बौधायन श्रौतसूत्रम् (कृष्ण यजुर्वेद तैत्तिरीय शाखा - सम्पूर्ण प्रश्न एवं श्रौत-याग कल्प सटीक)

[दृशाद्ध्यायिकः अग्निभ्यः प्रवासः] Digitized by Madhuban Trust

[ ३ । १२, १६ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ८३

द्यावा नः पृथिवी प्र पूर्वजे पितरेति द्यावापृथिव्यस्य ' त्रिष्टुभौ संयाज्ये ' अन्वाहार्यमासाद्य प्रथमजं वत्सं ददात्यथ यजमानभागं प्राश्नाति भद्रान्नः श्रेयः समनैष्ट देवास्त्वयावसेन समशीमहि त्वा । स नो मयोभूः पितो आ विशस्व शं तोकाय तनुवे ५ श्योन इति ' संतिष्ठत एषेष्टिः संपूर्णपात्रविष्णुक्रमा ' विसृजते व्रतम्‌ अथ वसन्ते यवानामाग्रयणं करिष्यन्भवति ' तस्य प्रज्ञात उपवसथः ' समानं कर्म यथा व्रीह्याग्रयणस्यैतावदेव नानाथ यजमानभागं प्राश्नात्येतमु त्यं मधुना संयुतं यवम् सरस्वत्या अधि मनावचर्कृषुः । इन्द्र आसीत्सीरपतिः शतक्रतुः कीनाशा १० आसन्मरुतः सुदानव इति ' संतिष्ठत एषेष्टिः संपूर्णपात्रविष्णु- क्रमा ' विसृजते व्रतम् ' ॥ १२ ॥ पञ्चमः ॥ अग्निभ्यः प्रवत्स्यन्त्सोपवीत्यप आचम्याग्रेणाहवनीयं परीत्य यजमानायतने तिष्ठन्नाहवनीयमुपतिष्ठते मम नाम प्रथमं जातवेदः पिता माता च दधतुर्यदग्ने । तत्त्वं बिभृहि पुनरा- १५ मदैतोस्तवाहं नाम बिभराण्यग्न इत्यथ वाचंयमो ऽभिप्रव्रज- त्यग्नौनामसकाशे² वाचं विसृजते ' सो ऽधःसंवेश्यमांसाश्य- स्त्युपायी प्रवसति ' न द्वादशाहमतिप्रवसति ' नोपवसथमुपात्ये- त्यायन्नप्रपथे समिधः कुरुते ' ऽग्नीन्पराख्याय वाचं यच्छत्याहव- नीयमेवोपत्तिष्ठते मम नाम तव च जातवेदो वाससी इव २० विवसानौ ये चरावः । आयुषे त्वं जीवसे वयं यथायथं विपरि-

पादटिप्पणी (Footnotes): ¹ JF om. these three words. ² Thus BH Bh (Grantha Ms.), Keś. ; ॰नामसंकाशे Be F.

CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

? No, wait! Let's read line 17 very carefully: स्थानं ' नर्य प्रजां मे गोपायेति गार्हपत्यमwait, what is afterत्यम? Is that थर्व? Wait! Look at line 17: गार्हपत्यम्then what? Wait, betweenगार्हपत्यandपितुं मे, what are the words? The mantra is: "नर्य प्रजां मे गोपायेति गार्हपत्यम् । अथर्वा पितुं मे गोपायेत्यन्वाहार्यपचनम् । शंस्य पशून्मे गोपायेत्याहवनीयम् ।" Wait! "अथर्वा पितुं मे गोपायेत्यन्वाहार्यपचनम्"! So: गार्हपत्यम्Then:अथर्वाorअथर्व४? Look at the image: गार्हपत्यम्-> wait, does it haveम्or that sign? Look at:गार्हपत्यम्thenअथर्व४-> there is a small superscript४! Yes, footnote 4 says: "४ After गार्हपत्यम् JF ins. उपतिष्ठते ।" So the word is indeed गार्हपत्यम्`! Wait, where is the superscript 4 placed? In the text, it

दर्शपूर्णमासिकः याजमानम् [ ३ । १४, १५ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ८५ मप्रथ सभां मे गोपायेति सभ्यम॑हे बुध्निय मन्त्रं मे गोपाये- त्यावसथ्यम्॑ । सो ऽपरिमितं प्रवसति॑ । पुनरायन्नग्नये समिधः कुरुते॑ । ऽन्यत्राख्याय वाचं यच्छत्या॑गत्यैतेनैवोपतिष्ठते¹ । समानौ प्रायश्चित्तिः॑ ॥ १४ ॥ षष्ठः ॥ ५ अथोपवसथ्ये ऽहन्यज्ञोपवीत्यप आचम्याग्रेणाहवनीयं परीत्य² यजमानायतन उपविश्य तिरः पवित्रमप आचामति पयस्वतीरोषधयः पयस्वद्वीरुधां पयः । अपां पयसो यत्पयस्तेन मामिन्द्र सं॑सृजेत्य॑थाहवनीये समिध आदधात्यग्ने व्रतपते व्रतं चरिष्यामि तच्छकेयं तन्मे राध्यताᳵ स्वाहा वायो व्रतपत १० आदित्य व्रतपते व्रतानां

स्तद्गन्पुनरित्य॑थ गार्हपत्य आज्यं विलाप्योत्पूय स्रुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वाहवनीये संतनों१ जुहोत्य॒धो वेदिः परिधयश्च सर्वे यज्ञस्यायुरनुसंचरन्ति । त्रयस्त्रिꣳशत्तन्तवो ये वितन्विरे य इमं यज्ञꣳ स्वधया ददन्ते तेषां छिन्नं प्रत्ये॒तद्दधामि स्वाहे- त्य॑न्यान्यद॑पिसृजति घ॒र्मो दे॒वाꣳ अप्येत्वित्य॑थ वै भवति यदि ५ नश्येदाश्विनं द्विकपालं निर्वपेद्द्यावापृथिव्यमेकपालमिति ' सा प्रसिद्धेष्टिः संतिष्ठते ' ऽथ तथैव गार्हपत्य आज्यं विला- प्योत्पूय स्रुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वाहवनीये संतनों जुहोत्य॒धो वेदिः परिधयश्च सर्वे यज्ञस्यायुरनुसंचरन्ति । त्रयस्त्रिꣳशत्तन्तवो ये वितन्विरे य इमं यज्ञꣳ स्वधया ददन्ते तेषां छिन्नं

Let's look at: "ध्रुवो ऽसि ध्रुवो ऽहं सजातेषु भूयासं धौरस्येत्ता" Wait! Look at "धौरस्येत्ता": धौ - र - स्ये - त्ता ? Wait, is it "धौ" or "धो"? Look at line 15: "धौ र स्ये त्ता" - it has two top strokes: 'धौ'! Wait, TS 1.6.2: "धुर्वस्येता" or "धुरस्येता" or "धौरस्येत्ता"? In Baudhayana (Caland): Caland prints "धौरस्येत्ता" or "धोस्येत्ता"? Wait, look at the letters: 'ध' with 'ौ' = 'धौ'! Then 'र' = 'र'. Then 'स्ये' = 'स्ये'. Then 'त्ता' = 'त्ता'. Yes, "धौरस्येत्ता"! Wait, look at "उग्रस्येत्ता" in the next line: "उग्रो ऽहं सजातेषु भूयासममुग्रस्येत्ता" -> wait, is it "भूयासममुग्रस्येत्ता" or "भूयासमम्युग्रस्येत्ता" or "भूयासममुग्रस्येत्ता"? Let's look at line 16: "वसुविदिति मध्यमंयुगो ऽस्युग्रो

वोभयतः"? Wait, what is that mark above 'द्ब्रह्मै'? Let's look closely at line 10: "एताभिरेवोपसादयेद्ब्रह्मै'वोभयतः"? Wait! In TS: "एताभिरेवोपसादयेत् । ब्रह्मैवोभयतः संवत्सरं परिगृह्णाति"! So between उपसादयेत् and ब्रह्मैवोभयतः there is a sentence break! In sandhi: उपसादयेत् + ब्रह्मैवोभयतः = उपसादयेद्ब्रह्मैवोभयतः! And Caland put his break mark ' right there! Look at line 10: above द्ब्र/ह्मै there is '! Look at line 14: above द्ब्र/ह्मै there is '! Look at line 18: above द्ब्र/ह्मै there is '! It is the EXACT SAME MARK '!

Let's check the rest of the marks: Line 5: "विष्णो । ५" Wait, is that a single danda '।' before ५? Yes, "विष्णो ।" Line 6-7: "दधामि निर्ऋत्या उपस्थ इति ॥ १६ ॥" Double danda ॥ १६ ॥

Let's transcribe every line faithfully with line markers , , etc., matching the visual text on the page.

Let's check page numbers

दशाध्यायिकः याजमानम् Digitized by Madhuban Trust [ ३ । १७, १८ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ८६ यजत इति ब्राह्मणमथ वै भवति यं कामयेत यजमानं भ्रातृ- व्यमस्य यज्ञस्याशीर्गच्छेदिति तस्यैता व्याहृतीः पुरोनुवाक्यायां दध्याद्भातृव्यदेवत्या वै पुरोनुवाक्या' भ्रातृव्यमेवास्य यज्ञस्याशी- र्गच्छतीति ब्राह्मणमथ वै भवति यान्कामयेत यजमानान्त्स- ५ मावत्येनान्यज्ञस्याशीर्गच्छेदिति तेषामेता व्याहृतीः पुरोनु- वाक्याया अर्धर्च एकां दध्याद्याज्यायै पुरस्तादेकां याज्याया अर्धर्च एकां' तथैनानसमावती यज्ञस्याशीर्गच्छतीति ब्राह्मणमथ वै भवति यथा वै पर्जन्यः सुवृष्टं वर्षत्येवं यज्ञो यजमानाय वर्षति' स्थल्योदकं परिगृह्णन्त्योषधीष्वेवं यज्ञं यजमानः परि- १० गृह्णातीति ब्राह्मणं' व्याहृतीभिर्ब्राह्मणस्य प्रतिपद्यते हिङ्कारेण राजन्यस्यर्चा वैश्यस्य सर्वमेवैतत्त्रयं कुर्यादित्येतदपरमिध्माभ्या- धीयमानमनुमन्त्रयते ॥ १७ ॥ उच्छुष्मो अग्ने यजमानायैधि निशुष्मो अभिदासते । अग्ने देवेद्ध मन्विद्ध मन्द्रजिह्वेति' प्रवरं प्रब्रीयमाणमनुमन्त्रयते१ १५ ऽमर्त्यस्य ते होतर्मूर्धन्नाजिघर्मि रायस्पोषाय सुप्रजास्त्वाय सुवीर्यायेति' स्रुवेणाघारमाघार्यमाणमनुमन्त्रयते२ मनो ऽसि प्राजापत्यं मनसा मा भूतेनाविशेति' स्रुचमाघारमाघार्यमाण- मनुमन्त्रयते वागस्यैन्द्री सपत्नक्षयणी वाचा मेन्द्रियेणाविशेति' प्रयाजानामिष्टमिष्टमनुमन्त्रयते३ वसन्तमृतूनां प्रीणामि स मा १ Thus Be; प्रब्रोयमाणम० BJ, Bhav.; प्रष्टयमाणं F; प्रष्टणोयमाणं T; प्रबोयमाणं H. २ Thus all MSS.; स्रोयमाघारम० Mādh. ३ दृष्टं twice Be HT, once the other MSS. and Mādh. 12 CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

६० बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ ३ । २८ । ]

प्रीतः प्रीणातु ग्रीष्ममृतूनां प्रीणामि स मा प्रीतः प्रीणातु वर्षा ऋतूनां प्रीणामि ता मा प्रीताः प्रीणन्तु शरदमृतूनां प्रीणामि सा मा प्रीता प्रीणातु हेमन्तशिशिरावृतूनां प्रीणामि तौ मा प्रीतौ प्रीणीतामित्याज्यभागाविष्ट्वाऽनुमन्त्रयते ऽग्नी- षोमयो रहं देवयज्यया चक्षुष्मान्भूयासमित्य॑ग्निमिष्टमनुमन्त्रयते ५ ऽग्नेरहं देवयज्ययान्नादो भूयासमितोपांशुयाजमिष्टमनुमन्त्रयते दब्धिरस्यदब्धो भूयासममुं दभेयमित्य॑ च यं यजमानो द्वेष्टि तं मनसा ध्यायत्य॑थाप¹ उपस्पृश्याग्नीषोमाविष्ट्वाऽनुमन्त्रयते ऽग्नी- षोमयो रहं देवयज्यया वृत्रहा भूयासमितौन्द्राग्नी दृष्ट्वाऽनु- मन्त्रयत इन्द्राग्न्योरहं देवयज्येन्द्रियाव्यन्नादो भूयासमि- १० तौन्द्रमिष्टमनुमन्त्रयत इन्द्रस्याहं देवयज्येन्द्रियावी भूयास- मिति॑ महेन्द्रमिष्टमनुमन्त्रयते महेन्द्रस्याहं देवयज्यया जेमानं महिमानं गमेयमिति॑ स्विष्टकृतमिष्टमनुमन्त्रयते ऽग्नेः स्विष्ट- कृतो ऽहं देवयज्ययायुष्मान्यशेन प्रतिष्ठां गमेयमिति॑ प्राशित्रे १५ ऽवदीयमाने जपत्यग्निर्मा दुरिष्टात्पातु सविताघशंसादिति॑ यजमानभागे यो मे ऽन्ति दूरे ऽरातयति तमेतेन जेषमितौ- डामाह्रियमाणामनुमन्त्रयते सुरूपवर्षवर्णे² एहीति॑ प्रतिपद्य मघोनीत्यातो॑ ऽवान्तरेडां प्राश्यमानामन्त्रयते जुष्टिरसि जुषस्व नो जुष्टा नो ऽसि जुष्टिं ते गमेयमित्य॑थान्तर्वेद्यङ्गि- २०

१ अथाप उपस्पृश्य om. TJ. २ Thus Be HT ; ०वर्णेति J ; वर्षमिति B ; वर्षे एहौमानिति F.

[ ३ । २८, १६ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ६१ मार्जयते१ मनो ज्योतिर्जुषतामाज्यं विच्छिन्नं यज्ञꣳ समिमं दधातु । बृहस्पतिस्तनुतामिमं नो विश्वे देवा इह मादयन्ता- मिति । बर्हिषदं पुरोडाशमभिमन्त्रयते ब्रध्न पिन्वस्व ददतो मे मा क्षायि कुर्वतो मे मोपदसदित्यन्वाहार्यं याचति । ५ समन्तर्वेद्यासन्नमभिमन्त्रयते प्रजापतेर्भागो ऽस्यूर्जस्वान्पयस्वा- नित्यान्नादनुवाकस्य१ ॥ १८ ॥ सप्तमः ॥ अनूयाजानामिष्टमिष्टमनुमन्त्रयते२ बर्हिषो ऽहं देवयज्यया प्रजावान्भूयासं नराशꣳसस्याहं देवयज्यया पशुमान्भूयासमग्नेः स्विष्टकृतो ऽहं देवयज्ययायुष्मान्यज्ञेन प्रतिष्ठां गमेयमित्यथ यत्र १० होतुरभिजानात्यग्निरिदं हविरजुषतेति तद्यजमानमुज्जितिं३ वाचयत्यग्नेरहमुज्जितिमनूज्जेषमिति यथेष्टमुक्तं वाजवत्योर्ध्वनमथ यत्र होतुरभिजानात्याशास्ते ऽयं यजमानो ऽसाविति तद्यजमानं यज्ञस्य दोहं वाचयत्येमा अग्मन्नाशिषो दोहकामा इन्द्रवन्तो वनामहे धुक्षीमहि प्रजामिषमिति । प्रस्तरं प्रह्रियमाणमनु- १५ मन्त्रयते रोहितेन त्वाग्निर्देवतां गमयतु हरिभ्यां त्वेन्द्रो देवतां गमयत्वेतशेन त्वा सूर्यो देवतां गमयत्विति । परिधीन्विमुच्य- मानाननुमन्त्रयते वि ते मुञ्चामि रशना वि रश्मीन्वि योक्त्रा ण्यानि परिचर्तनानि । धत्तादस्मासु द्रविणं यच्च भद्रं प्र णो ब्रूताद्भागधान्देवेतास्विति१ । शंयुवाकमुक्तमनुमन्त्रयते विष्णोः १ Thus BHT ; मार्जयति Be FJ. २ इदं twice T Be, once the other MSS. ३ Thus TF Mādh. ; उज्जितीर् or उज्जीती the other MSS.

६२ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ ३ । १६, २० । ] शंयोरहं देवयज्यया यज्ञेन प्रतिष्ठां गमेयमिति' पत्नीसंया- जानामिष्टमिष्टमनुमन्त्रयते१ ॥ १६ ॥ सोमस्याहं देवयज्यया सुरेताः रेतो धिषीय त्वष्टुरहं देवयज्यया पशूना गूं रूपं पुषेयमित्येतरावुपसमस्यति देवानां पत्नीरग्निर्गृहपतिर्यज्ञस्य मिथुनं तयोरहं देवयज्यया मिथुनेन ५ प्रभूयासमिति' वेदे यजमानं वाचयति वेदो ऽसि वित्तिरसि विदेयेत्यान्नादानुवाकस्य२ ध्रुवामाप्यायमानामनुमन्त्रयत आप्या- यतां ध्रुवा घृतेन यज्ञंयज्ञं प्रति देवयद्भिः । सूर्याया ऊधो ऽदित्या उपस्थ उरुधारा पृथिवी यज्ञे ऽस्मिन्नित्य'थ यजमान- भागं प्राश्नाति प्रजापतेर्विभाग्नाम लोकस्तस्मिꣳस्त्वा दधामि १० सह यजमानेनेति सं यज्ञ

[ ३।२०, २१।] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ६३ प्रजया भूयासं मा परासेचि मत्पय इत्य॑थोपोत्थाय दक्षिणेन पदा विष्णूक्रमान्क्रामते ॥ २० ॥ विष्णोः क्रमो ऽस्यभिमातिहा गायत्रेण छन्दसा पृथिवी- मनु विक्रमे निर्भक्तः स यं द्विष्म इति चतुर्भिरनुच्छन्दसं' तृतीये चतुर्थमनुवर्तयति' न चतुर्थाय प्रक्रामति' नाहवनीय- मुपात्येत्य॑थैव तिष्ठन्नाहवनीयमुपतिष्ठते ऽगन्म सुवः सुवरगन्म संदृशस्ते मा छित्सि यत्ते तपस्तस्मै ते मावृक्षीत्य॑थादित्य- मुपतिष्ठते सुभूरसि श्रेष्ठो रश्मीनामायुर्धा अस्यायुर्मे धेहि वर्चोधा असि वर्चो मयि धेहीत्य॑थेभ्यो लोकेभ्यो भ्रातृव्यं निर्भजतीदमहममुं भ्रातृव्यमाभ्यो दिग्भ्यो ऽस्यै दिवो ऽस्मा- दन्तरिक्षादस्यै पृथिव्या अस्मादन्नाद्यान्निर्भजामि निर्भक्तः स यं द्विष्म इत्य॑थाप उपस्पृश्य' सं ज्योतिषाभुवमित्युरः प्रत्या- त्मानं प्रत्यभिमृशते' ऽथ दक्षिणमंसमभि पर्यावर्तत ऐन्द्री- मावृतमन्वावर्त इत्य॑थोदङ् पर्यावर्तते समहं प्रजया सं मया प्रजा समहं रायस्पोषेण सं मया रायस्पोष इत्य॑थाहवनीये समिधमादधाति समिद्धो अग्ने मे दीदिहि समेद्धा ते अग्ने दीद्यासम् स्वाहेत्य॑थाहवनीयमुपतिष्ठते वसुमान्यज्ञो वशी- यान्भूयासमित्य॑थाग्निपावमानीभ्यां गार्हपत्यमुपतिष्ठते ऽग्न आयूंषि पवस ऽग्ने पवस्वेत्यथ गार्हपत्यमेवोपत्तिष्ठते ऽग्ने गृहपते सुगृहपतिरहं त्वया गृहपतिना भूयासम् सुगृह- पतिर्मया त्वं गृहपतिना भूयाः शतम् हिमास्तामाशिष- माशासे मह्यममुष्मै ज्योतिष्मतीं तामाशिषमाशासे ऽमुष्मा

अमुष्मा¹ इति' यावन्तो ऽस्य पुत्रा जाता भवन्ति तन्तव इत्यन्तः' ॥ २१ ॥ अथ वै भवति यो वै यज्ञं प्रयुज्य न विमुञ्चत्यप्रतिष्ठानो वै स भवति' कस्वा युनक्ति स त्वा विमुञ्चत्विति' काले कपालानि विमुञ्चति यानि घर्मे कपालान्युपचिन्वन्ति वेधसः । ५ पूष्णास्तान्यपि व्रत इन्द्रवायू विमुञ्चतामित्येतैनैव यथैतमेत्य यजमानायतन उपविश्य तथैव² तिरः पवित्रमप आचामति पयस्वतीरोषधयः पयस्वद्वीरुधां पयः । अपां पयसो यत्पयस्तेन मामिन्द्र सꣳसृजेत्य॑थाहवनीये समिध आदधात्यग्ने व्रतपते व्रतमचारिषं तदशकं तन्मे ऽराधि स्वाहा वायो व्रतपत १० आदित्य व्रतपते व्रतानां व्रतपते व्रतमचारिषं तदशकं तन्मे ऽराधि स्वाहे

anudatta under 'र'? Because in Caland's edition, certain Vedic mantras have accents! Wait! In Caland's edition of Baudhayana Shrauta Sutra, Caland DOES print Vedic accents on mantras! Let's verify: does Caland print accents on mantras? YES! Caland's edition of Baudhayana Srauta Sutra has accents on mantras! Wait, why are there no accents on line 1-4? Because line 1-4 is sutra (prose), except the mantra: "नमो ब्रह्मणे नमो ब्रह्मसदनाय" - unaccented in some manuscripts, or Caland didn't accent it. "अहे दैधिषव्योदतस्तिष्ठान्यस्य सदने सीद यो ऽस्मत्पाकतरः" - wait, in Caland, some are accented, some aren't, depending on the source! Now look at "उददुदतस्य गेषम्": In TS: "उद॑दुदतस्य गेषं॒ व्य॑वेन॒" Look at "व्य॑वेन": Wait! Could it be "गेषं॒ व्य॑वेने"? Wait! Look at the letters: ग े ष म् इ त् य॑ Wait, is that "गेषमिति"? NO! Look at "मि": Is that 'मि' or 'म्'? Wait, let's look at the letters: ग (ga) े (e) ष (ṣ

६६ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ ३ । २४, २५ । ]

देव सवितः प्रणय यज्ञं देवता वर्धयैता नाकस्य पृष्ठे सुवर्गं लोके यजमानो अस्तु । सप्तर्षीणाᳵ सुकृतां यत्र लोक- स्तत्रेमं यज्ञं यजमानं च धेह्यों प्रणयेति । स वाचंयमो भवति प्रणीतासु प्रणीयमानास्वा हविष्कृतः । सांनाव्ये दोह्यमान आ ततो यदाह वज्र दुग्धीन्द्राय देवेभ्यो हव्यमिति महेन्द्रायेति ५ वा यदि महेन्द्रयाजी भवत्य॑धिवपने वाचं यच्छत्या कपालोप- धानात्सं॑वपने वाचं यच्छत्या १समभिवासनात्सं॑मयजुष्याह्निय- माणे२ आ प्रोक्षणीनामासादनात्सं यत्राह ब्रह्मन्नुत्तरं परिग्राहं परिग्रहीष्यामीति तद्ब्रह्मा प्रस्तौति बृहस्पते परिगृहाण वेदिं ब्रह्मणा यज्ञं परिगृहीषोमम् । सप्तर्षीणाᳵ सुकृतां यत्र १० लोकस्तत्रेमं यज्ञं यजमानं च धेह्यों परिगृहाणेत्याज्येषु गृह्य- माणेषु वाचं यच्छत्या ३ध्रुवासादनात्सो॑मिधेनीष्वनूच्यमानास्वा प्रवरादनूक्तायां पुरोनुवाक्यायामा वषट्कारात्प्राशित्रे ऽवदीय- मान आ प्रसर्पात्परिहरन्त्यस्मा एतत्प्राशित्रमग्रेणाहवनीयं । तदाह्रियमाणं प्रतिपश्यति ॥ २४ ॥ १५ सूर्यस्य त्वा चक्षुषा प्रतिपश्यामीत्य॑थैनदुभाभ्याᳵ हस्ताभ्यां प्रतिगृह्णाति देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो

१ अश्वाभिवासनात् Be T. २ Thus Be H ; •यजुष्याह्रि• F, the other MSS. more or less corrupt. ३ स्रुवासादनात् Be H, स्रुवादानात् B ; समासादनात् T ; JF totally corrupt. Bh. has in some copies ध्रुवा•, in others स्रुवा० ।

त्य॑न्वाहार्यं Wait! Look at the word in line 9: "निदधात्यन्वाहार्यं"? Wait, look at "निदधात्य॑न्वाहार्यं": नि - द - धा - त्य - ॑ - न्वा - हा - र्यं Yes, "निदधात्य॑न्वाहार्यं" - has an udatta on त्य: त्य॑!

Line 10: १० याचति ˈ तमन्वर्वचासन्नमभिमन्त्रयते ॥ २५ ॥ Wait, line 10 has line number "१०" on the left! Then: "याचति ˈ तमन्वर्वचासन्नमभिमन्त्रयते ॥ २५ ॥"

Line 11: ब्रह्मन्नन्नाद्यासि नमस्ते ब्रह्मन्नन्नाद्ये पाहि माममृताद्य सर्वो Wait, "माममृताद्य": Look at line 11: "पाहि माममृताद्य सर्वो" - clear!

Line 12: मह्यं हुतो भवेत्य॑थास्य यावन्मात्रमवदाय प्राशित्रहरणे निद- Wait: "भवेत्य॑थास्य" - note the accent tick on त्य: त्य॑!

Line 13: धाति ऽरिरस्येहि मामभ्यन्नवानन्नादो भूयासमित्य॑थैनमग्रेण सुचं Wait: Starts with "धाति" Then av

'? No, 'मि' has short i. Look at 'करिष्यामि' in line 16: 'मि' has short i. Look at 'गृह्णीते' in line 8: 'णी' has long i, which is a right-side kana with a loop from the consonant head to the kana. In line 13, does the glyph have that loop? Yes! A loop from the top of 'म' to the kana on the right! Wait, but what is on top? There is a slant/accent? Wait, is it a svarita? Look at: "तिष्ठामीति'" - is there a svarita on मी? No, it's an accent or error? But wait, let's look at the two strokes: Wait, could it be: म (ma) + ौ (au)? Why would "तिष्ठामि" be "तिष्ठामौ"? In Sanskrit it's "तिष्ठामि" -> "तिष्ठामीति". Wait, look at the character again: Could it be 'मीति''? Wait, look at: 'म' followed by 'ी', but on top of 'म' there is a slant. Wait, could it just be 'मीति'' with some ink smudge, or 'मौति''? Wait, look at 'ौ': in 'गौ' or 'सौ', the au has two strokes. Here, one stroke curves to the right, one

[ ३, २७ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ६६ सुवः प्रजास्त आत्मना प्रजया पशुभिः प्रजापतिं प्रपद्ये ऽभयं मे अस्तु प्राजापत्यमनुवक्ष्यामि वाचं प्रपद्ये वागार्त्विज्यं करिष्यति१ यशसे त्वा द्युम्नाय त्वेन्द्रियाय त्वा भूत्यै त्वा यज्ञो यज्ञाय महि शर्म यच्छतामित्यत्र चिरमिविच्छिद्यानवानमभि छिद्रारादृच- ५ सुपसंदधाति२ ' प्र वो वाजा अभिद्यव इति त्रिः प्रथमाम- न्वाह ' त्रिरुत्तमाꣵ ' सर्वा अर्धर्चशो ऽपानित्यनूक्तासु३ सामि- धेनीषु देवता आवाह्य भूमौ प्रादेशं कृत्वोपविशतीदमहं गायत्रेण छन्दसा त्रिवृता स्तोमेन रथन्तरेण साम्ना वषट्कारेण वज्रेण द्विषन्तं भ्रातृव्यमववाधे ऽवबाढो द्विषन्निति ' स आह- १० वनीयं प्रेक्षमाण आस्ते ' प्रणीता वोभयं वान्तरेण वा वोचते ' ऽनप्रगल्भो हास्माज्जायते४ । यदा जानात्यग्निर्देवो होतेत्ये- तज्जपति देव सवितरेतं त्वा वृणते ऽग्निहोत्राय सह पित्रा वैश्वानरेणेत्यपोत्थाय५ दक्षिणेन हस्तेन दक्षिणे ऽꣵसे ऽध्वर्यु- १ JBe ins. मन आर्त्विज्यंकरिष्यति । २ Thus JFT ; अभिसंद० the other MSS. ३ Thus ( षणपानिति ) only F ; ०यानित्य० Be; the other MSS. more or less corrupt. ४ As I am not sure about the original reading of this passage, I give the var. lect. of all my MSS. ; प्रणीतां वोभयं वांतरेण वा वोत्तते नप्रगल्भो ह्यस्मा० B ; thus also H, but वांतरेश्रववौ and द्वास्मा ; प्रणीतां वोभयं वांतरेणेति वेतिदवोचते नप्रगल्भोऽस्मा० Be ; प्रणीतां वोभयान्तरेणेति वेतिवावोचते प्रगल्भोह्यस्मा० T ; प्रणीता वोभयं वांतरेण नेति वेति वोच्यतनप्रगल्भहस्सांजायवे J : प्रणीता चोभयं चांतरेणेति वेति वेत्तेतेनप्रल्लुहस्सांज० F. ५ अप om. B Be H.

Digitized by Madhuban Trust

[Page Header] १०० | बौधायनश्रौतसूत्रम् । | [ ३ । २७, २८ । ]

मन्वारभते सव्येन दक्षिणे ऽंस आग्नीध्रं ' यद्यु वै स्वयं प्रत्या- श्रावयेन्नौविदेनं एनं दक्षिणस्याᳵ श्रोण्यामन्वारभेता'ग्निमन्वार- भामहे होतृवूर्ये पुरोहितम् । येनायनुत्तमᳵ स्वर्देवा अङ्गिरसो दिवम् ॥ देवा देवेषु पराक्रमध्वं प्रथमा द्वितीयेषु द्वितीया- स्तृतीयेषु त्रिरेकादशा अनुसᳵरभध्वमित्यथाध्वर्यवे नाम प्रब्रूते ' ॥ ५ ऽथ दक्षिणमंसमभि पर्यावर्तत ऐन्द्रीमावृतमन्वावर्त इत्यथ होतृषदनमभिव्रजञ्जपति१ ॥ २७ ॥ अस्मौवीरँह॒मस्यान्नु द्यौश्च पृथिवी चाद्यश्च रात्रिश्चाप- श्चौषधयश्च ता मा रक्षन्तु ता मा गोपायन्तु ताभ्यो नम इत्येथासनात्तृणं निरस्यति शुष्कं वा प्रतिच्छिन्नं वा दक्षि- १० णायै च सन्धिमनु प्रतीच्यै च निरस्तः परावसुरित्यथाप उपस्पृश्योपस्तीर्योपविशतीदमहमर्वावसोः२ सदने सीदामीति दक्षिणोत्तरीयो दक्षिणावृद्गार्हपत्यं प्रतीक्षते विश्वकर्मᳵतनूपा३ असि तनुवं मे पाहीत्युभौ समीक्षत आहवनीयं चाग्नाविष्णू मा वामवक्रमिषमोजो ऽग्निष्टं४ विजिहायां मा मा संताप्तं १५ लोकं मे लोककृतौ कृणुतमित्येष वां लोक इति मनागि- वोदङ् सर्पत्यथ तिस्र

यथेह होता वृतो मनवै यन्निषद्व । प्र मे ब्रूत भागधेयं यथा वो येन पथा हव्यमा वो वहानि ॥१ तदद्य वाचः प्रथमं मसीय येनासुराँ अभि देवा असाम । ऊर्जाद उत यज्ञि- यासः पञ्च जना मम होत्रं जुषध्वम् ॥ नमो महद्भ्यो नमो ५ अर्भकेभ्यो नमो युवभ्यो नम आशिनेभ्यः । यजाम देवान्यदि शक्नवाम मा ज्यायसः शँसममा वृक्षि देवा इत्यथ स्रुगादापनेन स्रुचावादाप्य यथादेवतँ हविषो यजत्यथ वषट्काराणामनु- मन्त्रणो२ वषट्कार मा मे प्रवृणसो अहं त्वां३ वृहता मन उप- ह्वये मातरिश्वना प्राणाग्न मे वाचँ४ ह्वयं देवेभ्यो ऽभिवहा- १० स्योजः सहः सह ओजो वागिति ' यद्यु वा५ अभ्यग्रा५ वषट्काराः५ स्युरेतावतावानुमन्त्रयत ओजः सह ओजो वागित्यथ होतुर्द्विरङ्ग

३. Wait, let's zoom in very closely on उपहूत in line 5: It is उपहूत followed by ऽ with a dash? Wait, look at line 2: मूर्जे ऽपानायेत्यधरोष्ठे ऽपोद्घृत्याप In line 2, ऽ has no dash. In line 5, after उपहूत: there is ऽ and a horizontal tick on the right! Wait, look at line 5: रथन्तर followed by ऽ with a horizontal tick! Look at line 6: रथन्तर followed by ऽ with a tick! Look at line 7: वामदेव्य followed by ऽ with a tick! Look at line 8: वामदेव्य followed by ऽ with a tick! Look at line 11: भुवन followed by ऽ with a tick! Look at line 12: भुवन followed by ऽ with a tick! Look at line 17 in footnote: उपह्वत followed by ऽ with a tick! What is ऽ with a tick? Wait! In Caland's edition of Baudhayana Shrauta Sutra: In Caland's system: Caland used a special type for anunāsika or anusvāra! Wait,