भारतकोश
संग्रह पर लौटें

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (सन्दर्भदीपिका टीका व हिन्दी अनुवाद सहित)

Abhijnanashakuntalam of Kalidasa Hindi

महाकवि कालिदास द्वारा

स्रोत: Abhijnanashakuntalam with Sandarbhadipika Tika & Hindi Translation (उद्गम)

DevanagariHindipublished262 पृष्ठ

240 चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

सं०चन्द्रशेखरेण निर्दिष्टाः श्लोकाः ।।अङ्कःक्रमःपृष्ठांकः
84केयमवगुण्ठनवती नातिपरि०514181
85क्व वयं क्व परोक्षमन्मथो मृग०219133
86क्षणात्प्रबोधमायाति लंघ्यते०52175
87क्षामक्षामकपोलमानन०312138
88क्षौमं केनचिदिन्दुपाण्डु तरुणा०47164
89खणचुम्बिआइँ भमरेहिँ उअह०1498
90गच्छति पुरः शरीरं धावति०134119
91गान्धर्वेण विवाहेन बह्व्यो थ०328148
92गाहन्तां महिषा निपानसलिलं०26125
93ग्रीवाभङ्गाभिरामं मुहु०17100
94चलापाङ्गां दृष्टिं स्पृशसि०124110
95चारुणा स्फुरितेनायमपरिक्षत०336151
96चित्ते निवेश्य परिकल्पित०210127
97चूतानां चिरनिर्गतापि कलिका०64198
98जाने तपसो वीर्यं सा बाला०32134
99ज्वलति चलितेन्धनो ग्निर्विप्रकृत०637219
100णावेक्खिओ गुरुअणो इमीअ०517182
101तदाशु कृतसंधानं प्रतिसंहर०111102
102तदेषा भवतः पत्नी त्यज वैनं०529188
103तपति तनुगात्रि मदनस्त्वाम्०320143
104तव कुसुमशरत्वं शीतरश्मि०34135
105तव भवतु बिडौजाः प्राज्यवृष्टि०734235
106तव सुचरितमङ्गुरीय नूनं०612204
107तवास्मि गीतरागेण हारिणा०1599
108तस्याः पुष्पमयी शरीरलुलिता०339154
109तस्याग्रभागाद् गृहनीलकण्ठै०631216
110तीव्राघातादभिमुखतरुस्कन्ध०133118
111तुज्झ ण आणे हिअअं मम०319142
112तुज्झे ज्जेव प्रमाणं जाणध०526187
113तुरगखुरहतस्तथा हि रेणुर्विटप०132118

अभिज्ञानशकुन्तलम् परिशिष्ट-1 241

सं०चन्द्रशेखरेण निर्दिष्टाः श्लोकाः ।।अङ्कःक्रमःपृष्ठांकः
114त्रिस्रोतसं वहति यो गगनप्रतिष्ठां०76221
115त्वं दूरमपि गच्छन्ती हृदयं०329148
116तन्मतिः केवला तावत् प्रतिपाल०638219
117त्वमर्हतां प्राग्रहरः स्मृतो०516182
118दर्भाङ्कुरेण चरणः क्षत०213129
119दर्शनसुखमनुभवतः साक्षादिव०624211
120दिष्ट्या शकुन्तला साध्वी०729233
121दीर्घापाङ्गविसारिनेत्र०615206
122दुःषन्तेनाहितं तेजो दधानां०46162
123धर्म्यास्तपोधनानां प्रतिहतविघ्नाः०112102
124न खलु न खलु बाणः संनिपात्यो०110101
125न तिर्यगवलोकितं भवति चक्षु०524187
126न नमयितुमधिज्यमुत्सहिष्ये०23123
127नियमयसि विमार्गप्रस्थिता०57177
128निराकृतनिमेषाभिर्नेत्रपंक्ति०28126
129नीवाराः शुककोटरार्भकमुख०113103
130नैतच्चित्रं यदयमुदधि०216130
131परिग्रहबहुत्वे पि द्वे प्रतिष्ठे०323144
132पातुं न प्रथमं व्यवस्यति जलं०411166
133पादन्यासं क्षितिधरगुरोर्मूर्ध्नि०45159
134पिपासाक्षामकण्ठेन याचितं०333149
135पुडइणिवत्तन्तरिअं वाहरिओ०418170
136पुत्रस्य ते रणशिरस्ययम०726232
137पृष्ट्य जनेन समदुःखसुखेन०313139
138प्रजाः प्रजाः स्वा इव तन्त्रयित्वा०53175
139प्रजागरात् खिलीभूत०625211
140प्रत्यादिष्टविशेषमण्डनविधि०66200
141प्रथमं साराङ्गाक्ष्या प्रियया०67200
142प्रलोभ्यवस्तुप्रणयप्रसारितो०716225
143प्रवर्ततां प्रकृतिहिताय पार्थिवः०735236

242 चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

सं०चन्द्रशेखरेण निर्दिष्टाः श्लोकाः।।अङ्कःक्रमःपृष्ठांकः
144प्रागेव जरसा कम्पः सविशेषेण०630216
145प्राणानामनिलेन वृत्तिरुचिता०712223
146प्राहूर्द्वादशधा स्थितस्य मुनयो०727232
147बाष्पेन प्रतिषिद्धे पि जयशब्दे०723230
148भव हृदय साभिलाषं संप्रति०128116
149भवनेषु सुधासितेषु पूर्वं क्षिति०720227
150भवन्ति नम्रास्तरवः फलोद्गमै०513180
151भानुः सकृद्युक्ततुरंग एव०54176
152भूत्वा चिराय सदिगन्तमही०422172
153मणिबन्धनगलितमिदं संक्रान्तो०331149
154मनोरथाय नाशंसे किं बाहो०713224
155मय्येव विस्मरणदारुणचित्तवृत्तौ०525187
156महतस्तेजसो बीजं बालो यं०715225
157महाभागः कामं नरपतिरभिन्न०511180
158मानुषीभ्यः कथं नु स्यादस्य०126115
159मुक्तेषु रश्मिषु निरायतपूर्व०18100
160मुनिसुताप्रणयस्मृतिरोधिना०68201
161मुहुरङ्गुलिसंवृत्ताधरोष्ठं०338153
162मूढः स्यामहमेषा वा वदेन्मिथ्येति०532189
163मेदश्छेदकृशोदरं लघु भवत्यु०25124
164मोहान्मया सुतनु पूर्वं०725231
165यतो यतः षट्चरणो भिवर्तते०123110
166यथा गजे साधुसमक्षरूपे०731233
167यदालोके सूक्ष्मं व्रजति सहसा०19101
168यदि यथा वदति क्षितिपस्तथा०530189
169यदुत्तिष्ठति वर्णेभ्यो नृपाणां०214129
170यद्यत्साधु न चित्रे स्मिन्०617207
171ययातेरिव शर्मिष्ठा पत्युर्बहुमता०49166
172यस्य त्वया व्रणविरोहरणम्०416169
173या सृष्टिः स्रष्टुराद्या वहति विधिहुतं०1195

अभिज्ञानशकुन्तलम् परिशिष्ट-1 243

सं०चन्द्रशेखरेण निर्दिष्टाः श्लोकाः।।अङ्कःक्रमःपृष्ठांकः
174यात्येकतो स्ताशिखरं पतिरोषधी०42159
175यास्यत्यद्य शकुन्तलेति हृदयं०48165
176येन येन वियुज्यन्ते प्रजाः०626213
177यो हनिष्यति वध्यं त्वां रक्ष्यं०634218
178रथेनानुद्धातस्तिमितगतिना०733234
179रम्यं द्वेष्टि यथा पुरा प्रकृतिभिः०65199
180रम्याणि वीक्ष्य मधुरांश्च०59178
181रम्यान्तरः कमलिनीहरितैः सरोभि०413167
182रहः प्रत्यासत्तिं यदि सुवदना०340154
183ललितोप्सरोभवं किल मुनेरपत्यं०29127
184वल्मीकार्धनिमग्नमूर्तिरुरग्०711223
185वसने परिधूसरे वसाना नियमक्षाम०721229
186वाचं न मिश्रयति यद्यपि०131118
187विचिन्तयन्ती यम् अनन्यमानसा०41156
188विच्छित्तिशेषैः सुरसुन्दरीणां75221
189वृथैव संकल्पशतैरजस्रमनङ्ग०36135
190वैखानसं किमनया व्रतमाप्र०127115
191व्यपदेशमाविलयितुं समीहसे०522185
192शक्योरविन्दसुरभिः कणवाही०38136
193शमप्रधानेषु तपोवनेषु गूढं०27125
194शशिकरविशदान्यास्तथा०311137
195शहये किल ये वि णिन्दिदे०61193
196शान्तमिदमाश्रमपदं स्फुरति०115104
197शापादसि प्रतिहता स्मृतिलोप०732234
198शुद्धान्तदुर्लभमिदं वपुराश्रम०116105
199शुश्रूषस्व गुरून् कुरु प्रियसखी०420171
200शैलानामवरोहतीव शिखराद्०78222
201संकल्पितं प्रथममेव मया०415168
202संदष्टकुसुमशयनान्याशु०321143
203संमीलन्ति न तावद् बन्धनकोशा०37136

244 चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

सं०चन्द्रशेखरेण निर्दिष्टाः श्लोकाः।।अङ्कःक्रमःपृष्ठांकः
204संरोपिते प्यात्मनि धर्मपत्नी०627214
205सख्यस्ते स किल शतक्रतोरवध्य०636218
206सतीमपि ज्ञातिकुलैकसंश्रयां०518183
207सरसिजमनुविद्धं शैवलेनापि०119107
208सा निन्दन्ती स्वानि भाग्यानि०533190
209साक्षात् प्रियामुपगतामपहाय०618207
210सायंतने सवनकर्मणि संप्रवृत्ते०341154
211सिध्यन्ति कर्मसु महत्स्वपि०74220
212सुखपरस्य हरेरुभयैः कृतं०73220
213सुतनु हृदयात् प्रत्यादेशव्यलीक०724230
214सुभगसलिलावगाहाः पाटलिंसंसर्ग०1397
215स्तनन्यस्तोशीरं प्रशिथिल०310137
216स्त्रीणामशिक्षितपटुत्वम्०523187
217स्निग्धं वीक्षितमन्यतो पि नयने०22121
218स्मर एव तापहेतुर्निवापयिता०314139
219स्मृतिभिन्नमोहतमसो दिष्ट्या०722230
220स्रस्तांसावतिमात्रलोहिततलौ०130117
221स्वप्नो नु माया नु मतिभ्रमो०611204
222स्वसुखनिरभिलाषः खिद्यसे०56176
223स्वायंभुवान्मरीचेर्यः प्रबभूव०79222
224स्विन्नांगुलिनिवेशाद् रेखा०619208
225हरकोपाग्निदग्धस्य दैवेनामृत०334150

परिशिष्ट-2

( सन्दर्भदीपिका में निर्दिष्ट ग्रन्थ एवं ग्रन्थकारों की अ-कारादि क्रम से नामावली )

  1. अद्भुतसागरः-(1)-15
  2. अनन्तार्णवः-(2)-3
  3. अमरः-(1)-4, 7, 8, 12, (2)-2, 8, 12, (3)-6, 15, 25, (4)-9, (5)-9, 14, 19, 28, (7)-11,
  4. अमरटीका-(6)-30,
  5. आगमः-(7)-35,
  6. कविकण्ठहारः-(1)-25,
  7. कविकल्पलतिका-(3)-5,
  8. कालिदासः-(1)-1,
  9. काव्यमीमांसकः-(1)-6,
  10. कोषः-(1)-16, 20, (2)-10, (3)-24, (5)-21,
  11. गुरवः-(1)-10,
  12. चतुर्भुजमिश्रः-(1)-1,
  13. तीरभुक्तीयग्रन्थः-(1)-20,
  14. त्रिकाण्डशेषः-(4)-6,
  15. त्रिलोचनमिश्रः-(1)-1, 23, 24, (3)-5, (6)-33,
  16. दर्पणकारः (विश्वनाथः)-(3)-38, (5)-4,
  17. दाक्षिणात्यग्रन्थः-(1)-20, (6)-16,
  18. दुर्गटीका-(2)-15,
  19. देशी-(4)-18, (5)-19,
  20. नव्याः-(1)-1, 14,
  21. नाट्यलोचनः-(1)-23, 24, (3)-5, (6)-33,
  22. पाणिनिसूत्रम्-(1)-15, (2)-1 से पूर्व,
  23. पुराणपुस्तकम्-(5)-24,

246 चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

  1. प्राकृतसूत्रम्-(1)-2, 15, 20, (3)-19, 37, (4)-13, (6)-2, 32, (7)-20,
  2. प्राचीनपुस्तकम्-(5)-20,
  3. प्राज्ञः (महिमभट्टः)-(2)-6,
  4. भरतः-(1)-1, 4, 5, 16, 21, 23, 24, (2)-1, 3, 13, (3)-1, 2, 10, 11, 14, 19, 20, 35, (4)-5, (5)-1, (6)-2,
  5. भर्तृहरिमिश्रः-(1)-1,
  6. मनुः-(1)-14, (3)-28, (5)-14,
  7. मेदिनी-(1)-10, 12, 16, (2)-11, (3)-25, 30, (6)-29,
  8. वामदेवमिश्रः-(1)-1,
  9. विदेशीयपुस्तकम्-(1)-14, 17, (4)-20, (6)-14, 20, (7)-5,
  10. व्याकरणम्-(5)-14, 30,
  11. व्याडिः-(1)-1,
  12. शङ्करः-(1)-1, 3, 4, 5, 9, 9, 10, 14, 15, 15, 16,17, 17, 20, 21, 21, 23, 24, 24, 24, 25, 25, 27, (2)-1, 3, 4, 4, 4, 5, 6, 7, 7, 7, 10, 11, 14, 17,17, (3)-5, 8, 20, 23, 28, 33, 36,37,37,37, 40, (4) 1, 1, 2, 3, 5, 5, 6, 6, 7,14,18,19, (5)-5,5,9,10, 11, 17,18, 20, 23, (6)-1, 2, 2, 6, 11, 15, 27, 34, (7)-6, 8, 11, 13, 14, 15, 20, 20,
  13. शाश्वतः-(1)-12, 12, 14, 26, (3)-9, 23, (4)-15, 20,
  14. सामुद्रिकः-(7) -15,
  15. साहसांकः-(1)-1,
  16. साहित्यदर्पणः-(2)-4,
  17. साहित्यरत्नाकरः-(1)-20, 23, (यज्ञनारायण दीक्षितः)
  18. हारावली-(4)-18, (6) 1.

सन्दर्भ ग्रन्थ-सूचि:

A Reconstruction of the Abhijnanaśakuntalam, Ed. Prof. Dileep Kumar Kanjilal, Sanskrit College, Calcutta, 1980

Abhijnanaśakuntala, (The purer Devanagari Text), Ed. Prof. P.N. Patankar, Pub. Shiralkar&Co., Poona, 1902

Abhijnana Śakuntalam, Ed. Sharad Ranjan Rai, Calcutta, 1908

Abhijnana Śakuntalam, Ed. S.K. Belvalkar, Pub. Sahity Akademi, New Delhi, 1965

Die Kac'mirer Śakuntala–Handschrift, Ed. Karl Burkhard, Published in SITZUNGSBERICHTE Der Philosophisch & Historiischen Classe, Wein, Germany, 1884

Kalidāsa's Śakuntala, Ed. Richard Pischel, Harvard University Press, Cambridge, 1876, (Second Edition in 1922.

Patankar, P.N. (1902), TheAbhijnanaśakuntala, Poona: Shiralkar & Co, Boodhwar Peith, Poona.

Pischel, R. (1876] (Seond edition & 1922), Kalidāsa's Śakuntala, an Ancient Hindu Drama, Cambridge: Harvard University Press.

Sacuntala Annulo Recognita, (Textum Recensionis Devanagaricae Recognovit)] Ed. Carolus Burkhard, Vratislaviae, Impensis J.U. Kerni, Bonnensis, 1872

The Text of Śakuntala, B.K. Thakore, Pub. D.B. Taraporewala sons & Co., Bombay, 1922

अभिज्ञानशकुन्तलम्, (टीकाकार-शङ्कर-नरहरि), सं. श्री रमानाथ झा, प्रका. मिथिला विद्यापीठ, दरभङ्गा, 1957, प्रथम संस्करण।

अभिज्ञानशाकुन्तलम्, (टीकाकार-राघव भट्ट), सं.नारायण राम, प्रका. राष्ट्रिय संस्कृत संस्थान, नई दिल्ली, 2006, द्वितीय संस्करण।

अभिज्ञानशाकुन्तलम्, (टीकाकार-काटयवेम), सं. चेलमचेर्ल रंगाचार्य, प्रका. आन्ध्रप्रदेश साहित्य अकादेमी, हैदराबाद, 1982, प्रथम सं.

अभिज्ञानशकुन्तलम्, (टीकाकार-नवकिशोरकर शास्त्री, अनु. रामतेज पाण्डेय, प्रका. चौखम्बा संस्कृत सीरीज, वाराणसी, 1960, चतुर्थ सं.

248 चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

अभिज्ञानशाकुन्तलम्, (टीकाकार-घनश्याम), सं. पूनम पंकज रावळ, प्रका. सरस्वती पुस्तक भण्डार, अहमदाबाद, 1997, प्रथम संस्करण।

अभिज्ञानशाकुन्तलम्, (टीकाकार-श्रीनिवासाचार्य, सं. गणेश काशीनाथ काळे, प्रका. अज्ञात, मद्रास, 1916, प्रथम संस्करण

अभिज्ञानशाकुन्तलम्, (टीकाकार-अभिराम), सं. जे.के. बालसुब्रह्मण्यम्, प्रका. श्रीवाणीविलास मुद्रणालय, श्रीरङ्गम्, 1917, प्रथम संस्करण।

बेलवालकर, ए. (1965), अभिज्ञानशाकुन्तलम्, दिल्लीः साहित्य अकादेमी.

बेलवालकर, एस.के. (1962 (वि.सं. 2019), निसर्ग कन्या शकुन्तला (शोध- आलेख). In अ.-श. चतुर्वेदी, कालिदास ग्रन्थावली, (pp. 7×60-), अलीगढः भारत प्रकाशन मन्दिर.

कालिदास-अपनी बात, (भारतीय दृष्टि)। ले. पं.श्री रेवाप्रसाद द्विवेदी, कालिदास संस्थान, वाराणसी, 2004, प्रथम संस्करण।

कालिदास-ग्रन्थावली, सं. पं. श्री रेवाप्रसाद द्विवेदी, प्रका. कालिदास संस्थान, वाराणसी, 1986, द्वितीय संस्करण।

कालिदास-ग्रन्थावली, (भाग-1, 2), अनु. पं. श्री रेवाप्रसाद द्विवेदी, सं. मिथिलाप्रसाद त्रिपाठी,प्रका. कालिदास संस्कृत अकादेमी, उज्जैन, 2009

काञ्जीलाल, द. (1980), अभिज्ञानशकुन्तलम्, कोलकाताः संस्कृत कॉलेज, 1 बंकीम चटर्जी स्ट्रीट, कोलकाता-700073.

काञ्जीलाल, द. (1980), अभिज्ञानशकुन्तलम्, कोलकाताः संस्कृत कॉलेज.

काटयवेम, (1982), अभिज्ञानशाकुन्तलम्, हैदराबादः आन्ध्रप्रदेश संस्कृत अकादेमी.

नाट्यशास्त्र, सं. बलदेव उपाध्याय, प्रका. चौखम्बा ओरिएन्टालिया, वाराणसी, 1980, चतुर्थ संस्करण।

नवकिशोरकर, (1960), अभिज्ञानशाकुन्तलम्, वाराणसीः चौखम्बा संस्कृत सिरीझ.

प्राकृत-प्रकाश, सं. अनु. मथुराप्रसाद दीक्षित, प्रका. चौखम्बा संस्कृत सीरीझ, वाराणसी, 1959, चतुर्थ संस्करण।

महाभारत-आदिपर्वन्, सं. वी.एस. सुकथणकर, प्रक. भाण्डारकर ओरिएन्टल रिसर्च इन्स्टीट्युट, पूणें, 1933, प्रथम संस्करण।

रमानाथ झा. (1957). अभिज्ञानशकुन्तलम् (शंकर-नरहरिकृतयोष्टीकयोः समेतम्), दरभंगारू मिथिला विद्यापीठ.

राघवभट्ट. (2006), अभिज्ञानशाकुन्तलम्. दिल्लीः राष्ट्रिय संस्कृत संस्थान.

राय, शरद रञ्जन. (1908), अभिज्ञानशाकुन्तलम्, कोलकाता.