बौधायन श्रौतसूत्रम् (कृष्ण यजुर्वेद तैत्तिरीय शाखा - सम्पूर्ण प्रश्न एवं श्रौत-याग कल्प सटीक)

दोहयतेति॑ प्रातरुदित आदित्ये विसृष्टायां वाच्यग्रेण शालां तिष्ठन्दे वयजनमध्यवस्यति यदि पुरस्तादनध्यवसितं भवत्येथा॑हैहि यजमानेति॑ पूर्वया द्वारा शालां प्रपाद्य पृष्ठ्याꣳ स्तीर्त्वापः प्रणीयादित्यं चरुं प्रायणीयामिष्टिं निर्वपति॑ हविष्कृता वाचं ५ विसृज्य गार्हपत्य आज्यं विलाप्योत्पूयाहवनीये स्रुवाहुतिं जुहोति कविर्यज्ञस्य वितनोति पन्थां नाकस्य पृष्ठे अधि रोचने दिवः । येन हव्यं वहसि यासि दूत रतः प्रचेता अमृतः सनोयान्स्वाहेत्य॑थो॑पनिष्क्रम्य संप्रैषमाह सोमविक्रयि- न्त्सोमꣳ शोधयोपरवाणां काले रोहिते चर्मण्यानडुहे ऽपामन्ते १० ब्राह्मणो दक्षिण आस्तां ता गावो दूरं मा गुर्यासु सोमक्रयणी च सोमवाहनौ चानड्वाहौ१ सोमवाहनमनः प्रक्षालयतोद्वृत्त- फलकमिति॑ यथासंप्रैषं ते कुर्वन्त्यैतेनैव यथेतमेत्याथैतं चरुꣳ श्रपयित्वाभिघार्योदञ्चमुद्वास्य षड्डोत्रा प्रायणीयमासादयति॑ समानं कर्मा प्रयाजेभ्यः॑ पञ्च प्रयाजानिष्ट्वोदङ्ङत्याक्रम्य सꣳ- १५ स्रावेण पञ्चकृत्वो ध्रुवामभिघार्य चरुमभिघारयत्युपभृतमन्ततो॑ ऽथ चतुर आज्यस्य गृहान आह ॥ १० ॥ पथ्यायै स्वस्तय इत्युपाꣳश्वनुब्रूहीत्युच्चै॒रत्याक्रम्याश्राव्याह पथ्याꣳ स्वस्तिमित्युपाꣳशु यजेत्युच्चै॒र्वषट्कृते पूर्वार्धे जुहोत्य॑थ चतुर एवाज्यस्य गृहान आहाग्नय इत्युपाꣳश्वनुब्रूहीत्युच्चै॒रत्या- २० क्रम्याश्राव्याहाग्निमित्युपाꣳशु यजेत्युच्चै॒र्वषट्कृते दक्षिणार्धे जुहो-

१ च only read in HB; the Viv. and Keś. do not cite the sam- praiṣa to the end.

त्य॑थ चतुर एवाज्यस्य गृह्णान आह सोमायेत्युपाꣳश्वनुब्रूही- त्युच्चैरैत्याक्रम्याश्राव्याह सोममित्युपाꣳशु यजेत्युच्चैर्व्वषट्कृते ऽपरार्धं जुहोत्यंथ चतुर एवाज्यस्य गृह्णान आह सवित्र इत्युपाꣳश्वनुब्रूहीत्युच्चैरैत्याक्रम्याश्राव्याह सवितारमित्युपाꣳशु यजेत्युच्चैर्व्वषट्कृत उत्तरार्धं जुहोत्य॑थोपस्तीर्य पूर्वार्धाच्चरो- ५ रवद्यन्नाहादित्या इत्युपाꣳश्वनुब्रूहीत्युच्चैः' पूर्वार्धादवदाया- परार्धादवद्यत्यभिघारयति प्रत्यनक्त्यैत्याक्रम्याश्राव्याहादितिम- द्युपाꣳशु यजेत्युच्चैर्व्वषट्कृते मध्ये जुहोत्य॑थ वै भवत्यदितिमिक्ष्वा मारुतीमृचमन्वाह मरुतो यद्ध वो दिव इत्य॑थोपस्तीर्योत्तरा- र्धाच्चरोरवद्यन्नाहाग्नये स्विष्टकृते ऽनुब्रूहीत्य॑थ वै भवत्यष्टावत्तः १० स्विष्टकृद्वादशावत्तेडा' द्वि॑रभिघारयति न प्रत्यनक्त्यैतन्नेक्षण- मधोऽधः स्रुचावाग्नीध्रायोत्प्रयच्छन्नाहातिवालयतादेव मानु- प्रहार्षीरित्याक्रम्याश्राव्याहाग्निꣳ स्विष्टकृतं यजेति' वषट्कृत उत्तरार्धपूर्वार्धे ऽतिहाय पूर्वा आहुतीर्जुहोत्यथैतन्नेक्षणमाहवनीये ऽतिवाह्याद्भिरभ्युक्ष्योत्तरतः सादयत्यथोदङ्ङत्याक्रम्य यथायतनꣳ १५ स्रुचौ सादयित्वा प्राशित्रमवदायेडामवद्यत्युपहूतायामिडाया- मग्नीध्र आदधाति षडवत्तं' प्राश्नन्ति' मार्जयन्ते' ॥ ११ ॥ अथ परिकर्मिणः सङ्ग्रास्त्यनुच्छिष्टीकुर्वन्त एतं चरुं व्युद्धृत्य प्राश्नीताथैतां चरुस्थालीꣳ समामकाषामेतन्नेक्षणमेतं वेदमेतद्बर्हिस्तुष्ट्रय प्रायणीयाय निधत्तादिति' ग्रंथ्वन्तः¹ प्राय- २०

१ Thus B; गध्वन्तः T (Grantha!); ग्रंयुवंतः J; शंचुतः H; संद्युयता (प्रायणीया) F.

णीयः संतिष्ठते ' ऽथैतत्पूर्णपात्रमन्तर्वेदि निनयत्यथैतद्द्रुवाञ्च- माप्याय्य स्रुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वा सूत्रेण हिरण्यं निष्टर्क्यं बद्ध्वा दर्भनाड्यां प्रग्रथ्य स्रुच्यवदधात्ययं ते शुक्र तनूरिदं वर्चस्तया संभव भ्राजं गच्छेत्यथैतां दर्भनाडीꣳ सुग्दण्ड उप- संगृह्याहवनीये जुहोत्यन्वारब्धे यजमाने जूरसि धृता मनसा जुष्टा विष्णवे तस्यास्ते सत्यसवसः प्रसवे वाचो यन्त्रमशीय स्वाहेत्यपरं चतुर्गृहीतं गृहीत्वाय याचति स्फ्यमुदपात्रं बर्हि- र्धिरण्यमित्येतत्समादायाहेहि यजमानेत्यन्वग्यजमानो ऽनूची पत्नी स्थाल्यौ पद्धरणीमादाय पूर्वया द्वारोपनिष्क्रम्याग्रेण शालां तिष्ठन्यजमानमाज्यमवेक्षयति शुक्रमस्यमृतमसि वैश्वदेवꣳ हवि- रित्यथैनद्धिरण्यमन्तर्धायादित्यमुदीक्षयति सूर्यस्य चक्षुरा- रुहमग्नेरक्ष्णः कनीनिकां यदेतशेभीरीयसे भ्राजमानो विपश्चितेत्यथैतां सोमक्रयणीमग्रेण शालामुदीचीमतिविसृ- जन्ति ' तामनुमन्त्रयते चिदसि मनासीत्यान्नादनुवाकस्योथाह दक्षिणेर्मेमस्य¹ सप्तमं पदं जोषयध्वमिति ' तस्यै षट्पदान्यनु- निष्क्रामति ॥ १२ ॥ वस्यसि रुद्रास्यदितिरस्यादित्यासि शुक्रासि चन्द्रासीति ' सप्तमं पदमभितृण्हाति बृहस्पतिस्त्वा सुम्ने रण्वतु रुद्रो वसुभिराचिकेत्वित्यथैतस्मिन्पदे हिरण्यं निधाय संपरिस्तीर्याभि- जुहोति पृथिव्यास्त्वा मूर्धन्नाजिघर्मि देवयजन इडायाः पदे घृतवति स्वाहेत्यपोद्धृत्य हिरण्यꣳ स्फ्येन वा कृष्णविषाणया वा १ Thus BJH ; दक्षिणेर्मेमस्य T ; F corrupt. 22

Vivaraṇa"? Vivaraṇa! Capital 'V'! "Vivaraṇa" (the commentary Vivaraṇa on Baudhāyana Śrautasūtra)! Yes, look at the first letter of Vivaraṇa: it is 'V'! "Vivarana" or "Vivaraṇa"! Wait, look at the comma: "also, a copy of the Vivaraṇa ; Keś. : अथैतं ।"

Footnote 3: ३ FH : उपसृज्य (or ज्ञ) तिनयंति सोम० ; B : उपसृज्यत्युत्सृजंति सोम० ; T : उपसृजत्युत्सृजन्ती सोम० ; J : उपसृज्यति सोम० ; P : उपसृज्यत्युत्सृजति ; Keś. has : अथैतं पदाम्रयं ... उपसृजति । सोमक्रयणीमुत्सृजंति The Somaprayoga I. O. Wait, in Keś. has: अथैतं पदाग्र्यं ... or पदाम्रयं? Look at पदाम्रयं vs पदाग्रयं: In line 11: पदाग्र्यमद्भिरुपसृज- -> wait, is that पदाग्र्यम् or पदाम्र्यम्? In line 11, the letter is ग with र and य -> ग्र्य! In footnote

उ प स्तृ णा त्य थ हि र ण्य व ता पा णि ना Look at the alignment: Line 6 ends with "पाणिना" at the right edge! Line 7 ends with "अन्थेस्ते" or "परुर्गन्धस्ते"? Wait! Look at where "पाणिना" is: Line 6 ends with: "पाणिना" Line 7 ends with: "परुर्गन्धस्ते" (at the very right edge!) Wait! "पाणिना" is directly above "परुर्गन्धस्ते"! Let's check the right margin: Line 5: "द्विगुणं२ वासः" Line 6: "हिरण्यवता पाणिना" Line 7: "...परुषा परुर्गन्धस्ते" YES! "पाणिना" is directly above "...परुर्गन्धस्ते"! Under the 'ना' of "पाणिना": The 'ा' of 'ना' has a bottom that might have a serif or something? No, 'ना' ends well above. Between 'ना' and line 7, there is that stroke. Wait, let's look at the stroke again: it is definitely an e-matra on that letter! Wait, could the word be "परुषा परुर्गन्धेस्ते"? Let's search Google / memory for: "परुर्गन्धेस्ते" or "परुर्गन्धस्ते". Nobody writes "परुर्गन्धे

चर्मोद्धृत्या॑थोपोत्थाय पृच्छति सोमविक्रयिञ्क्रय्यस्ते सोमा३' इति' क्रय इतीतरः प्रत्याह' मूजवता३' दिति' मूजवतो हीतीतरः प्रत्याहा॑थैनं गवा पणते गवा ते क्रीणानीति' क्रीतः सोम इत्याह सोमविक्रयी वयाꣳसि व्यावच्च्येत्यैषा ते सोमक्रयणी चन्द्रं ते छागा ते वस्त्रं त इत्य॑थैनङ् हिरण्येन पणते ॥ १४ ॥ * सोमं ते क्रीणाम्यूर्जस्वन्तं पयस्वन्तं वीर्यवन्तमभिमातिषाहङ् शुक्रं ते शुक्रेण क्रीणामि चन्द्रं चन्द्रेणामृतममृतेन संयत्तै२ गोरित्युक्त्वास्मै चन्द्राणीति यजमानाय प्रयच्छत्यथैनं प्रतीचीन- ग्रीवायाजया पणते तपसस्तनूरसि प्रजापतेर्वर्णस्तस्यास्ते सहस्रपोषं पुष्यन्त्याश्चरमेण पशुना क्रीणामीत्य॑स्मे ते बन्धुरिति यजमान- मोचते' मयि ते रायः श्रयन्तामित्यात्मानमथै

वः सोमक्रयणास्तानन्वञ्चं मा वो दभन्नित्यथैनमादायोपोत्तिष्ठ- त्युदायुषा स्वायुषोदोषधीनाग् रसेनोत्पर्जन्यस्य शुष्मेणोदस्था- ममृताँ अन्विति ' दक्षिणत एतत्सोमवाहनमनः प्रागीषं योग्यकृतमुपस्थितं भवति ' तदभिप्रैत्युर्वन्तरिक्षमन्विहीति ' तस्य ५ नीडे कृष्णाजिनमास्तृणात्यदित्याः सदो ऽसीत्यदित्याः सद आसीदेति कृष्णाजिने राजानमथैनमुपतिष्ठते ऽस्तभ्नाद् द्याम्- अधो अन्तरिक्षममिमीत वरिमाणं पृथिव्या आसीदद्विश्वा भुव- नानि सम्राड्विश्वेत्तानि वरुणस्य व्रतानीत्यथैनं वाससा परितनोति वनेषु व्यन्तरिक्षं ततान वाजमर्वत्सु पयो अघ्नियासु हृत्सु क्रतुं १० वरुणो विक्ष्वग्निं दिवि सूर्यमदधात्सोममद्रावित्यथोदु त्यं जातवेदसमिति सौर्यर्चा कृष्णाजिनं पुरस्तात्प्रत्यनह्यात्यं सोम- वाहनावाह्नीयमानौ प्रतिमन्त्रयत उस्रावेतं धूर्षाहानवसू अवीर- हणौ ब्रह्मचोदनाविति ' तयोर्दक्षिणं पूर्वं युनक्ति वरुणस्य स्कम्भनमसीति ' वरुणस्य स्कम्भसर्जनमसीति गम्यामवगूहति ' १५ प्रत्यस्तो वरुणस्य पाश इति योक्त्रमेतैवावृत्तोत्तरमनड्वाहं युनक्त्यथ दक्षिणामीषामन्वारभ्य संप्रेषमाह ॥ १५ ॥ सोमाय क्रीताय प्रोच्यमानायानुब्रूहि सुब्रह्मण्य सुब्रह्मण्या- माह्वय मा तु त्वमाह्वा¹ यजमान आह्वयत्वीति ' यदा यज- मानस्त्रिरुपाꣳश्वाह्वयते ऽथैष सुब्रह्मण्यो ऽन्तरेषेधे तिष्ठन्पलाश- २० शाखां धारयन्त्सुब्रह्मण्यामाह्वयति सुब्रह्मण्या३ सुब्रह्मण्या३मिति त्रिस्त्रिरुक्तायां प्रच्यावयन्ति प्रच्यवस्व भुवस्पते विश्वान्यभि १ Thus F only; the other MSS. •कार्थज• Read •ह्वो यज• (?) ।

तग्"? Look at "तद्दतग्": त + द्द + त + ग्. In TS: "तदृताय सपर्यत" -> here "तद्दतग्"? Wait, look at the letters: त, then द् + द? Or द् + ध? Or दृत? Let's zoom in on that word: त - द्द - त - ग् Wait, look at the middle conjunct: It has top loop, bottom loop: 'द्द' or 'द्ब' or 'दृ'? Wait, in L8 later: "दूरेदृशे": 'दू', 'रे', 'दृ', 'शे'. Notice how 'दृ' is written in 'दूरेदृशे': द with a vocalic r curve below! Now look at "तद्दतग्": it does NOT have a vocalic r curve below. It has a second loop under 'द': 'द्द'! Wait, could it be 'तद्दतग्'? Yes, exactly 'तद्दतग्'!

Line 9: दिवस्पुत्राय सूर्याय श्श्सतेत्यथैतत्सोमवाहनमनो ऽग्रेण शाला- Wait, "श्श्सतेत्यथैतत्..."? Look at "श्श्सतेति": श् + श + स + ते + ति = श्श्सतेति? In TS 1.2.9: "दिवस्पुत्राय सूर्याय शंसत" -> सूर्याय शंसत! Here

ेते" Ah! Caland uses an apostrophe or avagraha or separator? No, "विमुञ्चत्येते"! Wait, in the image, look at the two strokes: Wait, above 'त्य' there is an avagraha? No, there is 'ै': "विमुञ्चत्यैते". Wait, look at the letter: it is 'ञ्च'! Caland's text definitely reads "विमुञ्चत्येते" or "विमुञ्चत्यैते".

: "ब्राह्मणाश्चत्वार आसन्दीमाददते॑ ऽथ यजमानो नौडाराजान-" Wait, look at line 3: 'ब्राह्मणाश्चत्वार आसन्दीमाददते॑' -> udatta on 'ते॑'. 'ऽथ यजमानो नौडाराजान-' -> wait, 'नौडाराजान-'? Is it 'नौडा'? Look at the letters: 'नौ' - न with au matra? Wait! Look at the letter: 'नी' or 'नौ'? Wait, the King Soma is on what? "नीडाद्राजानमादत्ते" (nīḍād rājānam ādatte)! Look at the matra: it is an 'ई' (dirgha ii) with... wait! Look at the top: is it 'नी' or 'नौ'? There is a vertical on the right: न + ी = नी! Wait,

परिधिभिराश्ववालेन प्रस्तरेणैक्षवीभ्यां विधृतीभ्यां तेन शिल्प- वत्त्वं पुरोडाशस्य ग्राहयित्वा श्रपयित्वाभिवास्य¹ प्राङेत्याप्येभ्यो निनीय स्तम्बयजुर्हरत्येतदेव प्रसिद्धं पौरोडाशिकं चर्यजुषा तूष्णीं चतुर्थं' पूर्वं परिग्राहं परिगृह्णाति' करणं जपत्यु- द्धन्त्युद्धतादाग्नीध्रस्त्रिर्हरति' यदाग्नीध्रस्त्रिर्हरत्यथोत्तरं परिग्राहं ५ परिगृह्य योयुपिला तिर्यञ्चꣳ स्फ्यꣳ स्तब्ध्वा संप्रैषमाह प्रोक्षणीरासादयेध्माबर्हिरुपसादय स्रुवं च स्रुचश्च संमृड्ढ्याज्येनो- देहीत्याहृतासु प्रोक्षणीषूदस्य स्फ्यं मार्जयित्वेध्माबर्हिरुपसाद्य प्रदक्षिणमावृत्य प्रत्यङ्ङाद्रुत्य स्रुवं च स्रुचश्च संमार्ज्याज्येनोदेत्याज्यं² च प्रोक्षणीश्चोत्पूय प्रसिद्धं चतुर्गृहीतानि वा पञ्चगृहीता

सुविते मा धा इति॑ स यावन्त ऋत्विजस्तेष्व- Wait, "सत्यमुपगेषᳵ" or "सत्यमुपगेषं"? Look at the character after "सत्यमुपगेष": It is that same butterfly/gomukha/upadhmaniya-like symbol: 'ᳵ' or 'ꣳ' (before 'सु')! Wait, in Caland, he uses 'ᳵ' (or anunasika before sibilants) for anusvara/anunasika before sibilants (ś, ṣ, s)! Notice line 8: "चरत्युपाᳵशु" (before ś) Line 18: "सत्यमुपगेषᳵ सुविते" (before s) Yes! Caland uses this exact sign whenever an anunasika/anusvara precedes a sibilant! In Unicode, this is U+1CD5 (ᳵ) or U+A8F3 (ꣳ) or similar. Often in transcripts of Caland it is written as ᳵ or ꣳ. Let's use ᳵ (or ꣳ). ᳵ is U+1CD5.

Let's check line 19: ष्ववमृष्टा यजमान एव चिरवजिघ्रति प्रजापतौ त्वा मनसि Wait, look

e) व (va) Wait, look at 'ता': is it 'ता' or 'ता'? "हविर्धानेह्युपसीदेत्येतास्वेव" - wait, look closely at line 20: हविर्धानेह्युपसीदेत्यैतास्वेव or हविर्धानेह्युपसीदेत्येतास्वेव? It is: "हविर्धानेह्युपसीदेत्येतास्वेव मद-" or "हविर्धाने ह्युपसीदेत्येतास्वेव मद-"? There is no space: "हविर्धानेह्युपसीदेत्येतास्वेव मद-". Wait, look at "देत्येतास्वेव": between 'त्य' and 'ता', there is an 'े' matra on 'त्य', and above it a stroke. So it is "त्ये॑तास्वेव" or "त्येतास्वेव".

Line 21: "न्तीषु भूयसीरप आनयत्याज्यमधिश्रयति' तद्धविर्धाने तस्मैव" Wait, is there an apostrophe after अधिश्रयति? "आनयत्याज्यमधिश्रयति' तद्धविर्धाने तस्मैव" - yes, there is an apostrophe ' after "अधिश्रयति'". And "तद्धविर्धाने तस्मैव" or "त

[अग्निष्टोमः प्रातः सवनम्] Digitized by Madhuban Trust

[ ६ । २० । ] बॊधायनश्रौतसूत्रम् । १७६

बर्हिष स्तीर्णस्य पर्यवलोपग्ं स्तम्बयजुर्हरतैतदेव प्रसिद्धं पौरोडाशिकं ' त्रिर्यजुषा तूष्णीं चतुर्थं ' पूर्वं परिग्राहं परि- गृह्णाति ' करणं जपत्युद्दुन्त्युद्धतादाग्नीध्रस्तिर्ह्रति ' यदाग्नीध्र- स्तिर्ह्रत्यथोत्तरं परिग्राहं परिगृह्य योयुपित्वा तिर्यञ्चग्ं स्फ्यग्ं ५ स्तब्ध्वा संप्रेषमाह मदन्तीरासादयेध्माबर्हिरुपसादय स्रुवं च स्रुचौ च संमृड्ढि हविषोदेहीत्याहृतासु मदन्तीषूदस्य स्फ्यं मार्जयि- त्वेध्माबर्हिरुपसाद्य प्रदक्षिणमावृत्य प्रत्यङ्ङाद्रुत्य स्रुवं च स्रुचौ च संमार्ष्टि ' हविषोदेति ' हविष् मदन्तीषूत्पूयाग्नौ कृत्वो जुह्वां गृह्णीते ' च

space विधृतीभ्यां. Line 14: तेधानक्ति ' न प्रस्तरायाश्रावयति ' Line 15: न बर्हिरनुप्रहरति ' तं दक्षिणार्धे Line 17: दिवे नमः पृथिव्या इति ' सव्ये पाणौ Line 20: अपावधीꣳ स्वाहेति ' परिधिषु

Now let's check Caland's text from the critical edition of BSS 6.21: Let's reconstruct: [६.२१] अग्नय इत्युपांश्वनुब्रूहीत्युच्चैरेत्याक्रम्याश्राव्याग्निमित्यु- पांशु यजेत्युच्चैर्वषट्कृते पूर्वार्धे ऽर्धवेलां जुहोत्येवात्रैव तिष्ठन्नाह सोमायेत्युपांश्वनुब्रूहीत्युच्चैराश्राव्याह सोममित्युपांशु यजे- त्युच्चैर्वषट्कृते मध्ये जुहोत्यथ समानयमान आह विष्णव इत्युपांश्वनुब्रूहीत्युच्चैराश्राव्याह विष्णुमित्युपांशु यजेत्युच्चै- ५ र्वषट्कृते पश्चात्सर्वं जुहोत्यथोदङ्ङुत्याक्रम्य यथायतनं स्रुचौ सादयित्वाथाहानीन्मदन्

"? No, अभ्युद्य? Wait, what about: "अङ्गिरोभ्युद्योत्तरतः"? Wait! Let's re-read the start of line 1: बर्हिर्विन्द्यात्र्त् ? Wait, look at: "बर्हिर्विन्द्यात्र्त्" Wait, let's look at the letters of line 1 very carefully: letter 1: ब (ba) letter 2: र् + हि = र्Block? बर्हि (barhi) letter 3: र् + वि = र्वि (rvi) letter 4: न् + धा = न्धा (ndhā)? Or न् + ना = न्ना (nnā)? Look at "विन्ना": in line 1, is it 'न्नाव्'? Wait, look at 'न्द्या' later in line 1: न + द + य + ा = न्द्या Now look at the letter in the first word: व + ि = वि न + ् + न + ा = न्ना Then: त्र् ? Or त् ? Wait, could it be: बर्हिर्विन्द्यात्र्त् ? No, look at: "बर्हिर्विन्द्यात्र् स्यन्द्या" Wait, let's look at the whole text of 6.21: Line 1: बर्हिर्विन्द्यात्र्त् स्य

(किङ्ग्शारूणि)!

Line 21: यथासंप्रैषं ते कुर्वन्त्य॑थ महावेद्या उत्तरादꣳसीयाच्छङ्कोर्विदध्नेन

Wait, footnote line: १ BJT om. these two words.

Let's check bottom-most line (the image watermark/metadata, usually not part of the text, but the system prompt says "Include all sutras, prayoga vidhi, mantras, bhashya, geometric measurements, altars, Hindi translation, and footnotes. Prefix each line with line marker like , ..."): Wait, should the page header and footnote be included? Yes, all lines. Let's check line numbers: Page header: १८२ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [६।२०, २१।] Wait, should be the first line of the page (header), or the first line of the main text? Usually, line markers start from the very top text line of the page. Let's list all visible lines on the page:

Header: १८२ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [६।२०, २१।]

Line 1 of body: तावꣳसावथैनामन्त्याया मानेन प्रमाय समन्तꣳ स्पन्द्यया परि- ... Let's check line 1 of body: तावꣳसा

[६ । २३, २४ ।] बौधायनश्रौतसूत्रम् । १८३

त्रीन्प्रतीचः प्रक्रमान्प्रक्रामत्युदञ्चं चतुर्थं॑ तच्चात्वालस्यावृता चात्वालं परिलिखत्युत्तरवेदेरावृतोत्तरवेदिं निवपत्युत्तरनाभि- मुत्साद्यैनां प्रतिच्छाद्यापराह्णिकीभ्यां¹ प्रवर्ग्योपसद्भ्यां प्रचर- त्यथोपनिष्क्रम्य संप्रेषमाह सुब्रह्मण्य सुब्रह्मण्यामाह्वय द्विस्तनव्रतं दोहयतेत्याह्वयति सुब्रह्मण्यः सुब्रह्मण्यां॑ द्विस्तनव्रतं दोहयति॑ तदर्धरात्रे प्रयच्छति॑ ॥ २३ ॥ षष्ठः ॥ अथाध्वर्युरपररात्र आदृत्य सङ्शास्त्येकस्तनव्रतं दोहयतेति॑ प्रातरुदित आदित्ये विसृष्टायां वाचुत्तमाभ्यां प्रवर्ग्योपसद्भ्यां प्रचरति॑ हुत्वाग्रयामत्र जुहोत्यथोपनिष्क्रम्य संप्रेषमाह सुब्रह्मण्य सुब्रह्मण्यामाह्वयार्धस्तनव्रतं प्रयच्छतेत्याह्वयति सुब्रह्मण्यः सुब्रह्म- ण्यामर्धस्तनव्रतं प्रयच्छत्यथ तदानीमेवापराह्णिकी² प्रवर्ग्योपसदौ समस्योपनिष्क्रम्य³ संप्रेषमाह सुब्रह्मण्य सुब्रह्मण्यामाह्वय प्रति- प्रस्थातः प्रवर्ग्यस्यावृता प्रवर्ग्यं सम्मादयोद्वासनायेति॑ त्रेधैतत्पदं कुर्वन्ति॑ गार्हपत्ये तृतीयमुपयमनीषु तृतीयं नि तृतीयं दधत्यथ प्रवर्ग्यस्यावृता प्रवर्ग्यमुद्वासयत्यग्नेरावृताग्निं प्रणयत्यग्नि- वत्युत्तरं परिग्राहं परिगृह्य योधुपिला तिर्यञ्चꣳ स्फ्यꣳ स्तब्ध्वा संप्रेषमाह प्रोक्षणीरासाद्येध्माबर्हिरुपसादयैतावान्संप्रेषो॑ ऽथै- वैतद्बर्हिरनुस्तृण्वꣳ स्तृणाति सकृद्देवैस्तदेवेध्माबर्हिरग्नीषोमीयाय पशवे परिग्रहीतव्येत्येक आञ्जरंधास्यैते अनसौ प्रचालिते प्रपन्ने

¹ After ०च्छाद्य B ins. अपराह्न । ² ०पराह्णिके BH Keś. ³ Thus JF, Bh., Keś. ; समस्यत्यथोप० the other MSS.

योग्यकृते अभितः शालां तिष्ठतस्तयोर्दक्षिणं वर्षीय उत्तरᳵ ह्रसीय' उद्धतफलकं दक्षिणमनुद्धतफलकमुत्तरं' तयोर्यदक्षे बद्धं तदवस्यत्यैने अन्तर्वेद्यभ्यावर्तयन्त्य॑थाग्रेण¹ शालामरात्नि- मात्रमभित सन्ध्याᳵ स्थापयित्वैने प्रोक्षति वैष्णवौ विष्णवे शुन्धेथामित्य॑थाहैहि यजमानेति' पूर्वया द्वारा शालां प्रपाद्य ५ गार्हपत्य आज्यं विलाप्योत्पूय स्रुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वा शालामुखीये सावित्रं जुहोत्यन्वारब्धे यजमाने युञ्जते मन उत युञ्जते धियो विप्रा विप्रस्य बृहतो विपश्चितः । वि होत्रा दधे वयुनाविदेक इन्मही देवस्य सवितुः परिष्टुतिः स्वाहेत्य॑- परं चतुर्गृहीतं गृहीत्वाथ याचत्याज्यस्थालीᳵ सस्रुवाᳵ १० स्फ्यमुदपात्रं बर्हिर्हिरण्यमित्यैतत्स॒मादायाहैहि यजमानेत्य॑न्व- ग्यजमानो ऽन्वची पत्नी पदतृतीयामादाय पूर्वया द्वारोपनिष्क्रम्य दक्षिणस्य हविर्धानस्य पश्चादक्षमुपस्पृश्य दक्षिणास्यां वर्तन्याᳵ स्फ्येनोद्धृत्यावोक्ष्य हिरण्यं निधाय संपरिस्तीर्याभिजुहोतीदं विष्णुर्विचक्रमे त्रेधा निदधे पदम् । समूढमस्य पाꣳसुरे स्वाहे- १५ त्य॑थैतेषां पदपाꣳसूनामर्धान्यत्यञ्जलावावपत्यैनान्य्ꣳस्रावेणाभि- घारयति' सा प्राचोत्त्तानेन पाणिना दक्षिणमक्षधुरमुपानक्त्या नो वीरो जायतां कर्मण्यो यᳵ सर्वै ऽनुजीवाम यो बहूनाम- सद्वशीत्य॑परं चतुर्गृहीतं गृहीत्वोत्तरस्य हविर्धानस्य पश्चादक्ष- मुपस्पृश्योत्तरस्यां वर्तन्याᳵ स्फ्येनोद्धृत्यावोक्ष्य हिरण्यं निधाय २०

¹ Thus TF; comp. xv. 22 (व्यावर्ते०); the other MSS. ऽभ्यववर्तयंति।

विर्धानाभ्यां प्रवर्त्यमानाभ्यामनुब्रूहीति त्रिरुक्तायां प्रवर्तयन्ति प्राची प्रेतमध्वरं कल्पयन्ती ऊर्ध्वं यज्ञं नयतं मा जीह्वरन्नित्यथ यद्यच्चोत्सर्जति..." ?? Wait! Look at the glyphs: य द्य च Wait, is it यद्य च? Wait, could it be यद्य and च्च? No, य च्च उ त्स र् ज ति! Wait, look at the image at Line 10: १० जीह्वरन्मित्य॑थ यच्च उत्सर्जति Wait, look at यच्च: Is it यच्च? Let's compare यच्च with यच्च in Sanskrit: "यत् च" -> "यच्च". "अथ यच्च उत्सर्जति" = "And whatever he emits/releases..." (i.e. if he releases speech/breath/sound!). Wait! "यद् वाचं विसर्जति" -> but here: "यच्च उत्सर्जति" or "यद्युत्सर्जति"? Wait, does it say यद्युत्सर्जति? Wait! Look at the

१८६ | बौधायनश्रौतसूत्रम् । | [ ६ । २५ । ] हविर्धानस्योत्तरतो मेथीं निहन्त्यथैनाᳵ स्यन्द्या सूपनिबद्धा- मूपनिबध्नात्येतेनैव मन्त्रेणाथाध्वर्युर्दक्षिणस्य¹ हविर्धानस्य चुचु- कान्मात्रमरिन्ं मौत्वा लोके² न्यस्य गर्तं खानयत्यथ दक्षिणा- धुरान्तान्मात्रं बाहुं मौत्वा लोके¹ न्यस्य गर्तं खानयति । तावुभावुत्तरेणान्यं गर्तं खानयत्येवमेव प्रतिप्रस्थातोत्तरत- ५ स्त्रौन्गर्तान्खानयत्येवमपरतस्तेषु प्राचीनकर्णा स्थूणा उच्छ्रयन्ति । तास्तदक्षौ वᳵशौ प्रोहन्त्य॑ध्यस्यन्ति पुरस्ताद्रराट्यै विष्णो ररा- तमसीति । विष्णोः पृष्ठमसीति मध्यमं छदिरधिनिदधाति । विष्णो स्नप्त्रे³ स्थ इति ये अभितो भवतो । दक्षिणतश्चोत्तर- तश्च परिश्रयन्ति । प्राचौ च प्रतीचौ च द्वारौ कुर्वन्त्यथ १० दक्षिणे दार्वाहौ कुशहस्तमुपनिगृह्य दर्भणं प्रवयति दर्भेण स्यन्द्यां विष्णोः स्यूरसीति । विष्णोध्रुवमसीति ग्रन्थिं करोति⁴ । तं तदानीमेव विस्रस्याहाकुर्वन्तो ग्रन्थीनस्तशैलैर्निस्तिष्ठतेत्येव- मेवोत्तरं दार्वाहमेवमपरे५ दार्वाह्न निस्तिष्ठत्यथैनदभिमृशति⁶ वैष्णवमसि विष्णवे त्वेत्यथाध्वर्युः प्रदक्षिणमावृत्य प्रत्यङ्ङाद्रुत्य १५

१ ॰ध्वर्युर् om. JHF. २ Thus all. ३ Thus BHF, Keś. (pr. m.); स्यप्त्रे T, Prayogamālā; the visarga of विष्णोः is omitted by all the MSS. exc. H. ४ ग्रंथौकरोति B. ५ ॰परे BTHJP; ॰परो F. ६ Thus (•ष्ठत्य• or •ष्ठंत्य•) all, except B, which has निस्तिष्ठतो (comp. Keś. : कुर्वतः) — ॰थैनमद• HF; ॰थैनम० BTJP (Bh., Keś. : ॰थैतद्धविर्धानमभिमृशति ।). CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband