भारतकोश
संग्रह पर लौटें

न्याय दर्शन (वात्स्यायन भाष्य सहित)

Nyaya Darshan with Vatsyayana Bhashya

महर्षि गौतम / महर्षि वात्स्यायन द्वारा

स्रोत: बौद्ध भारती वाराणसी · बौद्ध भारती वाराणसी · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished410 पृष्ठ

३८४ ] न्यायदर्शन- दुःखविकल्पे सुखाभिमानाच्च ३०४ न पयसः परिणाम० २३१ दृष्टानुमितानां नियोग० २०६ न पाकजगुणान्तरोत्पत्तेः २५७ दृष्टान्तविरोधादप्रतिषेधः १८२ न पार्थिवाप्ययोः० २१६ दृष्टान्तस्य कारणानपदेशात् ३५० न पुत्रपशुस्त्रीपरिच्छद० ३०१ दृष्टान्ते च साध्यसाधन० ३६३ न पुरुषकर्माभावे २८३ दोषनिमित्तं रूपादयो० ३१८ न प्रत्यक्षेण यावत्तावदप्युप० १०३ दोषनिमित्तानां तत्त्वज्ञानाद० ३१८ न प्रदीपप्रकाशवत्तत्सिद्धेः ९२ द्रव्यगुणधर्मभेदाच्चोप० १९९ न प्रलयोऽणुसद्भावात् ३२५ द्रव्यविकारवैषम्यवद् १६१ न प्रवृत्तिः प्रतिसन्ध्याय० ३१३ द्रव्ये स्वगुणपरगुणोप० २५६ न बुद्धिलक्षणाधिष्ठान० २१२ द्विविधस्यापि हेतो० १६० न युगपद्ग्रहणात् २२५ धर्मविकल्पनिर्देशेऽर्थसद्भाव० ७२ न युगपदनेकक्रियोपलब्धेः २६१ धारणाऽऽकर्षणोपपत्तेश्च १०७ न युगपदर्थानुपलब्धेः २०९ न रात्रावप्यनुपलब्धेः २०२ न कर्मकर्तृसाधन० १२७ न रूपादीनामितरेतर० २५९ न कर्मानित्यत्वात् १५१ न लक्षणावस्थितापेक्षा० १४१ न कारणावयवभावात् २९७ न विकारधर्मानुपपत्तेः १६१ न कार्याश्रयकर्तृवधात् १८० न विनष्टेभ्योऽनिष्पत्तेः २८१ न केशनखादिष्वनुपलब्धेः २५८ न विषयव्यवस्थानात् १७६ नक्तञ्चरनयनरश्मिदर्शनाच्च २०३ न व्यवस्थानुपपत्तेः २८९ न क्लेशसन्ततेः ३१४ न शब्दगुणोपलब्धेः २२१ न गत्यभावात् २२७ न सङ्कल्पनिमित्तत्वाच्च ३१५ न घटाद् घटानिष्पत्तेः २७९ न सङ्कल्पनिमित्तत्वाद्रागादीनाम् १९३ न घटाभावसामान्यनित्य० १४५ न सद्यः कालान्तरो० २९८ न चतुष्ट्वम् ऐतिह्यार्थापत्ति० १३६ न सर्वगुणानुलब्धेः ३१५ न चावयव्यवयवाः ३२२ न साध्यसमत्वात् २६४ न चैकदेशोपलब्धिरवयवि० १०४ न सामयिकत्वाच्छब्दार्थ० १२५ न तदनवस्थानात् १७० न सुखस्याप्यन्तरालनिष्पत्तेः ३०२ न तदर्थबहुत्वात् २१० न स्मरणकालानियमात् २३९ न तदर्थान्तरभावात् ७३ न स्मृतेः स्मर्तव्यविषयत्वात् १८३ न तदाशुगतित्वान्मनसः २३१ न स्वभावसिद्धिरापेक्षित्वात् २९५ न तद्विकाराणां सुवर्ण० १६२ न स्वभावसिद्धेर्भावानाम् २९३ न दोषलक्षणावरोधा० २७७ न हेतुतः साध्यसिद्धेः० ३५५ न निष्पन्नावश्यम्भावित्वात् ३३९

