्ट्रचेत्वग्न इति । घर्मं ताप्यमानमुपासीत, शस्त्रवदर्धर्चश आहावप्रतिगरवजं रूपसमृद्धाभिः । एतद्वै यज्ञस्य समृद्धं यद्रूपसमृ- द्धम् । यत् कर्म क्रियमाणमृग्यजुर्वाभिवदति, स्वस्ति तस्य यज्ञस्य पारमश्नुते य एवं वेद । वेदमियुनं वा एतत् यद् घर्मः, तस्मादन्तर्घाय' प्रचरन्त्यन्तर्हिता वै मिथुनं चरन्तीति । १ । तदेतदेव मिथुनमित्याचक्षते । २ । तस्य यो घर्मः तच्छिश्नं, यौ शफौ, तावाण्ड्यौ, य उपयमनी२, ते श्रोणिकपाले, यत्पयः, तद्रेतः, तदग्नौ देवयोन्यां रेतो ब्रह्ममयं धत्ते प्रजन३नाय । ३ । सोऽग्निदेवयोनिरुच्छृङ्गमयो यजुर्मयः साममयो ब्रह्ममयोऽमृतमय आहुतिमयः सर्वेन्द्रियः सम्पन्नो यजमान ऊर्ध्वः स्वर्गं लोक- मेति । ४ । तदाहुः, न प्रथमयज्ञे प्रवर्ग्यं कुर्वीत, अनुपनामका ह वा एनमुत्तरे यज्ञक्रतवो भवन्तीति । कामन्तु योनूचानः श्रोत्रियः स्यात्, तस्य प्रवृञ्ज्यात् आत्मा वै स यज्ञस्येति विज्ञायते, अपशिरसा ह वा एष यज्ञेन यजते, योऽप्रवर्ग्येण यजते । शिरो ह वा एतद्यज्ञस्य, यत् प्रवर्ग्यः । तस्मात् प्रवर्ग्यवतैव याजयेन्नाप्रव- र्ग्येण । तदप्येषाभ्यनूक्ता, चत्वारि शृङ्गेति ॥ ५॥ कण्डिका ६॥ यज्ञ, घर्म और प्रवर्ग्य का वर्णन ॥ (यज्ञः वै देवेभ्यः उदक्रामत् अहं वः अन्नं न भविष्यामि इति ) यज्ञ देवताओं से निकल भागा—मैं तुम्हारा अन्न नहीं होऊँगा। (न इति देवाः अब्रुवन्, नः अन्नम् एव भविष्यसि इति ) यह नहीं-देवता बोले-तू हमारा अन्न ही होगा । (तं देवाः विमेथिरे) उसको देवताओं ने मारा । ( सः विहृतः एभ्यः न प्रबभूव ) वह मारा हुआ इनके लिये [अन्न बनने को] न समर्थ हुआ । ( ते देवाः ह ऊचुः, इत्थं विहृतः नः वै अलं न भविष्यति, हन्त इमं सम्भराम इति ) वे देवता बोले—इस प्रकार से मारा हुआ यह हमारे लिये पर्याप्त न होगा, अच्छा ! इसे हम मिलकर धारण करें। तं संजभ्रुः ) उसे उन्होंने मिलकर पकड़ा। (तं संभृत्य ऊचुः अश्विनौ इमं भिषज्यनम् इति ) उसे मिलकर धारण करके वे बोले—हे दोनों अश्विनो ! इसकी औषध करो। (अश्विनौ वै देवानां भिषजौ अश्विनौ अध्वर्यू तस्मात् अध्वर्यू घर्मं सम्भरतः ) दोनों अश्वी [ प्राण और अपान ] ही देवों [ इन्द्रियों ] के दो वैद्य ६—(उदक्रामत्) उत्क्रान्तवान् (विमेथिरे) विविधं हिंसितवन्तः (विहृतः) विविधं ताडितः (अलम्) पर्याप्तम् (सम्भराम) ऐ० ब्रा० १ । १८ । सम्यग् धराम । पोषयाम । (संजभ्रुः) हस्य भः । सजह्रुः । एकीभूय गृहीतवन्तः (ऊचुः)— १. पू. सं. “अन्तर्धा हि" इति पाठः ॥ २. पू. सं. 'उपयमनीके' इति पाठः ॥ ३. बृहदारण्यक ६ । २ । १३ तथा छान्दोग्य ५ । ८ । १-२ में वर्णित यज्ञ क. विभिन्न उपमाओं के अनुरूप यहाँ भी विभिन्न रूपक वर्णित हुए हैं ॥ सम्पा० ॥
३१८ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० ६ ॥ हैं, दो अश्वी दो अध्वर्यु [के समान] हैं, इसलिये दो अध्वर्यु घर्म [ यज्ञ वा पात्र विशेष ] को यथावत् धारण करते हैं । (तं सम्भृत्य ऊचतुः, ब्रह्मन् घर्मेण प्रचरिष्यामः, होतः घर्मम् अभिष्टुहि, उद्गातः सामानि गाय इति ) उस [यज्ञ] को यथावत् धारण करके वे दोनों [अध्वर्यु] बोले—हे ब्रह्मन् ! [ ब्रह्मा ] घर्म से हम कार्य करेंगे, हे होता घर्म की तू स्तुति कर, [इतने को ऐ० ब्रा० १ । १८ से मिलाओ], हे उद्गाता ! तू साममन्त्रों को गा । (घर्मं प्रचरत इति अनुजानाति) घर्म को तुम सब काम में लाओ—यह वह [ब्रह्मा] आज्ञा देता है । (ब्रह्मप्रसूताः हि प्रचरन्ति, इदं ब्रह्म ह्य प्रसवानाम् ईशे, सवितृप्रसूततायै घर्मं तपामि, जज्ञानं ब्रह्म, इयं पित्र्या राष्ट्री अग्रे एतु इति) क्योंकि ब्रह्मा से प्रेरित [ऋत्विग् लोग] कार्य करते हैं—यह ब्रह्म [परमात्मा] ही उत्पन्न पदार्थों का ईश्वर है, सविता [सर्वप्रेरक परमात्मा] से प्रेरणा के लिये घर्म [यज्ञपात्र] को तपाता हूँ, [इन दो प्रतीकों को अथर्व० ५ । २४ । १ से मिलाओ], विद्यमान ब्रह्म, और यह पिता [जगत् पिता परमेश्वर] से आयी हुई राजराजेश्वरी [वेदवाणी] हमारे आगे आवे [यह दोनों प्रतीक अथर्व० ४ । १ । १ तथा २ के हैं]। (ताप्यमानं घर्मं रूपसमृद्धाभिः शंसैऋवत् अर्धर्चशः आहावप्रतिगरवर्जं उपासीत ) तपाते हुये घर्म को रूप [प्रयोजनीय आशय] से सम्पन्न, स्तुति वाली आधी-आधी ऋचाओं से झगड़ा और प्रत्युत्तर छोड़ कर वह [यजमान] सेवे । (एतत् वै यज्ञस्य समृद्धं, यत् रूपसमृद्धम्, यत् क्रियमाणं कर्म ऋग् यजुः वा अभिवदति) यह ही यज्ञ की सम्पन्नता [सिद्धि] है जो रूप [प्रयोजनीय आशय] की सम्प- न्नता है—[अर्थात्] जिस किये जाते हुये कर्म को ऋचा वा मन्त्र बताता है । (स्वस्ति तस्य यज्ञस्य पारम् अश्नुते यः एवं वेद) कल्याण के साथ उस यज्ञ का पार वह पाता है, जो ऐसा जानता है ॥ (वेदमियुनं वै एतत् यत् धर्मः, तस्मात् अन्तर्धाय प्रचरन्ति, अन्तर्हिताः वै मिथुनं चरन्ति इति) यह वेदोक्त मिथुन व्यापार ही है जो यह घर्म है, इसलिये गुप्त हो कर ही इसको वे सेवते हैं, गुप्त होकर ही मिथुन व्यापार लोग करते हैं । १ । (तत् एतत् एव मिथुनम् इति आचक्षते ) वह ही यहं मिथुन व्यापार है—ऐसा लोग कहते हैं । २ । (तस्य यः घर्मः तत् शिश्नं, यौ शफौ तौ आण्डयौ, ये उपयमनी ते श्रोणिकपाले, यत् पयः तत् रेतः, तत् अग्नौ देवयोन्यां ब्रह्ममयं रेतः प्रजनाय धत्ते ) ऐ० ब्रा० १ । १८ ( सम्भरतः )—ऐ० ब्रा० १ । १८ ( प्रचरिष्यामः) अनुष्ठास्यामः (अनुजानाति) आज्ञापयति (ब्रह्मप्रसूताः) ब्रह्मणा चतुर्वेदविदा प्रेरिताः (प्रसवा- नाम् ) उत्पन्नपदार्थानाम् ( ईशे ) तलोपः । ईष्टे । ईश्वरोऽस्ति (घर्मम् ) पात्र- विशेषं यज्ञं वा ( जज्ञानम् ) जनी प्रादुर्भावे-शानचि शपः श्लौ सति रूपम् १ । जायमानम् । दृश्यमानम् । ( पित्र्या ) पितुर्यञ्च ( पा० ४ । ३ । ७६ ) पितृ–यत् टाप् । पितृसकाशादागता । पैतृका ( राष्ट्री ) राजू दीप्तौ ऐश्वर्य्ये च- ष्ट्रन्, ङीष् । राष्ट्री, ईश्वरनाम—निघ० २ । २२ । राज्ञी । ईश्वरी । सर्वनियन्त्री (एतु ) गच्छतु (अग्रे ) अभिमुखम् ( उपासीत ) . उप + १. शप् को श्लु बाहुलक नियम से हुआ है ॥ सम्पा० ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० ६ ३१६ उस [ यज्ञ ] का जो घर्म [ पात्र विशेष ] है वह शिश्न [ पुरुष लिङ्ग ] है, जो दो शफ [ उष्ण पदार्थ लेने के लिये काठ के शस्त्र विशेष ] हैं वे दो आण्ड [ अण्डकोश ] हैं, जो दो उपयमनी [ दर्वी वा डोई ] हैं वे दो श्रोणिकपाल [ कटिमध्य के दो खण्ड ] हैं, जो दूध है वह वीर्य है, इसलिये अग्नि देवयोनि [ दिव्य पदार्थों की उत्पत्ति स्थान ] में ब्रह्ममय वीर्यं को गर्भाधान के लिये वह [ यजमान ] धारण करता है । ३ । ( सः अग्निः देवयोनिः ऋङ्मयः, यजुर्मयः, साममयः, ब्रह्ममयः, अमृतमयः, आहुतिमयः, सर्वेन्द्रियः, सम्पन्नः, यजमानः ऊर्ध्वं स्वर्गं लोकम् एति ) वह अग्नि देवयोनि [ समान ] ऋग्वेद युक्त, यजुर्वेद युक्त, सामवेद युक्त, ब्रह्मवेद [ अथर्ववेद ] युक्त, अमृत [ मोक्ष सुख ] युक्त, आहुति [ दान और ग्रहण व्यापार ] युक्त, सब इन्द्रियों वाला और संपत्ति वाला यजमान ऊंचा होकर स्वर्ग लोक पाता है । ४ । [ इन चार वाक्यों को ऐ० ब्रा० १ । २२ से मिलाओ ] ॥ ( तत् आहुः प्रथमयज्ञे प्रवर्ग्यं न कुर्वीत, अनुपनामकाः ह वै उत्तरे यज्ञक्रतवः एनं भवन्ति इति ) लोग यह कहते हैं—प्रथम यज्ञ में प्रवर्ग्य [ यज्ञ ] को न करे, उपनाम बिना ही पिछले यज्ञ कर्म इस [ प्रवर्ग्य ] को प्राप्त होते हैं । ( क मं तु यः अनूचानः श्रोत्रियः स्यात् तस्य प्रवृञ्ज्यात्, सः वै यज्ञस्य आत्मा इति विज्ञायते ) ऐसा ही हो किन्तु जो अनूचान [ अङ्ग उपाङ्गों सहित वेद पढ़ा हुआ ], और श्रोत्रिय [ वेद विहित धर्म जानने वाला ] हो उसके समर्थ होने से [ प्रवर्ग्य करे, ] वह ही यज्ञ का आत्मा है यह जाना गया है । ( अपशिरसा यज्ञेन ह वै एषः यजते, यः अप्रवर्ग्येण यजते ) बिना शिर वाले यज्ञ से ही वह यज्ञ करता है, जो प्रवर्ग्य के बिना यज्ञ करता है । ( यज्ञस्य एतत् ह वै शिरः यत् प्रवर्ग्यः ) यज्ञ का यह ही शिर है जो प्रवर्ग्य है । ( तस्मात् प्रवर्ग्यवता एव याजयेत्, न अप्रवर्ग्येण ) इसलिये प्रवर्ग्यवान् [ यजमान ] से ही यज्ञ करावे, अप्रवर्ग्य वाले से न [ यज्ञ करावे ] । ( तत् अपि एषा अभ्यनूक्ता, चत्वारि शृङ्गा इति) इसलिये यह [ ऋचा ] पढ़ी जाती है—चत्वारि शृङ्गा...... [ देखो गो० पू० २ । १७ ] ॥ ६ ॥ भावार्थः—यज्ञ में यज्ञ विभागों को ठीक ठीक करने से यजमान स्वर्गलोक पाता है ॥ ६ ॥ विशेषः १—यह शब्द शुद्ध किये गये हैं—इच्छन् = इत्थं, ऐ० ब्रा० १ । १८, राष्ट्रत्व = राष्ट्रचेत्व, अथर्व० ४ । १ । २ ॥ आस उपवेशने—विधिलिङ् । उपचरेत् ( आहावप्रतिगरवर्जम् ) युद्धं प्रतिकूलशब्दं च वर्जयित्वा ( अन्तर्धाय ) अन्तर्—दधातेः—ल्यप् । तिरोभूय ( शफौ ) शमु उपशमे—अच्, मस्य फः । उष्णपदार्थग्रहणाय काष्ठनिर्मितशस्त्रभेदौ ( आण्ड्यौ ) स्वार्थे—ण्यत् । अण्डकोशौ ( उपयमनी ) दर्वीद्वयम् ( श्रोणिकपाले ) श्रोणिद्वय- मध्यगतमस्थिद्वयम् ( देवयोन्याम् ) देवानामुत्पत्तिस्थाने ( सम्पन्नः ) सम्पत्तिवान् ( अनुपनामकाः ) उपनामरहिताः ( भवन्ति ) प्राप्नुवन्ति ( कामम् ) अनुमतौ ( प्रवृञ्ज्यात् ) प्र+वृजी वृजि वर्जने—क्यप् । वृजनं बलं—निघ० २ । ६ । सामर्थ्यात् ( अपशिरसा ) विगतमस्तकेन ॥
कण्डिका ७ ॥
३२० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० ७ . विशेषः २-प्रतीक वाले मन्त्र अर्थ सहित नीचे लिखे जाते हैं— १-सविता प्रसवानामधिपतिः स मावतु । अस्मिन् ब्रह्मन्नस्मिन् कर्मण्यस्यां पुरोधायामस्यां प्रतिष्ठायामस्यां चित्त्यामस्यामाकूत्यामस्यामाशिष्यस्यां देवहूत्यां स्वाहा ॥ अथ० ५ । २४ । १ । ( सविता ) सबका उत्पन्न करने वाला वा सम्पूर्ण ऐश्वर्यं वाला जगदीश्वर ( प्रसवानाम् ) उत्पन्न पदार्थों वा अच्छे अच्छे ऐश्वर्यों का ( अधिपतिः ) अधिष्ठाता है, ( सः ) वह ( मा ) मुझे ( अवतु ) बचावे, ( अस्मिन् ) इस ( ब्रह्मणि ) बड़े वेदज्ञान में, ( अस्मिन् कर्मणि ) इस कर्तव्य कर्म में, ( अस्यां पुरोधायाम् ) इस पुरोहित पदवी में, ( अस्यां प्रतिष्ठायाम् ) इस प्रतिष्ठा वा सत्क्रिया में, ( अस्यां चित्याम् ) इस चेतना में, ( अस्याम् आकूत्याम् ) इस संकल्प वा उत्साह में . ( अस्याम् आशिषि ) इस अनुशासन में, और ( अस्यां देवहूत्याम् ) इस विद्वानों के बुलावे में ( स्वाहा ) यह आशीर्वाद हो ॥ २-ब्रह्म जज्ञानं प्रथमं पुरस्ताद् वि सीमतः सुरुचो वेन आवः । स बुध्न्या उपमा अस्य विष्ठाः सतश्च योनिमसतश्च वि वः ॥ अथ० ४ । १ । १, यजु० १३ । ३ । साम० पू० ४ । ३ । ९ ॥ ( वेनः ) प्रकाशमान वा मेधावी परमेश्वर ने ( पुरस्तात् ) पहले काल में ( प्रथमम् ) प्रख्यात ( जज्ञानम् ) उपस्थित रहने वालें ( ब्रह्म ) वृद्धि के कारण अन्न को और ( सुरुचः ) बड़े रुचिर लोकों को ( सीमतः ) सीमाओं वा छोरों से ( वि आवः ) फैलाया है। ( सः ) उसने ( बुध्न्या ) अन्तरिक्ष में वर्तमान ( उपमाः ) [ परस्पर आकर्षण से ] तुलना करने वाले ( विष्ठाः ) विशेष विशेष स्थानों, अर्थात् ( अस्य ) इस ( सत: ) विद्यमान [ स्थूल ] के ( च ) और ( असतः ) अविद्यमान [ सूक्ष्म जगत् ] के ( योनिम् ) घर को ( च ) निश्चय करके ( वि वः ) खोला है ॥ ३-इयं पित्र्या राष्ट्रचेट्वग्रे प्रथमाय जनुषे भुवनेष्ठाः । तस्मा एतं सुरुचं ह्वारमह्यं घर्मं श्रीणन्तु प्रथमाय धास्यवे ॥ अथ० ४ । १ । २ ॥ ( पित्र्या ) पिता [ जगत्पिता परमेश्वर ] से आई हुयी, ( भुवनेष्ठाः ) सब जगत् में ठहरी हुई ( इयम् ) यह ( राष्ट्री ) राजराजेश्वरी शक्ति [ वेदवाणी ] ( प्रथमाय ) सबसे उत्तम ( जनुषे ) जन्म के लिये ( अग्रे ) हमारे आगे ( एतु ) आवे, [ अर्थात् ] ( तस्मै ) उस ( प्रथमाय ) सबसे ऊपर विराजमान ( धास्यवे ) संसार का धारण पोषण चाहने वाले परमात्मा के लिये ( एतम् ) इस ( सुरुचम् ) बड़े रुचिर ( ह्वारस् ) अनिष्ट को झुका देने वाले ( अह्नयम् ) प्राप्ति योग्य, वा प्रतिदिन वर्तमान ( घर्मम् ) यज्ञ को ( श्रीणन्तु ) सब लोग परिपक्व करें ॥ कण्डिका ७ ॥ देवाश्च ह वा ऋषयश्चासुरैः संयत्ता आसन् । तेषामसुराणामिमाः पुरः प्रत्यभिजिता आसन्, अयस्मयी पृथिवी. रजतान्तरिक्षं, हरिणी द्यौः । ते देवाः सङ्घातं सङ्घातं पराजयन्त । ते विदुः. अनायतना हि वै श्वः १ स्मः तस्मात् १. "श्यः" इति पाठो.न सार्वत्रिकः ।। सम्पा० ।।
कण्डिका ७ ।। देवासुर सङ्ग्राम में उपसद् यज्ञ द्वारा देवताओं की विजय ।।
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २। क० ७॥ ३२१ पराजयामहा इति त एताः पुरः प्रत्यकुर्वत, हविर्धानन्दिव आग्नीध्रमन्तरिक्षात्सदः पृथिव्याः। ते देवा अब्रुवन्, उपसदमुपायाम, उपसदा वै महापुरञ्जयन्तीति। त एभ्यो लोकेभ्यो निरघ्नन्, एकयामुष्माल्लोकादेकयान्तरिक्षादेकया पृथिव्याः। तस्मादाहुः, उपसदा वै महापुरञ्जयन्तीति। त एभ्यो लोकेभ्यो निर्हता ऋतून् प्राविशन्। ते षडुपायन्, तानुपसद्भिरेवर्तुभ्यो निरघ्नन्, द्वाभ्याममुष्माल्लोकाद् द्वाभ्यामन्तरिक्षाद् द्वाभ्यां पृथिव्याः। ते ऋतुभ्यो निर्हताः संवत्सरं प्राविशन्। ते द्वादशोपायन्, तानुपसद्भिरेव संवत्सरान्निरघ्नन्, चतसृभिरमुष्माल्लोकाच्चत- सृभिरन्तरिक्षाच्चतसृभिः पृथिव्याः। ते संवत्सरान्¹निर्हता अहोरात्रे प्राविशन्, ते यत्सायमुपायन्, तेनैतान् राज्या अनुदन्त, यत् प्रातः, तेनाह्नः। तस्माद् गौः साय- म्प्रातःस्तनमप्यायते। प्रातःसायन्तन्तानुपसद्भिरेवैभ्यो लोकेभ्यो नुदमाना आयन्, ततो देवा अभवन् परासुराः। सर्वेभ्य एवैभ्यो लोकेभ्यो भ्रातृव्यन्नुदमान एति, य एवं विद्वानुपसदमुपैति ॥ ७ ॥ कण्डिका ७ ।। देवासुर सङ्ग्राम में उपसद् यज्ञ द्वारा देवताओं की विजय ।। ( देवाः च ऋषयः च ह वै असुरैः संयत्ताः आसन् ) देव [ विद्वान् ] और ऋषि [ सन्मार्गदर्शक लोग ] असुरों [ राक्षसों वा विघ्नों ] करके वशीभूत हुये। ( तेषाम् असुराणाम् इमाः पुरः प्रत्यभिजिताः आसन्, अयस्मयी पृथिवी, रजता अन्तरिक्षं, हरिणी द्यौः ) उन असुरों करके यह नगरियां [ देवताओं से ] लड़कर जीती हुयी थीं—गति [ वा सुवर्ण ] वाली [ नगरी ] पृथिवी, सब लोकों वाली [ नगरी ] अन्तरिक्ष और प्रकाश वाली [ नगरी ] सूर्यलोक । ( ते देवाः सङ्घातं सङ्घातं पराजयन्त ) वे देवता टोली टोली करके हराये गये । ( ते विदुः, अनायतनाः हि वै श्यः स्मः, तस्मात् पराजयामहै इति त एताः पुरः प्रत्यकुर्वत, हविर्धानं दिवः, आग्नीध्रम् अन्तरिक्षात्, सदः पृथिव्याः ) उन्होंने विचारा—घरों के बिना हम सोते हुये हैं, इसलिये [ असुरों को ] ७-( देवाः ) विद्वांसः ( ऋषयः ) सन्मार्गदर्शकाः ( असुरैः ) असेरुन् ( उ० १ । ४२ ) असु क्षेपणे—उरन् । शुभगुणस्य क्षेपणशीलैः । राक्षसैः । विघ्नैः । ( संयत्ताः ) सम् + यती प्रयत्ने—क्तः । आयत्ताः वशीभूताः ( पुरः ) नगराणि । दुर्गाणि ( अयस्मयी ) सर्वधातुभ्योऽसुन् ( उ० ४ । १८६ ) इण् गतौ—असुन् । अयः, हिरण्यनाम—निघ० १ । २ । सुवर्णमयी । गतिमती ( रजता ) सृषिरञ्जिभ्यां कित् ( उ० ३ । १११ ) रञ्ज रागे—अतच्, ततः अर्शआद्यच् टाप् । लोका रजांस्युच्यन्ते— निरु० ४ । १९ । रज एव रजतं, सर्वलोकमयी नगरी ( हरिणी ) श्यास्त्याहृञ्भविभ्य इनच् ( उ० २ । ४६ ) हृञ् हरणे—इनच्, ङीप् । मत्वर्थीयलोपः । हिरण्मयी । प्रकाशमयी ( द्यौः ) सूर्यलोकः ( सङ्घातम् ) समूहम् ( अनायतनाः ) आश्रयरहिताः ( श्यः ) शीङ् स्वप्ने—क्विप् । शयिताः । निद्रिताः ( प्रत्यकुर्वत ) प्रतिकूलाः कृतवन्तः ( हविर्धानम् ) हविषः अन्नस्य यज्ञस्थानविशेषम् ( सदः ) सदनस्थानम् १. पू. सं. 'संवत्सरा' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥ २१˙
३२२ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० ७ हम हरावें--सो उन्होंने यह नगर बनाये, हविर्धान [ अन्न स्थान ] सूर्य से, आग्नीध्र [ यज्ञ में अग्नि जलाने का स्थान ] अन्तरिक्ष से और सद [ बैठने का स्थान ] पृथिवी से । ( ते देवाः अब्रुवन्, उपसदम् उपायाम, उपसदा वै महापुरं जयन्ति इति ) वे देवता बोले--उपसद् [ यज्ञ विशेष वा पास पास पहुंचने की क्रिया ] को हम करें, उपसद् से ही बड़े नगर को लोग जीतते हैं । ( ते एभ्यः लोकेभ्यः निरघ्नन्, एकया अमुष्मात् लोकात् एकया अन्तरिक्षात्, एकया पृथिव्याः ) उन्होंने [ असुरों को ] इन लोकों से मार निकाला, एक [ उपसद् ] द्वारा उस [ सूर्य ] लोक से, एक के द्वारा अन्तरिक्ष से और एक के द्वारा पृथिवी से । ( तस्मात् आहुः, उपसदा वै महापुरं जयन्ति इति ) इसलिये कहते हैं--उपसद् द्वारा ही बड़े नगर को लोग जीतते हैं । ( ते एभ्यः लोकेभ्य निर्हताः ऋतून् प्राविशन् ) वे [ असुर ] इन लोकों से निकाले गये होकर ऋतुओं में प्रविष्ट हुये । ( ते षट् उपायन् तान् उपसद्भिः एव ऋतुभ्यः निरघ्नन्, द्वाभ्याम् अमुष्मात् लोकात् द्वाभ्याम् अन्तरिक्षात् द्वाभ्यां पृथिव्याः) उन [ देवताओं ] ने छह [ उपसदों ] को प्राप्त किया, उन [ असुरों ] को उपसदों द्वारा ऋतुओं से निकाल दिया--दो [ उपसद् ] द्वारा उस लोक से, दो के द्वारा अन्तरिक्ष से और दो के द्वारा पृथिवी से [ अर्थात् दो दो महीने वाले छह ऋतुओं के लिये छह उपसद् किये ] । ( ते ऋतुभ्यः निर्हताः संवत्सर प्राविशन् ) वे [ असुर ] ऋतुओं से निकाले गये होकर संवत्सर में प्रविष्ट हुये । ( ते द्वादश उपायन् तान् उपसद्भिः एव संवत्सरात् निरघ्नन्, चतसृभिः अमुष्मात् लोकात् चतसृभिः अन्तरिक्षात्, चतसृभिः पृथिव्याः ) उन [ देवताओं ] ने बारह [ उपसदों ] को प्राप्त किया, उन [ असुरों ] को उपसदों द्वारा ही संवत्सर से निकाल दिया--चार [ उपसदों ] द्वारा उस लोक से, चार के द्वारा अन्तरिक्ष से और चार के द्वारा पृथिवी से [ चातुर्मास्य यज्ञ के लेने से चार चार का ग्रहण किया है ] । ( ते संवत्सरात् निर्हताः अहोरात्रे प्राविशन् ) वे [ असुर ] संवत्सर से निकाले गये होकर दिन रात्रि में प्रविष्ट हुये । ( ते यत् सायम् उपायन् तेन एनान् रात्र्याः अनुदन्त, यत् प्रातः, तेन अह्नः ) उन [ देवताओं ] ने जो सायंकाल [ के उपसद् ] को प्राप्त किया, उस [ कर्म ] से इन [ असुरों ] को रात्रि से निकाल दिया, जो प्रातःकाल [ उपसद् किया ], उसके द्वारा दिन से [ उन्हें निकाल दिया ] । ( तस्मात् गौः सायम्प्रातः स्तनम् आप्यायते ) इसलिये गौ सायंकाल और प्रातःकाल पिन्हाती है [ अर्थात् यह दोनों काल अधिक स्वास्थ्यकारक हैं ] । ( प्रातः सायन्तनम् तान् उपसद्भिः एव एभ्यः लोकेभ्यः नुदमानाः आयन् ) प्रातःकालं और सायंकाल उन [ असुरों ] को उपसदों [ पास बैठने वा उपासना आदि क्रियाओं ] के द्वारा ही इन लोकों से निकालने वाले वे [ देवता ] हुये हैं । ( ततः देवाः असुराः परा अभवन् ) इसी से देवताओं ने असुरों को हराया । ( सर्वेभ्यः एव एभ्यः ( उपसदम् ) उप + पदॢ विशरणगतिहिंसनेषु-क्विप् । समीपोपवेशनक्रियाम् । यज्ञविशेषम् ( उपायाम ) उप + आङ् + या गतौ--लोट् । अनुतिष्ठाम (निरघ्नन्) निःसारितवन्तः ( उपायन् ) उप + इण् गतौ-लङ् । सम्पादितवन्तः (आप्यायते) वर्धते दुग्धेन ( सायन्तनम् ) सायं चिरंप्राह्णे० ( पा० ४ । ३ । २३ ) स्वार्थे ट्यु तुट् च । सायङ्काले ( नुदमानाः ) प्रेरयन्तः ( उपैति ) अनुतिष्ठति ॥
कण्डिका ८ ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० ८ ।। ३२३ लोकेभ्यः भ्रातृव्यं नुदमानः एति, यः एवं विद्वान् उपसदम् उपैति ) इन सभी लोकों से बैरी को निकालता हुआ वह चलता है जो ऐसा विद्वान् होकर उपसद् [ पास बैठने वा उपासना करने की क्रिया ] को प्राप्त होता है ॥ ७ ॥ भावार्थः—इस कण्डिका में असुर शब्द से भूकम्प, तारापतन आदि उत्पातों और विघ्नों की ओर संकेत है, जिनका बुरा प्रभाव स्थानों और समय पर होता है । बुद्धिमान् लोग ऐसे विघ्नों से बचने के लिये समय समय पर और सायं प्रातः परस्पर विचार करके उपाय करें ॥ ७ ॥ विशेषः १—इस कण्डिका को ऐ० ब्रा० १ । २३ से मिलाओ । विशेषः २—इस कण्डिका का कुछ आधार यजुर्वेद अ० ५ । म० ८ जान पड़ता है, वह अर्थ सहित यहाँ दिया जाता है । ( या ते अग्नेऽयःशया तनूर्वर्षिष्ठा गह्वरेष्ठा । उग्रं वचो अपावधीत् त्वेषं वचो अपावधीत् स्वाहा । या ते अग्ने रजःशया तनू- र्वर्षिष्ठा गह्वरेष्ठा । उग्रं वचो अपावधीत् त्वेषं वचो अपावधीत् स्वाहा । या ते अग्ने हरिशया तनूर्वर्षिष्ठा गह्वरेष्ठा । उग्रं वचो अपावधीत् त्वेषं वचो अपावधीत् स्वाहा ॥ ) ( अग्ने ) हे अग्नि ! [ तेजस्वी परमेश्वर ] ( या ते ) जो तेरा ( अयःशया ) सुवर्ण आदिकों में वर्त्तमान ( तनूः ) विस्तृत शरीर ( वर्षिष्ठा ) अत्यन्त बड़ा और ( गह्वरेष्ठा ) गहरे आभ्यन्तर में ठहरा हुआ है, [ उसने ] ( स्वाहा ) उत्तम वेदवाणी से ( उग्रं वचः ) भयंकर वचन को [ संसार में ] ( अप अवधीत् ) नष्ट किया है, ( त्वेषं वचः ) भड़कीले वचन को ( अप अवधीत् ) नष्ट किया है । ( अग्ने ) हे अग्नि ! [ तेजस्वी परमेश्वर ] ( या ते ) जो तेरा ( रजःशया ) लोकों में वर्त्तमान ( तनूः ) विस्तृत शरीर ॰॰॰॰॰॰ नष्ट किया है । ( अग्ने ) हे अग्नि ! ( या ते ) जो तेरा ( हरिशया ) मनुष्य आदि में वर्त्तमान ( तनूः ) विस्तृत शरीर ( वर्षिष्ठा ) अत्यन्त बड़ा और ( गह्वरेष्ठा ) गहरे आभ्यन्तर में ठहरा हुआ है, [ उसने ] ( स्वाहा ) उत्तम वेदवाणी से ( उग्रं वचः ) भयंकर वचन को [ संसार में ] ( अप अवधीत् ) नष्ट किया है, ( त्वेषं वचः ) भड़कीले वचन को ( अप अवधीत् ) नष्ट किया है ॥ कण्डिका ८ ॥ न॑ द्वादशाग्निष्टोमस्योपसदः स्युः, अशान्ता निर्मृं ज्युः१ न॑२ तिस्रोऽहीनस्य, उपरिष्टाद्यज्ञक्रतुर्गरीयानभिषीदेत्, यथा गुरुभारो ग्रीवा निः३श्रोणीयादार्त्तिमार्च्छेत्४ । द्वादशाहीनस्य कुर्य्यात्, प्रत्यू५ तथैव सयत्वाय५ । तिस्रोऽग्निष्टोमस्योपसदः स्युः, शान्ताग्निर्मागाय । ते देवा असुर्य्यान् इमांल्लोकानान्ववैतुमधृष्णुवन् । तानग्निना मुखेनान्ववायन्. यदग्निमनुष्टुप्सदां प्रनीकानि भवन्ति । यथा क्षेत्रपतिः क्षेत्रेऽन्व- वनयन्ति एवमेवैतदग्निना मुखेनेमांल्लोकानभिनयन्तो यन्ति । यो ह वै देवान् साध्यान् वेद, सिद्ध्यत्यस्मै । इमे वाव लोकाः, यत्साध्याः देवाः । स य एवमेतान् १. पू. सं. 'निर्मृज्येरन्' इति पाठः ॥ २. पू. सं. 'न' इति पाठः नास्ति ॥ ३. पू. सं. निःश्रोणीयात् इति पाठः ॥ ४. पू. सं. 'आर्छेदत्' इति पाठः ॥ ५. भ्रष्टोऽयं पाठः प्रतीयते ॥ सम्पा० ॥
कण्डिका ८ ॥ उपसद् यज्ञों का अधिक वर्णन ॥
३२४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० ८ ।। साध्या॒न्वेद, सिद्ध्यत्यस्मै सिद्ध्यत्यमुष्मै॑। सिद्ध्यत्यस्माल्लोकात्, य एवं विद्वानु- पसदमुपैति ॥ ८ ॥ कण्डिका ८ ॥ उपसद् यज्ञों का अधिक वर्णन ॥ ( अग्निष्टोमस्य द्वादश उपसदः न स्युः ) *अग्निष्टोम १ [ जो एक दिन में प्रधान- सुत्या याग द्वारा निष्पन्न होता है ] में बारह उपसत् नहीं करनी चाहिये, [ क्योंकि अधिक होने से ] ( अशान्ताः निर्मृज्युः ) अशान्त होकर बह जाती हैं। ( अहीनस्य न तिस्रः ) अहीन याग [ जो द्विरात्रादि एकादशरात्रपर्यन्त अग्निष्टोम से अधिक दिनों में किया जाता है] में तीन [ उपसद् ] नहीं [ करनी चाहिये, किन्तु बारह उपसद् ही करनी चाहिये, क्योंकि अग्निष्टोम से ] ( उपरिष्टात् गरीयान् यज्ञक्रतुः अभिषीदेत्, यथा गुरुः भारः ग्रीवाः निःश्रीणीयात् आर्तिम् आच्छेत् ) ऊपर का [ अहीनरूप ] गुरुतर यज्ञक्रतु [ अपने अनुरूप उपसद् याग के बिना सर्वतोमुख रीति से ] क्षीण हो जायेगा, जिस प्रकार [ अल्प बल वाली तीन उपसद् रूप ] ग्रीवा में रखा हुआ अधिक भार [अहीन रूप अनेक दिन साध्य यज्ञ कार्य ] ग्रीवा को निश्चयेन तोड़ देगा [ जिसके कारण यजमान को ] रोगादि कष्ट होगा १ । * (अहीनस्य द्वादश कुर्यात् प्रत्यु तथा एव सयत्तवाय) अहीन यज्ञ के बारह [ उपसद् ] करे, प्रत्यक्ष में वैसा ही समान प्रयत्न के लिये [होता है] । ( अग्निष्टोमस्य तिस्रः उपसदः स्युः, शान्ताग्निः मार्गाय ) अग्निष्टोम यज्ञ के तीन उपसद् हों, शान्त अग्नि मार्ग के लिये है । ( ते देवाः असुर्य्यान् इमान् लोकान् आन्ववैतुम् आधृष्णुवन् ) वे देवता लोग असुरों के इन लोकों पर चढ़ाई करने को साहसी हुये । ( तान् मुखेन ऽग्निना आन्ववायन् यत् अग्निम् अनुष्टुप्सदां प्रतीकानि भवन्ति ) उन [ लोकों ] पर मुखिया अग्नि के द्वारा वे चढ़ गये, ८-( न ) निषेधे ( निर्मृज्युः ) मृजूष् शोधने-विधिलिङ् । निर्वहेयुः ( अहीनस्य ) अह्नः खः ऋतौ ( वा० पा० ४ । २ । ४२ ) अहन्-खप्रत्ययः समूहे । अह्नष्टखोरेव ( पा० ६ । ४ । १४५ ) टिलोपः खप्रत्यये । अथवा, ओहाक् त्यागे- क्तः, नञ्समासः । न ह्येषु किञ्चन हीयते-गो० उ० ५ । १५ । अहर्गणसाध्ययज्ञम् । सम्पूर्णाङ्गयज्ञम् ( गरीयान् ) गुरु-ईयसुन् । गुरुतरः ( अभिषीदेत् ) विशीर्णो भवेत् ( निःश्रीणीयात् ) श्रीञ् हिंसायाम् । हिंसनम् कुर्यात् ( आर्तिम् ) पीडाम् ( आच्छेत् ) आ + ऋच्छ गतीन्द्रियप्रलयमूर्त्तिभावेषु विधिलिङ् । सन्दीपयेत् ( प्रत्यु ) प्रत्यक्षमेव ( सयत्तवाय ) अशूप्रुषिलेटिकणि० ( उ० १ । १५१ ) समान +यती प्रयत्ने-क्वन्, तुक् च । समानप्रयत्नत्वाय ( असुर्य्यान् ) असुर-यत् । असुर- सम्बन्धिनः ( आन्ववैतुम् ) आ+अनु+अव+इण् गतौ-तुमुन् । समन्तात् प्राप्तुम् ( आधृष्णुवन् ) आ + अधृष्णुवन् । सर्वतो धृष्टाः साहसिनः अभवन् १. अग्निष्टोमस्य से आर्त्तिमाछेत् तक की कण्डिका का पुष्पाङ्कित भाष्य हमारा है । पूर्वं स० में कई भ्रष्ट पाठ एवं 'न' का पाठ (द्र० पृ० ३२३ टि० २ ) च्युत होने से भाष्यकार का अर्थ असङ्गत हो गया था ॥ सम्पा० ॥
कण्डिका ९ ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क०.९ ॥ ३२५ क्योंकि अग्नि को निरन्तर उन्नति पाने वाले यज्ञों के अवयव प्राप्त होते हैं । (यथा क्षेत्रपतिः क्षेत्रे अन्ववनयन्ति, एवम् एव एतत् मुखेन अग्निना इमान् लोकान् अभिनयनतः यन्ति) जैसे किसान खेत में [ अन्न आदि ] निरन्तर पाते हैं, वैसे ही यह लोग मुखिया अग्नि के द्वारा इन लोकों को सब ओर से पाते हुये चलते हैं । ( यः ह वै साध्यान् देवान् वेद, अस्मै सिध्यति ) जो ही पुरुष साध्य [ साधनीय श्रेष्ठ कर्मों को साधने वाले ] देवों [ विजयी पुरुषों ] को जानता है, उसके लिये सिद्धि होती है । ( इमे वाव लोकाः, यत् साध्याः देवाः ) यह ही वे लोक [ जन वा भुवन ] हैं, जो साध्य देव हैं । ( सः यः एवम् एतान् साध्यान् वेद, अस्मै सिध्यति, अमुष्मै सिध्यति ) जो कोई इस प्रकार इन साध्यों [ श्रेष्ठ कर्मों के साधने वालों ] को जानता है, वह इस [ समीप वाले पुरुष ] के लिये सिद्धि पाता है और उस [ दूर वाले पुरुष ] के लिये सिद्धि पाता है । ( अस्मात् लोकात् सिध्यति, यः एवं विद्वान् उपसदम् उपैति ) वह इस लोक से सिद्धि पाता है, जो ऐसा जानकर पुरुष उपसद् यज्ञ को प्राप्त होता है ॥ ८ ॥ भावार्थः--अग्निष्टोम यज्ञ और अहीन यज्ञ के उपसदों को यथावत् करने से यजमान को यथावत् सिद्धि होती है ॥ ८ ॥ कण्डिका ९ ॥ अथ यत्राह, अध्वर्युंरग्नीद्देवपत्नीर्व्याचक्ष्व, सुब्रह्मण्य सुब्रह्मण्यामाह्वयेति । तदपरेण गार्हपत्यं प्राङ्मुखस्तिष्ठन्नवाञ्चाग्नीध्रो देवपत्नीर्व्याचष्टे, पृथिव्यग्नेः पत्नी, वाग् वातस्य पत्नी, सेनेन्द्रस्य पत्नी, धेना बृहस्पतेः पत्नी, पथ्या पूष्णः पत्नी गायत्री वसूनां पत्नी, त्रिष्टुब् रुद्राणां पत्नी, जगत्यादित्यानां पत्नी, अनु- ष्टुभ् मित्रस्य पत्नी, विराड् वरुणस्य पत्नी, पङ्क्तिर्विष्णोः पत्नी, दीक्षा सोमस्य राज्ञः पत्नीति । अति भ्रातृव्यानारोहति, नैनं भ्रातृव्या आरोहन्ति उपरि भ्रातृ- व्यानारोहति, य एवं विद्वानग्नीध्रो देवपत्नीर्व्याचष्टे ॥ १ ॥ कण्डिका ९ ॥ आग्नीध्र द्वारा देवपत्नियों का वर्णन ॥ ( अथ यत्र आह, अग्नीत् अध्वर्युः देवपत्नीः व्याचक्ष्व, सुब्रह्मण्य सुब्रह्मण्याम् आह्वय इति ) फिर जहां वह [ ब्रह्मा ] कहता है—हे अग्नीध्र [ अग्नि प्रकाशक ] अध्वर्यु ( अन्ववायन् ) अनु + अव + आयन् । निरन्तरं प्राप्तवन्तः ( अनुष्टुप्सदाम् ) अनु + ष्टुप समुच्चीये--रुः + षदॢ गतौ--क्विप् । उन्नतिप्राप्तानां यज्ञानाम् ( प्रतीकानि ) अवयवाः ( भवन्ति ) प्राप्नुवन्ति ( साध्यान् ) साध्यं येषामस्तीति, साध्य--अर्शआद्यच् । साधनवतः । परोपकारकान् साधून् ( देवान् ) विजिगीषून् ( लोकाः ) जनाः । भुवनानि ( सिध्यति ) साधयति । सिद्धिं प्राप्नोति ( अस्मै ) समीपस्थाय पुरुषाय ( अमुष्मै ) दूरस्थाय पुरुषाय ॥ ९- (अग्नीत्) अग्नि + ञिन्धी दीप्तौ-क्विप् । अग्निप्रज्वलयिता । ऋत्विक् ( व्याचक्ष्व ) चक्षिङ् व्यक्तायां वाचि दर्शने च । विविधं कथय पश्य वा ( सुब्रह्म-
३२६ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० ९ ॥ तू देवपत्नियों की व्याख्या कर, हे सुब्रह्मण्य ! [ अच्छे प्रकार वेद में चतुर ] सुब्रह्मण्य को बुला । ( तत् अपरेण गार्हपत्यं प्राङ्मुखः तिष्ठन् अनवान् आग्नीध्रः न देवपत्नीः व्याचष्टे ) वहां दूसरे [ सुब्रह्मण्य ] के साथ गार्हपत्य अग्नि से पूर्व मुख बैठा हुआ सावधान आग्नीध्र [ अग्नि प्रकाशक अध्वर्यु ] अब देवपत्नियों की व्याख्या करता है—( पृथिवी अग्नेः पत्नी ) पृथिवी अग्नि [ तेजस्वी पुरुष ] की पत्नी [ पालनशक्ति ] है, ( वाक् वातस्य पत्नी ) वाणी वात [ वायु समान वेग वाले पुरुष ] की पत्नी है, ( सेना इन्द्रस्य पत्नी ) सेना [ सेनादल ] इन्द्र [ परम ऐश्वर्यवान् पुरुष ] की पत्नी है, ( धेना बृहस्पतेः पत्नी ) धेना [ पीने योग्य अर्थात् स्वीकार करने योग्य नीति ] बृहस्पति [ बड़ी विद्याओं के स्वामी ] की पत्नी है, ( पथ्या पूष्णः पत्नी ) पथ्या [ शास्त्रीय मार्ग बताने वाली विद्या ] पूषा [ पोषण करने वाले पुरुष ] की पत्नी है, ( गायत्री वसूनां पत्नी ) गायत्री [ गाने योग्य विद्या ] वसुओं [ निवास कराने वाले पुरुषों ] की पत्नी है, ( त्रिष्टुप् रुद्राणां पत्नी ) त्रिष्टुप् [ तीन कर्म, उपासना और ज्ञान से पूजी गई विद्या ] रुद्रों [ दुष्टों के रुलाने वाले शूरों ] की पत्नी है ( जगती आदित्यानां पत्नी ) जगती [ प्राप्ति योग्य विद्या ] आदित्यों [ अखण्डव्रती विद्वानों ] की पत्नी है, ( अनुष्टुप् मित्रस्य पत्नी ) अनुष्टुप् [ निरन्तर स्तुति योग्य विद्या ] मित्र [ सर्वहितकारक पुरुष ] की पत्नी है, विराट् वरुणस्य पत्नी ) विराट् [ विविध ऐश्वर्य वाली विद्या ] वरुण [ चुनने योग्य पुरुष ] की पत्नी है, ( पङ्क्तिः विष्णोः पत्नी ) पङ्क्ति [ विस्तृत विद्या ] विष्णु [ कामों में व्यापक पुरुष ] की पत्नी है, ( दीक्षा सोमस्य राज्ञः पत्नी ) दीक्षा [ नियम पालन प्रतिज्ञा ] सोम राजा [ प्रेरक प्रतापी पुरुष ] की पत्नी [ पालन शक्ति ] है [मिलान करो—अथ० ८ । ६ । १४]। ( भ्रातृव्यान् अति आरोहति. एनं भ्रातृव्याः न आरोहन्ति, उपरि भ्रातृव्यान् आरोहति, यः एवं विद्वान् अग्नीध्रः देवपत्नीः व्याचष्टे) वह वैरियों को लांघकर चढ़ाई करता है, इस पर बैरी लोग नहीं चढ़ाई करते हैं, वह ऊपर होकर वैरियों पर चढ़ाई ण्य ) साध्वर्थे यत् । हे सुष्ठुवेदज्ञाने साधो ( अनवान् ) अन जीवने—अच् । प्राणवान् । सावधानः ( न ) सम्प्रति ( आग्नीध्रः ) अग्नि + ञिन्धी दीप्तौ—रक् । अग्निप्रदीपकः । ऋत्विक् ( पत्नी ) पत्युर्नो यज्ञसंयोगे ( पा० ४ । १ । ३३ ) पतिशब्दस्य इकारस्य नकारः, ङीप् । पालयित्री शक्तिः ( धेना ) धेट इच्छ ( उ० ३ । १९ ) धेट् पाने—नः, टाप् । वाक्-निघ० १ । ११ ( पथ्या ) धर्मपथ्यर्थ- न्यायादनपेते ( पा० ४ । ४ । ९२ ) पथिन्-यत् । शास्त्रीयमार्गवती वेदवाणी ( गायत्री ) गै गाने-अत्रन्-ङीष् । गायत्री गायतेः स्तुतिकर्मणः—निरु० ७ । १२ । गानयोग्या ( त्रिष्टुप् ) त्रि + ष्टुभ पूजायाम्--क्विप् । स्तोभतिरर्चतिकर्मा-- निघ० ३ । १४ । त्रिभिः कर्मोपासनाज्ञानैः पूजिता ( जगती ) गमॢ गतौ--अति, ङीप् । जगती गोनाम-निघ० २ । ११ । गम्यमाना प्राप्तव्या ( अनुष्टुप् ) अनु + ष्टुभ पूजायाम्—क्विप् । वाक्-निघ० १ । ११ । निरन्तरस्तुत्या ( विराट् ) विवि- धेश्वरी ( पङ्क्तिः ) पचि विस्तारे—क्तिन् । विस्तृता ( सोमस्य ) प्रेरकस्य ( राज्ञः ) ऐश्वर्ययुक्तस्य ( अति ) अतीत्य । उल्लङ्घ्य ( न ) निषेधे ॥
कण्डिका १० ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० १० ॥ ३२७ करता है, जो ऐसा जानकर अग्नीध्र [ अग्नि प्रदीप्त करने वाला पुरुष ] देवपत्नियों को व्याख्या करता है ॥ ६ ॥ भावार्थः—विविध विद्याओं में चतुर पुरुष विविध विद्या वाले पुरुषों के मेल से शत्रुओं को जीतकर संसार में कीर्ति पाता है ॥ ६ ॥ विशेषः—सङ्केतित मन्त्र अर्थ सहित दिया जाता है— अग्नीषोमावदधुर्या तुरीयासीद् यज्ञस्य पक्षावृषयः कल्पयन्तः । गायत्रीं त्रिष्टुभं जगतीमनुष्टुभं बृहदर्कीं यजमानाय स्वराभरन्तीम् । अथ० ८ । ९ । १४ ॥ ( यज्ञस्य ) यज्ञ [ रसों के संयोग वियोग ] के ( पक्षौ ) ग्रहण करने वाले ( अग्नीषोमौ ) सूर्य और चन्द्रमा [ के समान ] ( ऋषयः ) ऋषि लोगों ने, ( या ) जो [ वेदवाणी ] ( तुरीया ) वेगवती वा ब्रह्म की [ जो सत्त्व रज और तम तीन गुणों से परे चौथा है ] ( आसीत् ) थी, ( यजमानाय ) यजमान के लिये ( स्वः ) मोक्ष सुख ( आभरन्तीम् ) भर देने वाली [ उस ] ( गायत्रीम् ) गाने योग्य, ( त्रिष्टुभम् ) [ कर्म, उपासना और ज्ञान इन ] तीन से पूजी गयी ( जगतीम् ) प्राप्ति योग्य, ( बृहदर्कीम् ) बड़े सत्कार वाली ( अनुष्टुभम् ) निरन्तर स्तुति योग्य [ विराट् वा वेदवाणी ] को ( कल्पयन्तः ) समर्थन करते हुये ( अदधुः ) धारण किया है ॥ कण्डिका १० ॥ यथा वै रथ एकैकमरमभिप्रतिष्ठन् वर्तते, एवं यज्ञ एकैकां तन्वमभि-२ प्रतिष्ठन्नेति । पुरा प्रचरितोराग्नीधीये होतव्या एतद्व वा उवाच वासिष्ठः सात्यहव्यः, अस्कन्नः१ सोम इत्युक्ते मा सूर्क्षत प्रचरत प्रातर्वावाहाहं सोमं संस्था- पयामीति । नास्य सोम स्कन्दति, य एवं विद्वान्त्सोमं पिबति, स ह स्म वै आसन्द्यामासीनः सक्तुभिरुपमथ्य सोमं पिबति, अहं वाव सर्वतो यज्ञं वेद, य एतान् वेद, न मामेष हिंसिष्यतीति । नैनं सोमपीथोऽनपेयो हिनस्ति, य एवं विद्वान्त्सोमं पिबति । तं ह स्म यदाहुः, कस्मात्त्वमिदमासन्द्यामासीनः सक्तुभि- रुपमथ्य सोमं पिबसीति । देवतास्वेव यज्ञं प्रतिष्ठापयामीति अब्रवीद् ब्राह्मणः । यस्यैवं विदुषो यस्यैवं विद्वान् यज्ञातं यजे प्रायश्चित्तं जुहोति, देवतास्वेव यज्ञं प्रतिष्ठापयति । यन्नार्त्ति प्रतिजुहुयात्, सयोनित्वाय । त्रयस्त्रिंशद्वै यज्ञस्य तन्व इति, एकान्नत्रिंशत् स्तोमभागाः, त्रीणि सवनानि यज्ञश्चतुर्थः, स्तोमभागैरेवैतत् स्तोमभागान् प्रति प्रयुङ्क्ते, सवनैः सवनानि, यज्ञेन यज्ञं, सर्वा ह वा अस्य यज्ञस्य तन्वः प्रयुक्ता भवन्ति, सर्वा आप्ताः सर्वा अवरुद्धा देवस्य सवितुः प्रसवे बृहस्पतये स्तुतेति । यद्यद्वै सविता देवेभ्यः प्रासुवत् तेनाध्नुवन्, सवितृप्रसूता एवं स्तु३वन्ति १. पू. सं. अस्कन् इति पाठः, अर्थसङ्गत्याऽत्र संशोधितः । तुलना कार्या श० ब्रा० १ । ४ । ५ । १, यजु० २ । ८ ॥ २. पू. सं. 'वसिष्ठ' इति पाठः ॥ ३. अतीव व्यत्यस्तोऽत्र पाठोऽस्माभिः संशोधितः ॥ सम्पा० ॥
कण्डिका १० ॥ यज्ञ में सोमपान की महिमा ॥
३२८ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० १० ॥ ऋध्नुवन्ति, ऋध्यन्ते ह वा अस्य स्तोमाः, यज्ञ ऋध्यते, यजमान ऋध्यते, प्रजाया ऋध्यते, पशुभ्य ऋध्यते, ब्रह्मणो यस्यैवं विद्वान् ब्रह्मा भवति ॥ १० ॥ कण्डिका १० ॥ यज्ञ में सोमपान की महिमा ॥ ( यथा वै रथः एकैकमरम् अभिप्रतितिष्ठन् वर्तते, एवं यज्ञः एकैकां तन्वम् अभिप्रतितिष्ठन् एति ) जैसे रथ [ रथ का पहिया ] एक एक अरे [ दण्डे ] में जुटा हुआ घूमता है, वैसे ही यज्ञ एक एक अंग में जुटा हुआ चलता है । ( पुरा प्रचरितोः आग्नीध्रीये होतव्याः. एतत् ह वै वासिष्ठः सात्यहव्यः उवाच ) पहिले प्रचार के लिये आग्नीध्र [ अग्नि मण्डप ] में हवन होने चाहियें-यह ही अवश्य वशिष्ठ गोत्र में उत्पन्न सात्यहव्य [ सत्यहव्य अर्थात् सत्य ग्रहण करने वाले के पुत्र, मुनि विशेष ] ने कहा है । (सोमः अस्कन्नः, इति उक्ते मा सूक्षंत, प्रचरत, प्रातः अद्य वाव अहं सोमं संस्थापयामि इति ) सोम न सूखा हुआ [ हरा भरा ] है—ऐसे कहे जाने पर, मत अनादर करो, सेवा करो, प्रातः काल आज ही मैं सोम को स्थापित करता हूं [ ऐसा यजमान कहता है ] । ( अस्य सोमः न स्कन्दति यः एवं विद्वान् सोमं पिबति ) उसका सोमरस नहीं सूखता है, जो ऐसा विद्वान् होकर सोम रस पीता है, ( सः ह स्म वै आसन्द्याम् आसीनः सक्तुभिः उपमथ्य सोमं पिबति ) वह ही पुरुष आसन्दी [ सिंहासन ] पर बैठा हुआ सक्तुओं [ अन्न ] के साथ मथकर सोम पीता है । ( अहं वाव सर्वतः यज्ञं वेद, यः एतान् वेद, न माम् एषः हिंसिष्यति इति ) मैं निश्चय करके सब प्रकार यज्ञ [देवपूजा, संगतिकरण और दान] को जानता हूं, जो मैं इन [ व्यवहारों ] को जानता हूं उस मुझको यह [ सोम ] नहीं मारेगा [ यह यजमान कहता है ] । ( अनपेयः सोमपीथः एनं न हिनस्ति यः एवं विद्वान् सोमं पिबति ) सब प्रकार पीने योग्य सोमरस पान उसको नहीं मारता है, जो ऐसा विद्वान् सोमरस पीता है ॥ १०—( रथः ) रथचक्रः ( अरम् ) ऋ गतौ—अच् । चक्रस्य नाभिनेम्यो- र्मध्यस्थं काष्ठम् ( तन्वम् ) देहम् । अङ्गम् ( प्रचरितोः ) भावलक्षणे स्थेणकृञ्- वदिचरिं० ( पा० ३ । ४ । १६ ) प्र + चर गतौ—तोसुन् । प्रचरितुम् । प्रचरणाय ( आग्नीध्रीये ) गो० पू० १ । २३ । स्वार्थे—छः । होतुर्गृहे ( वासिष्ठः ) वसिष्ठ- गोत्रोत्पन्नः ( सात्यहव्यः ) सत्यं हव्यं ग्राह्यं यस्य स सत्यहव्यः । सत्यहव्यस्य पुत्रः । मुनिविशेषः ( अस्कन्नः ) अ + स्कन्दिर् गतिशोषणयोः—क्तः । ततो नञ्- समासः । अशुष्कः । सुपुष्टः ( सूक्षंत ) सूक्षं आदरानादरयोः—लोट् । अनादरं कुरुत ( स्कन्दति ) शुष्यते ( आसन्द्याम् ) आसम् आसनं ददातीति आसन्दी, आसु उपवेशने—क्विप् + दधातेः—डः, ङीप् । सिंहासने ( सोमपीथः ) निशीथगोपीथावगथाः ( उ० २ । ९ ) पा पाने रक्षणे वा—थक् । सोमरसपाने ( अनपेयः ) नास्ति अपेयः । सर्वतः पानयोग्यः ( यज्ञातान् ) यज्ञपीडितान् ( प्रतिजुहुयात् ) प्रत्यक्षेण
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० १० ॥ ३२६ ( तं ह स्म यत् आहुः, कस्मात् त्वम् इदम् आसन्द्याम् आसीनः सक्तुभिः उप- मथ्य सोमं पिवसि इति ) उससे जो कहते हैं—किसलिये तू अब सिंहासन पर बैठा हुआ सत्तूओं के साथ मथकर सोमरस पीता है। ( देवतासु एव यज्ञं प्रतिष्ठापयामि इति ब्राह्मणः अब्रवीत् ) देवताओं में ही यज्ञ को स्थापित करता हूं—यह ब्राह्मण [ ब्रह्मा ] कहता है। ( यस्य यस्य एवं विदुषः यज्ञे एवं विद्वान् यज्ञातंन् प्रायश्चित्तं जुहोति, देवतासु एव यज्ञं प्रतिष्ठापयति ) जिस जिस ऐसे विद्वान् के यज्ञ में ऐसा विद्वान् [ब्रह्मा] यज्ञ में पीड़ित पुरुषों के लिये प्रायश्चित्त हवन करता है, वह देवताओं में ही यज्ञ को स्थापित करता है। ( यज्ञार्ति सयोनित्वाय प्रतिजुहुयात् ) यज्ञार्ति [ यज्ञ पीड़ा वा प्रायश्चित्त ] को समान घर प्राप्ति के लिये मनुष्य करता रहे। ( त्रयस्त्रिंशत् वै यज्ञस्य तन्वः इति, एकान्नत्रिंशत् स्तोमभागाः, त्रीणि सवनानि, यज्ञः चतुर्थः ) तैंतीस [ ८ वसु, ११ रुद्र, १२ आदित्य, १ वाणी, १ स्वर—गो० ब्रा० उ० २ । १३ यह ३३ देवता ] ही यज्ञ के अङ्ग हैं—उनतीस स्तोम भाग [ ? ], तीन [ प्रातःसवन माध्यन्दिन सवन तृतीय सवन—गो० पू० ४ । ७ ] सवन हैं, और यज्ञ चौथा है। ( स्तोमभागैः एव एतत् स्तोमभागान् प्रतिं प्रयुङ्क्ते, सवनैः सवनानि, यज्ञेन यज्ञम् ) यह [ ब्रह्मा ] स्तोमभागों के साथ स्तोमभागों को प्रयोग में लाता है, सवनों के साथ सवनों को, यज्ञ के साथ यज्ञ को। ( सर्वाः ह वै अस्य यज्ञस्य तन्वः प्रयुक्ताः भवन्ति, सर्वाः आप्ताः सर्वाः अवरुद्धाः देवस्य सवितुः प्रसवे बृहस्पतये स्तुत इति ) सब ही इसके यज्ञ के अङ्ग प्रयोग में लाये जाते हैं, सब ही प्राप्त किये हुये, सब रक्षा किये हुये—[ देवस्य सवितुः प्रसवे ] सबके प्रकाशक और उत्पादक परमेश्वर के उत्पन्न किये संसार में [ देखो यजु० १ । १० ] और [ बृहस्पतये स्तुत ] सब विद्याओं के स्वामी परमात्मा के लिये स्तुति करो, [ इन दो को वह पढ़ता है]। ( यत् यत् वै सविता देवेभ्यः प्रासुवत् तेन आर्घ्नु वन् सवितृप्रसूताः एव स्तुवन्ति ऋध्नुवन्ति ) जो जो ही सविता [ सर्वजनक परमात्मा ] ने विद्वानों के लिये प्रेरणा की है, उससे वे बढ़े हैं, परमात्मा से प्रेरणा किये हुये ही वे स्तुति करते हैं और बढ़ते हैं। ( अस्य वै स्तोमाः ऋध्यन्ते, यज्ञः ऋध्यते, यजमानः ऋध्यते, प्रजायै ऋध्यते, पशुभ्यः ऋध्यते. ब्रह्मणे, यस्य एवं विद्वान् ब्रह्मा भवति ) उस पुरुष के स्तोम [ स्तुति योग्य व्यवहार ] बढ़ते हैं, यज्ञ बढ़ता है [ श्रीमान् होता है ], यजमान बढ़ता है, प्रजा के लिये बढ़ता है, पशुओं के लिये बढ़ता है, और अन्न वा धन के लिये [ बढ़ता है ] जिसका ऐसा विद्वान् [ जानकार ] ब्रह्मा होता है ॥ १० ॥ जुहुयात् ( सयोनित्वाय ) समानगृहत्वाय ( त्रयस्त्रिंशत् ) वसुरुद्रादित्यवाक्- स्वरास्त्रयस्त्रिंशद् देवाः—गो० ब्रा० उ० २ । १३ ( एकान्नत्रिंशत् ) एकादिश्चैकस्य- चादुक् ( पा० ६ । ३ । ७६ ) एक+न+त्रिंशत्, एकस्य अदुगागमः, दस्य नः । एकोनत्रिंशत् ( आप्ताः ) प्राप्ताः ( अवरुद्धाः ) रक्षिताः ( ऋध्नुवन्ति ) प्रवृद्धाः भवन्ति ( ऋध्यन्ते ) वर्धन्ते ( ब्रह्मणे ) ब्रह्म, अन्ननाम—निघ० २ । ७ । धननाम— निघ० २ । १० । अन्नाय । धनाय ॥
कण्डिका ११ ॥
३३० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० ११ ॥ भावार्थः—यजमान ब्रह्मा की सम्मति से यज्ञ के सब अङ्गों को यथाविधि पूरा करके संसार में समृद्ध होवे ॥ १० ॥ विशेषः—सङ्केतित मन्त्र अर्थ सहित लिखा जाता है— देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याम् । अग्नये जुष्टं गृह्णाम्यग्नीषोमाभ्यां जुष्टं गृह्णामि—यजु० १ । १० [ हे यज्ञ ] ( देवस्य ) सब जगत् के प्रकाशक, ( सवितुः ) सब जगत् के उत्पादक परमेश्वर के ( प्रसवे ) उत्पन्न किये हुये संसार में ( अश्विनोः ) सूर्य और चन्द्रमा के ( बाहुभ्याम् ) बल और वीर्य से तथा ( पूष्णः ) पुष्टि करने वाले प्राण के ( हस्ताभ्याम् ) ग्रहण और त्याग से ( अग्नये ) अग्नि विद्या की सिद्धि के लिये ( जुष्टम् ) सेवा किये गये ( त्वा ) तुझको ( गृह्णामि ) स्वीकार करता हूं । ( अग्नीषोमाभ्याम् ) अग्नि और जल की विद्या करके ( जुष्टम् ) सेवा किये [ तुझ ] को ( गृह्णामि ) स्वीकार करता हूं ॥ कण्डिका ११ ॥ देवाश्च ह वा असुराश्चास्पर्धन्त, ते देवाः समात्रदेवा यज्ञे कुर्वाणा आसन्, यदेव देवा अकुर्वत, तदसुरा अकुर्वत, ते न व्यावृत्तमगच्छन् । ते देवा अब्रुवन्, नयतेमं यज्ञं तिर उपर्य्यसुरेभ्यस्तमस्यामहै इति । तमेताभिराच्छाद्योदक्रा१मन्, यजूंषि यज्ञे समिधः स्वाहेति । तन्तिर उपर्य्यसुरेभ्यो यज्ञमतन्वत, तमेषां यज्ञमसुराणाम् न्ववायन्, ततो न देवा अभवन्, परासुराः। स य एवं विद्वांस्तिर उपर्य्यसुरेभ्यो यज्ञं तनुते, भवत्यात्मना परास्याप्रियो भ्रातृव्यो भवति । एतैरेव जुहुयात्स वृतयज्ञे चतुर्भिश्चतुर्भिरन्वाख्याये२ पुरस्तात् प्रातरनुवाकस्य जुहुयात्, एतावान् वै यज्ञः यावानेष यज्ञस्तं वृङ्क्ते, स यज्ञो भवति, अयज्ञ इतरः । एतैरेव जुहुयात्, पुरस्ताद् द्वादशाहस्य । एष ह वै प्रत्यक्षं द्वादशाहः, तमेव आलभ्य एतैरेव जुहुयात्, पुरस्ताद् दीक्षायाः । एषा ह वै प्रत्यक्षं दीक्षा, तामेवालभ्यैतैरेवातिथ्यम- भिमृशेत्, यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवा इति ॥ ११ ॥ कण्डिका ११ ॥ देवताओं ने यज्ञ द्वारा असुरों पर विजय पाया ॥ ( देवाः च ह वै असुराः च अस्पर्धन्त ) देवता [ विद्वान् लोग ] और असुर [ अविद्वान् ] लड़ने लगे । ( ते समौ अदेवाः देवाः यज्ञे कुर्वाणाः आसन् यत् एव देवाः अकुर्वत, तत् असुराः अकुर्वंत, ते न व्यावृत्तम् अगच्छन् ) वे समान विजय चाहने वाले असुर एवं देवता यज्ञ में कर्म करते हुये थे, जो ही [ यज्ञ कर्म ] देवता करते थे, वह [ यज्ञ कर्म ] असुर करते थे, उससे वे [ असुर ] रुकावट को प्राप्त न हुये । ( ते देवाः अब्रुवन्, इमं यज्ञं तिरः नयत असुरेश्यः, उपरि तम् अस्यामहै इति ) वे देवता [ आपस में ] बोले—इस १ —-( देवाः ) विद्वांसः ( असुराः ) अविद्वांसः ( व्यावृत्तम् ) निवारणम् ( तिरः ) तिरोधाय । आच्छाद्य ( उपरि ) उपरि सन्तः ( अस्यामहै ) असु क्षेपणे— १. पू. सं. 'उदक्रामन्ति' इति पाठः ॥ २. पू. सं. "अन्वाख्यानं" इति पाठः ॥ सम्पा० ॥