बौधायन श्रौतसूत्रम् (कृष्ण यजुर्वेद तैत्तिरीय शाखा - सम्पूर्ण प्रश्न एवं श्रौत-याग कल्प सटीक)

An exact, line-by-line transcription of the Sanskrit text from the page:

ते नो ऽवन्तु तेभ्यो नमस्तेभ्यः स्वाहा ये देवा दक्षिणसदो ये देवाः पश्चात्सदो ये देवा उत्तरसदो ये देवा उपरिसद इत्य॑थोपवेषेणाङ्गारान्सम्मूहत सम्ूढꣳ रक्षः संदग्धꣳ रक्ष इद- महꣳ रक्षो ऽभिसंदहामीत्य॑थैनान्त्सुवाहुतिभिरभिजुहोत्यग्नये॑२ ५ रक्षोघ्ने स्वाहेति पञ्चभिर॑थ३ प्रष्टिवाहिनꣳ रथं ददात्य॑थ याचति पर्णमयꣳ स्रुवमपामार्गसक्तून्प्रतिवसनीयं वासो ऽन्त- र्भागारादेकोल्मुकमुदपात्रमित्येतत्समादायोदञ्चो निष्क्रम्य तां दिशं यन्ति यत्रास्य खरूतमिरिणꣳ स्फुटं भवति प्रदरो वा' तदेतदेकोल्मुकमुपसमाधाय संपरिस्तीर्य पर्णमयेन स्रुवेणापा- १० मार्गसक्त

मासाद्य¹ वत्सतरीं² ददात्य॑थ दशमे ऽह्न्युत्तराणि देविका- हवीग्ँषि निर्वपति सिनीवाल्यै चरुं कुह्वै चरुं धात्र एव³ पुरोडाशं द्वादशकपालमित्य॑न्वाहार्यमासाद्य⁴ वत्सतरं⁵ ददा- त्य॑थैकादशे ऽह्नि त्रिषंयुक्तैः प्रतिपद्यत आग्नावैष्णवं निर्वप- त्यैन्द्रावैष्णवमेकादशकपालं वैष्णवं त्रिकपालं । वामनमृषभं ५ वहिनं ददात्य॑थ द्वादशे ऽह्न्यग्नीषोमीयमेकादशकपालं निर्वप- तीन्द्रासोमीयमेकादशकपालग्ँ सौम्यं चरुं । बभ्रुं ददात्य॑थ त्रयोदशे ऽह्नि सोमापौष्णं चरुं निर्वपत्यैन्द्रापौष्णं चरुं पौष्णं चरुग्ँ । श्यामं ददात्य॑थ चतुर्दशे ऽह्नि वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपति । हिरण्यं ददात्य॑थ पञ्चदशे ऽह्नि वारुणं यवमयं १० चरुम॑श्वं ददाति । ॥ ४ ॥ प्रथमः ॥ अथैनमामावास्येन हविषेजानग्ँ रत्निनः पर्यवस्यन्ति⁶ दक्षिणतो वोदञ्चो पश्चाद्वा प्राञ्चस्तेषामवसितानां ब्रह्मैव दक्षि- णार्धो वापरार्धो वा भवति । स⁷ यत्किंच यज्ञपरिभोजनं⁸ ब्रह्मण एव⁹ तद्गृहे⁹ भवत्य॑थारण्योरग्नीन्समारोह्य ब्रह्मणो १५

१ इति om. T Be 11 U. २ •तरं Be 11 T. ३ om. B Be U; the word should be supplied, also Vol. i. p. 264, 4. ४ इति om. all the MSS. ५ •तरीं Be 11 T. ६ पर्युपविशंति B Be U. ७ om. Be 11 T. ८ •भाजनं B Be U. ९ Thus M Be 11 T; ह्वैत• B Be.

[ १२ । ५ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् ६१ (शीर्षके हस्तलिखितम्: राजसूयः) गृहानध्यवसाय मथित्वाग्नीन्विहृत्य बार्हस्पत्यं चरुं निर्वपति ब्रह्मणो गृहे॑ शितिष्पृष्ठं ददात्य॑थारण्योरग्नीन्त्समारोह्य¹ स्वान्येवायतनान्यभिप्रव्रजति² । तं यन्तमनुमन्त्रयते ऽयं नो राजा वृत्रहा राजा भूत्वा वृत्रं वध्यादित्य॑थ स्वान्येवायतना- ५ न्यध्यवसाय मथित्वाग्नीन्विहृत्येन्द्राय सुत्राम्णे पुरोडाशमेका- दशकपालं प्रतिनिर्वपत्य॑थास्यैतदहः³ श्वेतायै श्वेतवत्सायै पयो दोहयित्वा समातच्य निदधात्य॑थ श्वो भूते ऽरण्योरग्नीन्त्समारोह्य राजन्यस्य गृहानध्यवसाय मथित्वाग्नीन्विहृत्यैन्द्रमेकादश- कपालꣳ राजन्यस्य गृहे॑ ऋषभं ददाति॑ तथारण्योरग्नी- १० न्समारोह्य स्वान्येवाम्यायतनान्यभिप्रव्रजति⁴ । तं तथैत⁵ यन्त- मनुमन्त्रयते॑ यस्ययस्य गृहे यजते ससो ऽनुमन्त्रयते ऽयं नो राजा वृत्रहा राजा भूत्वा वृत्रं वध्यादित्य॑थ स्वान्येवान्याय- तनान्यध्यवसाय मथित्वाग्नीन्विहृत्येन्द्रायाꣳहोमुचे पुरोडाश- मेकादशकपालं प्रतिनिर्वपति॑ प्रज्ञातमेवास्यैतदहः श्वेतायै १५ श्वेतवत्सायै पयो दोहयित्वा समातच्यैव⁶ निदधात्य॑थ तृतीये ऽह्न्यादित्यं चरुं महिष्यै गृहे॑ धेनुं ददात्य॑थ चतुर्थे ऽह्नि भगाय चरुं वावातायै गृहे॑ विचित्तगर्भां षष्ठौहीं ददात्य॑थ पञ्चमे ऽह्नि

१ ॰रोह्य here and infra sometimes B Be U. २ ॰व्रजंति MT Be Be 11 ; ॰हति B. ३ प्रति om. MT Be 11 but cp. Āp. xviii. 10. 28. ४ एव after स्वानि om. MT Be 11 ; ॰व्रजति T Be 11. B ; ॰प्रजंति M Be. ५ Thus MUB Be ; एव om. Be 11 T. ६ सम् om. Be BU.

orस्वयंकृत? Look at स्वयंकृत: it ends with त, no o-matra visible, just स्वयंकृत. Wait, look between स्वयंकृतandदृति: There is ध्मा! Wait, is ध्मा दृतिorध्मादृति? There is a space: ध्मा दृति '`.

Let's check line 13: मथित आज्य आभृत्य पात्रे चतुःस्रक्तौ स्वयमवपन्नायै शाखायाै Wait, आभृत्य - is that आभृत्य or आभृते? It is आभृत्य! Wait, स्वयमवपन्नायै शाखायाै: Is it शाखायाै? Yes, two ai strokes on yā: शाखायाै.

Let's check line 14: कर्णाꣳश्चाकर्णाꣳश्च तण्डुलान्विचिनुयादित्यथ वै भवति स्वयं- Wait, कर्णाꣳश्चाकर्णाꣳश्च: Is that कर्णाꣳश्चाकर्णाꣳश्च or कर्णाꣳश्चाकणाꣳश्च? Look closely at the second word: चा क र्णा ꣳ

हितमन्तर्वेद्यासादयति'? Look at line 6: हितमन्तर्वेद्यासादयतिfollowed by a small symbol above, then a space, thenसमानं कर्मा प्रयाजेभ्यः'then a space, thenपञ्च. Wait, between हितमन्तर्वेद्यासादयतिandसमानं, is there a danda? Look at the vertical mark: it is a raised apostrophe '! Wait, and after प्रयाजेभ्यः? Also a raised apostrophe '`!

Line 7: प्रयाजानिष्टोदङ्ङुत्क्रम्य सꣳस्रावेण बार्हस्पत्यमभिघार्य मैत्र-

Line 8: मभिघारयति' बार्हस्पत्येन पूर्वेण प्रचरत्यथ मैत्रेण' बार्ह-

Line 9: स्पत्यस्य पूर्वस्य स्विष्टकृते ऽवद्यत्यथ मैत्रस्य' बार्हस्पत्यस्य पूर्व-

Line 10: १० स्येड़ामवद्यत्यथ मैत्रस्यान्वाहार्यमासाद्यैतामेव श्वेताꣳ श्येतवत्सां Wait, look at स्येडामवद्यत्यथ: Is that ड or ळ or ड़? It's डा with a dot below or nukta?

तस्य तया संपद्यते ' ऽथ प्रायणीयेन चरति ' प्रायणीयेन चरित्वा पदेन चरति ' पदेन चरित्वा रोहिते१ चर्मणि१ राजानं क्रीत्वोद्वाह्यातिथ्यं निर्वपत्यातिथ्येन प्रचर्याथान्वहमुपसद्भि- श्चरंत्याहवनीयं प्रणयत्याहवनीयं प्रणीय रथवाहने सदो- हविर्धाने संमिनोति ' रथवाहने सदोहविर्धाने संमित्याग्नी- ५ षोमौ प्रणयत्यग्नीषोमौ प्रणीय यूपस्यावृता यूपमुच्छ्रयति ' खर्वन्तं यूपमुत्सृज्याग्नीषोमीयं पशुमुपाकरोति ' तस्य प्रसिद्धं वपया चरित्वा वसतीवरीर्गृह्णात्यथ पशुपुरोडाशं निर्वपति ' तमनुवर्तन्ते ऽष्टौ देवसुवाग्ँ हवीग्ँष्यग्नये गृहपतय इत्येतानि ' तेषामुक्त्तं चरणं यथाग्नेर्विधायाग्नीडांन्ताः पुरोडाशाः संति- १०

[ १२ । ७ । ] Digitized by Madhuban Trust बौधायनश्रौतसूत्रम् राजसूयः ६५. प्रातःसवनाय॑ तदृजुधा संतिष्ठते॑ प्रसर्पन्ति माध्यंदिनाय सव- नाय॑ प्रसिद्धो ऽभिषवः॑ प्रसिद्धं ग्रहा गृह्यन्ते॑ समानं कर्मा दाक्षिणेभ्यो॑ दक्षिणानि होष्यन्वाचंयत्याचम्य स्थालीᳵ सस्रुवाᳵ स्रुचं वाससंस्त्यैतस्य वसनस्यान्तमायां दशायां निष्करज्जुः प्रग्र- थिता१ ऽवत्यैतत्संमादायाहैहि२ यजमानेत्युत्तरेणाग्नीध्रीयं परीत्योत्तरेण सदः परीत्याग्रेण शालां तिष्ठते प्रतिप्रस्थात्र एतानि शस्त्राणि प्रयच्छत्यथाहैहि यजमानेति॑ रथ एष दक्षिणे ऽोष्ठान्ते रथवाहन आहितो भवति॑ तमुपावहर- तीन्द्रस्य३ वज्रो ऽसि वार्त्रघ्नस्त्वयायं वृत्रं वध्यादित्यथैनं धूर्गृ- हीतमन्वर्च्यभ्यववर्तय

६६ बौधायन श्रौतसूत्रम् । [ १२ । ७, ८ । ] नयवत्यर्चाग्नीध्रे जुहोति ' सृज्यन्ते१ दक्षिणा दक्षिणापथेन ' स यत्किंचिद्ददाति२ हिरण्यमुखमेव ददात्यथ वासाग्ँस्यथ३ युक्तानि गोश्वग्ँ हस्तिपुरुषमन्ततो४ ' ऽदत्ता एवैते रथा अतिवर्तन्ते५ ' नैते ऽन्यस्य सन्त आजिं धावन्ति ' मनसैव खरथमध्वर्यवे ददाति ' मनसा चतुष्पात्तेज्वं६ ब्रह्मण आदि- ५ शति ' मनसा समनुदिश्य७ दक्षिणास्त्रिभिर्मरुत्वतीयैश्चरति८ ' सीदन्ति नाराशग्ँसा आप्यायिता दक्षिणस्य हविर्धानस्यापा- लम्बमधोऽधो९ माहेन्द्राय ' ॥ ७ ॥ अथ याचति वैतसं१० द्रोणकलशग्ँ षोडश११ वायव्या- न्यथास्यैतत्पुरस्तादेव१२ षोडशतर्य आपो दिग्भ्यः संभृता१३ १०

१ संसृज्यते T Be 11. २ यत्किंचद० M. ३ Thus M; उत i.s. of अथ T Be 11; B Be again (cp. supra p. 73, 10) वसांसि i.s.o. अथ । ४ Thus MUB Be; हस्तिदासपुरुष० T Be 11. ५ Thus M only; अतिनिर्वर्तंते Be BU; अतिपतंते Be 11 T. ६ चतुष्पात्तेज्वं all MSS. exc. M which has चतुष्पत्तेज्वं; one copy

दक्षिणस्य १ हविर्धानस्य प्राचो ऽक्षान्तौच्च उपस्तम्भनान्नि- चिताः शेरते ' तासां वहन्त्यः पूर्वार्ध्या भवन्ति सारस्वत्यो ऽपरार्ध्याः ' स वहन्तीरभिजुहोत्यथैत द्यापो देवीर्मधुमतीर- गृभ्णूर्जिक्षतौ राजसूयाय चितानाः । याभिर्मित्रावरुणावभ्य- षिञ्चन्याभिरिन्द्रमनयन्नत्यरातीः ॥ राष्ट्रदा स्थ राष्ट्रं दत्त स्वाहेति ' गृह्णाति पर्णमयेन राष्ट्रदा स्थ राष्ट्रममुष्मा आमुष्या- यणायामुष्य पुत्रायामुष्य पौत्राय दत्तेत्येषां पतिरसीत्यपांप- तीयाः पुंनाम्नो २ वोत्सस्य समुद्रिया वा ' वृषास्तूर्भिरित्यौर्म्या ' वृषसेनो ऽसीति पल्बल्या ' व्रजचित स्थेति कूप्या ' मरुतामोज स्थेति निवेष्याः ३ ' सूर्यवर्चस स्थेत्यतिदृश्याः ४ ' सूर्यवर्चस स्थेत्यात- पति वर्त्या ' मान्दा स्थे

सारस्वतीरभिजुहोत्यपो' देवीर्मधुमतीरगृभ्णन्नूर्जस्वती राज- सूयाय चितानाः । याभिर्मित्रावरुणावभ्यषिञ्चन्याभिरिन्द्रमन- यन्नत्यरातीः ॥ राष्ट्रदा स्थ राष्ट्रं दत्त स्वाहेति' गृह्णाति पर्ण- मयेन राष्ट्रदा स्थ राष्ट्रममुष्मा आमुष्यायणायामुष्य पुत्रायामुष्य पौत्राय दत्तेत्यथैना वैतसे द्रोणकलशे समवनयति देवीरापः ५ सं मधुमतीर्मधुमतीभिः सृज्यध्वं महि वर्चः क्षत्रियाय वन्वाना इत्यथैना अन्तरेण होतुश्च धिष्ण्यं ब्राह्मणाच्छꣳसिनश्च सादयत्यनाधृष्टाः सीदतोर्जस्वतीर्महि वर्चः क्षत्रियाय दधती- रित्यत्र ये ऽर्व्याः२ परेका अध्वर्योस्तानावरुन्त्ध्य् हरन्त्यथ ये१ ऽनर्व्या३ अपस्तानभ्यवचरन्त्येनमभिहुतानाꣳ सारस्वतीनां वसती- १० वरीर्दशपेयाय परिग्राह

[ १२ । ६ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ६६

दात्रमस्येति ' हिरण्येनोत्पुनाति शुका वः शुकेणोत्पुनामि चन्द्राश्चन्द्रेणामृता अमृतेन स्वाहा राजसूयाय चिताना इति ' गृह्णाति पर्णमयेन सधमादो द्युम्निनीरू॒र्ज एत अनिभृष्टा अपस्युवो वसानाः । पस्त्यासु चक्रे वरुणः सधस्थमपाꣳ शिशु- र्मातृतमास्वन्तरिति ' पुरस्तादासीनाय ब्रह्मणे प्रयच्छत्येतैरेव गृहीत्वा दक्षिणत आसीनायौदुम्बरेण राजन्याय प्रयच्छत्येतै- रेव गृहीत्वा पश्चादासीनायाश्वत्थेन वैश्याय प्रयच्छत्येतैरेव गृहीत्वोत्तरत आसीनाय नैयग्रोधेन जन्याय प्रयच्छत्येतं¹ प्ररेकमाग्नीध्रꣳ¹ हृत्वापिधाय' प्रज्ञातं निदधात्यथ यजमानं तार्प्यं परिधापयति क्षत्रस्योल्बमसीति ' क्षत्रस्य योनिरसी- त्या

१०० बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १२ । ६, २०१ ] प्रयच्छतीन्द्रस्य वज्रो ऽसि वार्त्रघ्नस्त्वयायं वृत्रं वध्यादिति शत्रु- बाधना स्मेतौषूक्तू॑चन्मो१ बाधध्वमितीतरः२ प्रतिगृह्णाति पात मा प्रत्यञ्चं पात मा तिर्यञ्चमन्वञ्चं मा पात दिग्भ्यो मा पात विश्वाभ्यो मा नाष्ट्राभ्यः पातेत्यथ हिरण्यवर्णावुषसाव् विरोक इति त्रिष्टुभा३ बाहू उद्गृह्णात्यथैनँ४ सङ्शास्ति मनसैव दिशो ५ ऽनुप्रक्राम मनसोर्ध्वामनूज्जिहीष्वेत्यथैनं४ वाचयति ॥ ६ ॥ समिधमातिष्ठोदग्राम्।तिष्ठ विराजमातिष्ठोदीचीमातिष्ठो- र्ध्वामातिष्ठेत्यथैतच्चैव६ तिष्ठन्याचति मारुतं चैकविंशतिकपालं वैश्वदेवीञ्चामिक्षां। तस्य यो ऽरण्ये ऽनुवाक्यो गणस्तेन मध्यमानि कपालान्युपहितानि भवन्ति राजसूय

लचर्म सुवर्णरजतौ च¹ रुक्मौ वाराही उपानहौ सीसं च लोहितायसं च¹ दक्षिणतः क्लीब आस्ते¹ ऽथ पुरस्तादभिषे- कस्य षट् पार्थानि जुहोत्यग्नये स्वाहा सोमाय स्वाहेत्य॑थ यजमानायतने शार्दूलचर्म प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमोपस्तृणाति ५ सोमस्य लिषिरसि तवेव मे लिषिर्भूयादिति¹ तद्यजमानं प्राञ्चमुपवेश्य सुवर्णरजताभ्याम् रुक्माभ्यां पर्युपास्यत्य॒मृतमसि मृत्योर्मा पाहीत्यधस्ताद्रजतमुपास्यति दिवोन्मा पाहीत्युपरि- ष्टात्सुवर्णꣳ शतात्मानमथावेष्टा दन्दशूका इति दक्षिणत आसीनं क्लीबꣳ सीसेन विध्यति¹ सव्येन पादेन लोहिता- १० यसं निरस्यति निरस्तं नमुचेः शिर इत्य॑थास्मा अभिषेकान्त्सं- प्रगृह्णन्ति² । तान्त्सो ऽवेक्षते ॥ १० ॥ सोमो राजा वरुणो देवा

१०२ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १२ । ११, १२ । ] धाराः समुन्मृष्टे समाववृत्रन्नधरागुदीचीरहिं बुध्नियमनुसंचर- न्तीस्ताः पर्वतस्य वृषभस्य पृष्ठे नावश्चरन्ति खसिच द्वयाना इत्यथैतेषामभिषेकाणां मुखे पात्रे संस्रावान्समवनौय¹ प्रतिष्ठितस्य गृहान्नये॑थान्वा॑रभ्यतः प्रति॑ष्ठिते च महिष्यां च जुहोति प्रजापते न त्वदेतान्यन्य इत्येताभ्या एष प्रतिष्ठितो वरं ददात्य॑थ प्रतिष्ठिताय पात्रं प्रयच्छन्नाहेदं ते पात्रं दाया- द्यमसद्यदा² लाभिषिञ्चामीदं ते ऽसदित्यथैतेनैव यथेतमत्या- ग्नीध्रे³ परेकं जुहोति रुद्र यत्ते क्रयी परं नाम तस्मै हुतमसि यमेष्टमसि स्वाहेत्ये॑थास्मै धनुः प्रयच्छति यदि पुरस्तादप्रत्तं भवति ॑ समुन्मृष्टे समुत्क्रोशन्त्यभ्यषेचयममावामुष्यायणो ऽमुष्य १० पुत्रो ऽमुष्य पौत्रो ऽमुष्य नप्ता राजसूयेनेत्य॑थ भूर्भुवः सुवरिति वाचं विसृजते ॑ दाभ्यां मुखं विमृष्टे ॑ गायत्रान्विष्णुकमान्क्र- मते⁴ ॑ ऽथोपरिष्टादभिषेकस्य षट् पार्थानि जुहोतीन्द्राय स्वाहा घोषाय स्वाहेति ॑ द्वादश भूतानामवेष्टीर्जुहोति पृथिव्यै स्वाहान्तरिक्षाय स्वाहेत्य॑थैतयोर्हविषोः स्विष्टकृता १५ चरत्य॑थैनं प्रपिधाय प्रज्ञाते निदधाति ॑ ॥ ११ ॥ अथ वाराह्यो उपानहावुपमुञ्चते पशूनां मन्युरसीति १ ॰खावमवनौय M. २ Thus M, which omits only यदा, but cp. infra XII. 13 s. f. ; दायाद्यंसद्यदा Be U; the other three MSS. are wholly corrupted ; my copies of Bhav. read सद् i.s.o. यसद् । ३ आग्नीध्रे om. Be BU. ४ Thus Be 11 T ; गायत्रावि• MU Be B.

? No, could it be "इ"? Sometimes fonts have an 'इ' where the bottom is broken or it's a damaged type! Wait, what does TS/TB say for this rite? In the Rajasuya chariot drive: A Rajanya stands at a distance with a bow and arrows, or the king shoots arrows at a Rajanya (or target): "षट्त्रिंशत्सु प्रव्याधेषु..." "तस्माद् इषुमस्यतात्" / "तस्मादिषुमस्यताद् अपैनं..."? Wait, if sandhi: तस्मात् + इषुम् = तस्मादिषुम्! If it's "तस्मादिषुमस्यतात्", where did the 'ि' go? Wait! Look at the footnote 6: "६ Thus Be BU; ॰वसितस्यास्मा M; ॰वसीततस्मा Be 11 T." Notice the manuscript reading in footnote 6: "॰वसीततस्मा" (ending in तस्मा)! And the text has: "सहस्रेणावसितस्तस्मा⁶ दषुमस्यतादपै-" If the manuscript read "तस्मा", then the next word in the manuscript was "दषुमस्यता..."! Wait! The typesetter printed "तस्मा⁶ दषुमस्यतादपै-"! Yes, exactly as printed! It is literally printed as "दषुमस्यता

एव सङ्गिष्टो१ भवति राजपुत्रस्त दृपुमसिष्यति२ स त्वाप- रात्स्यति३ तस्मा उत्तरवर्येण४ संमृज्येषु५ प्रयच्छतादिति । स तथा करोति ॥ १२ ॥ चतुर्थः ॥ अथाहाभिसर्प यजमान माहेन्द्रं ग्रहं ग्रहीष्यामीत्यन्वारब्ध यजमाने माहेन्द्रं ग्रहं गृह्णाति महाँ२ इन्द्रो य ओजसेत्यनु- ५ द्रुत्योपयामगृहीतो ऽसि महेन्द्राय त्वा जुष्टं गृह्णामीति । परि- मृज्य सादयत्येष ते योनिर्महेन्द्राय त्वेत्यथैतान्मणीन्याचति राजतमौदुम्बरँ सौवर्णमिति । त एते६ नानासूत्रेष्वोता भवन्ति । तानुत्तरस्य हविर्धानस्य मध्यमे वंशे प्रग्रथ्याप उपस्पृश्य बर्हिषौ आदाय वाचंयमः प्रत्यङ् द्रुत्वा स्तोत्रमुपा- १० करोति । स्तुवते माहेन्द्राय । प्रसुते साम्नि संप्रैषमाहाग्निस्त

१ Thus corrected ; संग्यष्टो M ; गिष्टो T Be 11 ; संशिष्टो Be BU. २ Thus corrected ; दृपुमासिष्यति Be BU ; दृपुमवसिष्यति M ; दृपु- मस्यति T Be 11. ३ Thus corrected ; •परास्यति MSS. ४ Thus M Be BU ; •वर्गेण T Be 11. ५ Thus M ; समन्जेपु T Be 11 ; सम्ज्येषु Be BU. I subjoin the vivaraṇa of this difficult passage as found in my two copies : राजन्यः क्षत्रियः एष षट्त्रिंशत्सु शम्याचेपेषु जेतव्योन (read ०व्येन) गोसमूहेणा- वस्थितः स्थितः तस्मै राजन्याय दृपुमस्यतादित्याशिष एनमपराभूतां (sic) मोपरि प्रक्षार्षीत् (sic) पार्श्वे विध्यतो जित्वा तं दक्षिणापथेन दक्षिणायनमार्गेण नयेति क्षत्रियः पूर्वमेव शिष्टो (read संगिष्टो) भवति राजपुत्रस्त्वेषुमस्यति स त्वा नोपरि क्षिपति तस्मै उत्तरा मङ्गेण तमप्रक्षिप्तं (read ०पत्ति० ?) संमृज्य ददादिति तथैव संमृज्य प्रयच्छति । ६ om. MT Be 11.

[ १२ । १३ ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । १०५

आजिं धावत दुन्दुभीन्त्समाघ्नताभिषोतारो ऽभिषुण्वताग्नीदा- ग्निं विनयोदूखलमुदादाय प्रतिप्रस्थातर्वारुणमेककपालं निर्वप सौम्यस्य विद्धीति ' यथासंप्रैषं ते कुर्वन्ति ' धावन्त्याजिस्तृ¹ ' न्नाघ्नन्ति दुन्दुभीन्त्संप्रवदन्ति वाचः ' संप्रोदिता² वाचो ऽनुम- ५ न्त्रयते ' शाम्यन्ति घोषाः प्रास्ताय ' होत्र एषोत्तमेति प्राङ्- र्होतुः कालात्पराङावर्तते ऽध्वर्युर्येनमाह्वयते होता ' प्रत्या- ह्वयते ऽध्वर्युः ' शꣳसति ' प्रतिगृणाति ' प्रसिद्धमुक्थं प्रति- गीर्य प्राङेत्योद्यच्छत एतं माहेन्द्रं ग्रहमन्वूद्यच्छन्त इतरानुपो- द्यच्छन्ते नाराशꣳसानथाश्रावयत्यो श्रावयास्तु श्रौषडुक्

यते॑¹ । तं तदानीमेव प्रतिष्ठितो ऽन्वातिष्ठति प्रससाहिषे पुरुहूत शत्रूनिति॑ । त्रिष्टुभान्वारभत इति ब्राह्मणमेथ प्रति- हिताय धनुः प्रयच्छन्नाहेदं ते धनुर्र्दायाचमसद्यदा² लाभि- षिञ्चामीदं ते ऽसदित्यथैतेनैव ययेतसेत्यान्तरेण चात्वालोत्क- रावुपातीत्य पूर्वया द्वारा हविर्धानं प्रपाद्य प्राञ्चग् रथमावर्त्य³ ५ तिष्ठति॑ ॥ १३ ॥ तदेतान्मणीन्याचति राजतमौदुम्बरग् सौवर्णमिति॑ । सव्ये हस्ते राजतं प्रतिमुञ्चत दूर्यदस्यायुरस्यायुर्मे धेहीति दक्षिणे औदुम्बरमूर्गस्यूर्जं मे धेहीति दक्षिण एव सौवर्णं युङ्ग्क्ष्वि वर्चो ऽसि वर्चो मयि धेहीत्यथास्मा आमिक्षामुपोद्यच्छते⁴ । तस्यां १० दक्षिणग् हस्तमुपावहरति मित्रो ऽसीति वरुणो ऽसीति सव्यमथैनामभिमृशति५ समहं विश्वैर्देवैरित्यथैनामपिधाय प्रज्ञातां⁶ निदधाति॑ । तदेतान्मणीनेकस्मिन्सूत्रे आवयति⁷ मध्यत औदुम्बरं करोति॑ । तान्ग्रीवासु प्रतिषज्यैतेनैव ययेत-

१ Thus M and cp. supra p. 79, 2; infra 103, 9; ॰मषिनिन्न० Be BU; ॰मषिन्न० Be 11; ॰मपिन्त्र० T. २ All the MSS. are more or less corrupted exc. M, which has however ॰द्यमसदा; cp. supra p. 102, 7. ३ ॰रुत्य all. ४ Plural M Be BU; singular Be 11 T. ५ सव्यमथेमामभि० Be 11 T. ६ प्रज्ञातान्निद० Be; प्रज्ञातं the other MSS., exc. M the reading of which is uncertain (प्रज्ञातं or प्रज्ञातां) । ७ Thus M; आवपति Be 11 T; आनयति Be BU.

मेत्याग्रेणाग्नीध्रं¹ प्राञ्चꣳ रथमार्तव्या²वतिष्ठंत्य॑थाग्नीध्रे¹ रथविमो- चनीया³ जुहोत्यग्नये॑ गृहपतये स्वाहेति चतस्रः स्रुवाहुतीर्- थास्यैतत्पुरस्तादेवाग्रेणाग्नीध्रꣳ रथवाहनं प्रागीषं योग्यकृतमुप- स्थितं भवति । तस्मिन्त्सह संग्रहीत्रा रथवाहने रथमादधाति । ५ सुवर्गाद्देवैनं लोकादन्तर्दधाति । हꣳसः शुचिषदित्यादधाति⁴ । ब्रह्मणैवेनमुपावहरति⁴ ब्रह्मणार्धार्त्यातिच्छन्दसादधातीति ब्रा- ह्मणमथैतत्पुरस्तादेव जघनेनाग्नीध्रं चतुरपक्षार्वं⁵ वाष्टाप- क्षार्वं⁵ वा विमितं कारितं भवति । तस्य मध्यत औदुम्बरी- मासन्दीं निमिनोति क्षत्रस्य नाभिरसीति । तस्यामुत्तरमष्ट- १० नमधीवासमास्तृणाति⁶ क्षत्रस्य योनिरसीत्येनामासीदत्यासी-

१०८ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [१२ । १४, १५।] रित्यथैनमृत्विजः पर्युपविशन्ति ' पुरस्तादध्वर्युरुपविशति दक्षिणतो ब्रह्मा पश्चाद्धोतोद्गातोत्तरतस्ततः १ प्राञ्चो वोदञ्चो वा रत्निनः ' सो ऽध्वर्युमभिवदति २ ॥ १४ ॥ ३ब्रह्मा३न्निति ' त्वꣳ राजन्ब्रह्मासीत्याहाध्वर्युः सवितासि सत्यसव इति ' ब्रह्मा३न्निति ब्रह्माणं ' त्वꣳ राजन्ब्रह्मासीत्याह ५ ब्रह्मेन्द्रो ऽसि सत्यौजा इति ' ब्रह्मा३न्निति होतारं ' त्वꣳ राजन्ब्रह्मासीत्याह होता मित्रो ऽसि सुशेव इति ' ब्रह्मा३न्नि- त्युद्गातारं ' त्वꣳ राजन्ब्रह्मासीत्याहोद्गाता वरुणो ऽसि सत्य- धर्मेति ' सुश्लोका३य् इति चत्तारं ' त्वꣳ राजन्सुश्लोको ऽसी- त्याह चत्ता ' सुमङ्गला३य् इति संग्रह्रीतारं ' त्वꣳ राजन्सु- १० मङ्गलो ऽसीत्याह संग्रह्रीता ' सत्यराजा३निति भागदुघं ' त्वꣳ राजन्सत्यराजासीत्याह भागधुक् ' सप्त पृष्ठनाम्नो ऽभ्युत्थायास्मै ४ स्फ्यं प्रयच्छतीन्द्रस्य वज्रो ऽसि वार्त्रघ्नस्तेन मे रध्येति ' तेन ५ ते ऽरध्यासमितीतरः ५ प्रतिगृह्णाति ' त्वꣳ संप्रय- च्छति सूताय सूतग्रामणिने सजाताय सजातग्रामणिने १५ संप्रहीत्रे ऽक्षावापगोव्यच्छाभ्यामन्ततस्तेनै ६ तौ ६ मध्यतो ऽधिदेव-

१ ततः om. Be 11 T. २ Thus M only; all the other MSS. ध्वर्युरभिवदति । ३ Here and in the following lines sometimes T Be 11, sometimes Be BU are defective; M only is in good order. ४ Thus M only; भत्र्य ( i.s.o. ऽभ्युद्य ) T Be 11; भृत्याय B Be U. ५ तेनमेरध्या० M; तेनमेराध्या० Be 11 T; तेनतेनराध्या० Be BU. ६ तेनतेजतौ Be BU; तनतौ M; T Be 11 def.