सूत्रसूची [ ३८५

सूत्रसूची [ ३८५ नाकृताभ्यागमप्रसङ्गात् २७१ नियमानियमौ तु० २४५ नाकृतिव्यक्त्यपेक्षत्वा० १७२ निरवयवत्वादहेतुः २९७ नाणुनित्यत्वात् १५१ निर्दिष्टकारणाभावे० ३५९ नातीतानागतयोः० २८१ नेतरेतरधर्मप्रसङ्गात् २०५ नातीतानागतयोरितरे० ११६ नेन्द्रियार्थयोस्तद्विनाशेऽपि० २३४ नातुल्यप्रकृतीनां १६१ नैकदेशत्राससादृश्येभ्यो० ११४ नात्मप्रतिपत्तिहेतूनं० १८६ नैकप्रत्यनीकभावात् २७६ नात्ममनसोः सन्निकर्षाभावे० ९६ नैकस्मिन्नासास्थिव्यवहिते० १८१ नानित्यता नित्यत्वात् २८६ नोत्पत्तिकारणानपदेशात् २३६ नानुमीयमानस्य प्रत्यक्षतो० १९८ नोत्पत्तितत्कारणोपलब्धेः २८७ नानुवादपुनरुक्तयोर्विशेषः १३२ नोत्पत्तिनिमित्तत्वान्माता० २६४ नानेकलक्षणैरेकभाव० २९० नोत्पत्तिविनाश० २८७ नान्तःशरीरवृत्ति० २३८ नोत्पत्तिविनाशकारणो० २३० नान्यत्र प्रवृत्त्यभावात् १९१ नोष्णशीतवर्षाकालनिमित्तत्वात् १९० नान्यत्वेऽप्यभ्यास० १५२ न्यूनसमाधिकोपलब्धे० १६० नाप्रत्यक्षे गव्ये प्रमाणार्थ० १२० नाभावप्रामाण्यं० १४० पक्षप्रतिषेधे प्रतिज्ञातार्था० ३७२ नार्थविशेषप्राबल्यात् १०१ पद्मादिषु प्रबोधसम्मीलन० १८९ नार्थविशेषप्राबल्यात् ३३८ परं वा ऋतेः ३२६ नासन्न सन्न सदसत् २९९ परश्वादिष्वारम्भनिवृत्ति० २४४ निःश्वासोच्छ्वासो० १९५ परिशेषाद्यथोक्त० २४८ निग्रहस्थानप्राप्तस्यानिग्रहः० ३७८ परिषत्प्रतिवादिभ्यां० ३७४ नित्यमनित्यभावादनित्ये० ३६३ पश्चात्सिद्धौ न प्रमाणेभ्यः० ८३ नित्यत्वप्रसङ्गश्च० २७० पाणिनिमित्तप्रश्लेषा० १५६ नित्यत्वेऽविकारादनित्यत्वे० १६३ पात्रचयान्तानुपपत्तेश्च ३१२ नित्यस्याप्रत्याख्यानं २८६ पार्थिवं गुणान्तरोपलब्धेः १९५ नित्यानामतीन्द्रियत्वा० १६४ पार्थिवाप्यतैजसं० १९५ निमित्तनैमित्तिकभावाद० २७७ पुनरुत्पत्तिः प्रेत्यभावः ३३ निमित्तनैमित्तिकोपपत्तेश्च० २७७ पूर्वकृतफलानुबन्धा० २६३ निमित्तानिमित्तयोरर्था० २८५ पूरणप्रदाहपाटनानुप० १२४ नियमश्च निरनुमानः १८४ पूर्वं हि प्रमाणसिद्धौ० ८३ नियमहेत्वभावाद्यथा० २२९ पूर्वकृतफलानुबन्धात्तदुत्पत्तिः २६३ नियमानियमविरोधादनियमे १६६ पूर्वाभ्यस्तस्मृत्यनुबन्धा० १८८ न्या० द० : २५

३८६ ] न्यायदर्शन- पृथक्त्वावयवेभ्योऽवृत्तेः ३२१ प्रमाणतरूचार्थप्रतिपत्तेः ३३२ पृथिव्यापस्तेजो वायुराकाशमिति० ३० प्रमाणतः सिद्धेः प्रमाणानां० ९१ पौर्वापर्यायोगादप्रतिसम्बद्धार्थं० ३७५ प्रमाणप्रमेयसंशयप्रयोजन० ५ प्रकृतादर्थादप्रतिसम्बद्धार्थं० ३७३ प्रमाणानुपपत्त्युपपत्तिभ्याम् ३३२ प्रकृतिविवृद्धौ० १६० प्रमेया च तुला प्रामाण्यवत् ८९ प्रकृत्यनियमात् १६६ प्रयत्नकार्यानेकत्वात्कार्यसमः ३६५ प्रणिधाननिबन्धाभ्यास० २५० प्रवर्त्तनालक्षणाः दोषाः ३२ प्रणिधानलिङ्गादिज्ञानाना० २४१ प्रवृत्तिदोषजनितोऽर्थः फलम् ३४ प्रतिज्ञातार्थप्रतिषेधधर्मं० ३७१ प्रवृत्तिर्यथोक्ता २७४ प्रतिज्ञाहानिः प्रतिज्ञान्तरं० ३७० प्रवृत्तिर्वाग्बुद्धिः ३२ प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगम० ४७ प्रसिद्धसाधर्म्यात्साध्यसाधन० २३ प्रतिज्ञाहेत्वोर्विरोधः० ३७२ प्रसिद्धसाधर्म्यादुपमान० १२० प्रतिदृष्टान्तधर्माभ्यनुज्ञा० ३७० प्रागुच्चारणादनुपलब्धे० १४८ प्रतिदृष्टान्तहेतुत्वे च० ३५१ प्रागुत्पत्तेः कारणाभावादनु० ३५२ प्रतिद्वन्द्विसिद्धेः पाकजानाम० २५७ प्रागुत्पत्तेरभावानित्यत्व० ३१४ प्रतिपक्षहीनमपि वा० ३४२ प्रागुत्पत्तेरभावोपपत्तेश्च १४२ प्रतिपक्षात्प्रकरणसिद्धेः० ३५४ प्राङ् निष्पत्तेर्वृक्षफलवत् २९८ प्रतिषेधं सदोषमभ्युपेत्य० ३६७ प्राप्तौ चानियमात् २६५ प्रतिषेधविप्रतिषेधे० ३६७ प्राप्य साध्यमप्राप्य वा० ३४९ प्रतिषेधानुपपत्तेश्च० ३५६ प्रीतेरात्माश्रयत्वात्० ३०० प्रतिषेधाप्रामाण्यं० १३९ प्रत्याहाराभ्यांसकृतात् १९० प्रतिषेधेऽपि समानो दोषः ३६६ प्रतिषेध्ये नित्यमनित्य० ३६४ बाधनानिर्वृत्तेर्वेदयतः ३०३ प्रत्यर्क्षनिमित्तत्वाच्चेन्द्रियार्थयोः ९८ बाधनालक्षणं दुःखम् ३४ प्रत्यक्षमनुमानमेकदेश० १०२ बाह्यप्रकाशानुग्रहाद० २०२ प्रत्यक्षलक्षणानुपपत्ति० ९६ बुद्धिरुपलब्धिर्ज्ञानमित्यनर्थान्तरम् ३१ प्रत्यक्षादीनामप्रामाण्यं० ८३ बुद्धिसिद्धं तु तदसत् ३०० प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दाः० १५ बुद्धेश्चैवं निमित्तसद्भावो० ३३६ प्रत्यक्षेणाप्रत्यक्षसिद्धेः १२० बुद्ध्या विवेचनात्तु भावानां० ३३१ प्रदीपाचिंःसन्तत्यभिव्यक्त० २५५ प्रदीपोपादानप्रसङ्ग० ३५१ भूतगुणविशेषोपलब्धेः० २१४ प्रधानशब्दानुपपत्तेर्गुणं० ३०६ भूतेभ्यो मूर्त्युपादान० २६४ प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भः ५९ मध्यन्दिनोल्काप्रकाशा० २०१

सूत्रसूची [ ३८७

सूत्रसूची [ ३८७ मनः कर्मनिमित्तत्वाच्च० २७० वाक्यविभागस्य० १२९ मन्त्रायुर्वेदप्रामाण्यवच्च० १३३ वाक्छलमेवापचारच्छलम्० ७३ महदणुग्रहणात् १९७ विकारधर्मित्वे नित्यत्वाभावात्० १६५ मिथ्योपलब्धेर्विनाशस्तत्त्व० ३३५ विकारप्राप्तानामपुन० १६२ मूर्तिमन्तां च संस्थानोपपत्ते० ३२८ विकारादेशोपदेशात्संशयः १५८ विज्ञातस्य परिषदा० ३७७ यत्र संशयस्तत्रैवमुत्तरोत्तर० ८२ विद्याऽविद्याद्वैविध्यात्संशयः ३२० यत्सिद्धावन्यप्रकरणसिद्धिः ४५ विविधबाधनायोगाद्० ३०२ यथोक्तहेतुत्वाच्चाणु २६२ विधिविहितस्यानुवचन० १३१ यथोक्तहेतुत्वात्पार० २४७ विधिविधायकः १३० यथोक्ताध्यवसायादेव० ७८ विध्यर्थवादानुवाद० १२९ यथोक्तोपपन्नश्छलजाति० ६१ विनाशकारणानुपलब्धेः १५४ यमर्थमधिकृत्य प्रवर्त्तते ४३ विनाशकारणानुपलब्धेः० १५६ यस्मात् प्रकरणचिन्ता स निर्णया० ६५ विनाशकारणानुपलब्धे० २३६ यावच्छरीरभावित्वा० २५६ विप्रतिपत्तिरप्रतिपत्तिश्च० ७४ याशब्दसमूहत्यागपरिग्रह० १६९ विप्रतिपत्तौ च सम्प्रतिपत्तेः ७७ युगपज्ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो० ३२ विप्रतिपत्त्यव्यवस्था० ७७ युगपज्ज्ञेयानुपलब्धेश्च २३४ विप्रतिषेधाच्च न त्वगेका २०९ युगपत्सिद्धौ प्रत्यर्थनियतत्वात् ८३ विभक्त्यन्तरोपपत्तेश्च० १५७ विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्याम्० ५६ रश्म्यर्थसन्निकर्ष० १९८ विषयत्वाव्यतिरेकादेकत्वम् २१२ रोधोपघातसादृश्येभ्यो० ११४ विषयप्रत्यभिज्ञानात् २२३ विष्टं ह्यपरं परेण २१६ लक्षणव्यवस्थानादेवाप्रतिषेधः २९१ वीतरागजन्मादर्शनात् १९२ लक्षितेष्वलक्षण० १४० वृत्त्यनुपपत्तेरपि तर्हि न० ३२० लिङ्गतो ग्रहणान्नानुपलब्धिः २३१ व्यक्ताद् घटनिष्पत्ते० २८० लौकिकपरीक्षकाणां यस्मिन्नर्थे० ४३ व्यक्ताद्व्यक्तानां प्रत्यक्ष० २७९ व्यक्तिर्गुणाविशेषाश्रयो० १७३ वचनविघातोऽर्थविकल्पोपपत्या० ६८ व्यक्त्याकृतिजातयस्तु० १७३ वर्णक्रमनिर्देशाद्वर्णान्तरार्थंकम् ३७४ व्यक्त्याकृतियुक्तेऽप्यप्रसङ्गात्० १७२ वर्णत्वाव्यतिरेकाद्वर्णं० १६३ व्यक्त्याकृतिजातिसन्निधा० १६८ वर्तमानाभावः पततः० ११५ व्यभिचारादहेतुः २७६ वर्तमानाभावे सर्वाग्रहणं० ११८ व्याघातादप्रयोगः २८०

व्यासक्तमनसः पादव्यथनेन० २४० सम्प्रदानात् १५१

३८८ ] न्यायदर्शन- व्यासक्तमनसः पादव्यथनेन० २४० सम्प्रदानात् १५१ व्याहतत्वादयुक्तम् २९५ सम्बन्धाच्च १२२ व्याहतत्वादहेतुः १०० सम्भवतोऽर्थस्यातिसामान्य० ७० व्याहतत्वादहेतुः ३३१ सर्वं नित्यं पञ्च० २८७ व्यूहान्तराद् द्रव्यान्तरो० २३२ सर्वं पृथग् भाव० २९० सर्वतन्त्राविरुद्धस्तन्त्रेऽधिकृतोऽर्थः० ४५ शब्द ऐतिह्यानर्थान्तर० १३७ सर्वत्रैवम् ३६६ शब्दसंयोगविभवाच्च सर्वगतम् ३२७ सर्वप्रमाणप्रतिषेधाच्च० ८६ शब्दार्थयोः पुनर्वचनं ३७६ सर्वमभावो भावेष्वितरेतरा० •२९२ शब्दार्थव्यवस्थानाद० १२४ सर्वमनित्यमुत्पत्ति० २८५ शब्दोऽनुमानमर्थ० १२१ सर्वाग्रहणमवयव्यसिद्धेः १०६ शरीरगुणवैधर्म्यात् २५९ सव्यदृष्टस्येतरेण प्रत्यभिज्ञानात् १८१ शरीरदाहे पातकाभावात् १७८ सव्यभिचारविरुद्धप्रकरण० ६३ शरीरव्यापित्वात् २५८ सहचरणस्थानतादर्थ्यं० १७० शरीरोत्पत्तिनिमित्त० २६६ साधर्म्यवैधर्म्याभ्यां० ७४ शीघ्रतरगमनोपदेश० १३२ साधर्म्यवैधर्म्याभ्यामुपसंहारे० ३४५ श्रुतिप्रामाण्याच्च १९६ साधर्म्यवैधर्म्योत्कर्षा० ३४४ साधर्म्यात्तुल्यधर्मोपपत्तेः ३६२ संख्येकान्तासिद्धिः कारणा० २९६ साधर्म्यात्संशये न संशयो० ३५३ संयोगोपपत्तेश्च ३२९ साधर्म्यादसिद्धेः प्रतिषेधासिद्धिः ३६२ सगुणद्रव्योत्पत्तिवत्तदुत्पत्तिः - १९३ साध्यत्वादवयवनि सन्देहः १०६ सगुणानामिन्द्रियभावात् २२० साध्यत्वादहेतुः २३८ स चतुर्विधः सर्वतन्त्रप्रतितन्त्र० ४४ साध्यदृष्टान्तयोर्धर्म० ३४७ सद्यः कालान्तरे च फल० २९८ साध्यनिर्देशः प्रतिज्ञा ४८ स द्विविधो दृष्टादृष्टार्थत्वात् २५ साध्यसमत्वादहेतुः २२३ सन्तानानुमानविशेषणात् १४६ साध्यसाधर्म्यात्तद्धर्मभावी ४९ स प्रतिपक्षस्थापनाहीनो० ६२ साध्यातिदेशाच्च० ३४९ समाधिविशेषाभ्यासात् ३३७ साध्याविशिष्टः साध्यत्वात्० ६६ समानतन्त्रसिद्धः परतन्त्रासिद्धः० ४५ सामान्यदृष्ट्यन्तयोरैन्द्रिय० ३५२ समानप्रसवात्मिका जातिः १७४ सामान्यवतो धर्मयोगो० १६३ समानानेकधर्माध्यवसायाद० ७६ सिद्धान्तमभ्युपेत्य० ६४ समानानेकधर्मोपपत्तेर्विप्रति० ४० सिद्धान्तमभ्युपेत्यानियमात्० ३७८ समारोपणादात्मन्यप्रतिषेधः ३११ सेनावनवद् ग्रहणमिति० १०८

सूत्रसूची [ ३८९

सूत्रसूची [ ३८९ सुप्तव्यासक्तमनसां ९८ स्वपक्षे दोषाभ्युपगमात् ३७८ सुवर्णादीनां पुनरापत्ते० १६२ स्वप्नविषयाभिमानवदयं० ३३३ सुषुप्तस्य स्वप्नादर्शने० ३१३ स्वविषयानतिक्रमेणेन्द्रियस्य ३२४ स्तुतिर्निन्दा परकृतिः० १३० स्थानान्यत्वे नानात्वाद्० २०७ हीनमन्यतमेनाप्यवयवेन० ३७५ स्फटिकान्यत्वाभिमानवत्० २२८ हेतूदाहरणाधिकमधिकम् ३७६ स्फटिकेऽप्यपरापरोत्पत्तेः० २२९ हेतूपादानात् प्रतिषेद्ध० २५४ स्मरणं त्वात्मनो० २४९ हेत्वपदेशात्प्रतिज्ञायाः० ५२ स्मरतः शरीरधारणोपपत्ते० २३८ हेत्वभावादसिद्धिः ३३३ स्मृतिसङ्कल्पवच्च० ३३४ हेत्वाभासाश्च यथोक्ताः ३८० स्वपक्षलक्षणापेक्षोपपत्त्यु० ३६८

न्यायसूत्रवृत्ति श्रीविश्वनाथन्यायपञ्चाननकृत

प्रस्तुत भाषान्तर में अधोलिखित ग्रन्थों से सहयोग लिया गया— न्यायवार्त्तिक भा० उद्योतकरकृत न्यायवार्त्तिक-तात्पर्यटीका श्रीवाचस्पतिमिश्रकृत तात्पर्य-परिशुद्धि उदयनाचार्यकृत न्यायमञ्जरी श्रीजयन्तभट्टकृत न्यायसूत्रवृत्ति श्रीविश्वनाथन्यायपञ्चाननकृत भाष्यचन्द्रटीका श्रीरघूत्तमनैयायिकविरचित खद्योतटीका डा० गंगानाथ झा विरचित प्रसन्नपदा टीका श्रीसुदर्शनाचार्यविरचित JAGADGURU VISHWARADHYA JNANA SIMHASAN JNANAMANDIR LIBRARY Jangamawadi Math, Varanasi Acc. No. 2575 1287

[अस्पष्ट मुद्रा / Illegible Stamp] CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri

CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri