बौधायन श्रौतसूत्रम् (कृष्ण यजुर्वेद तैत्तिरीय शाखा - सम्पूर्ण प्रश्न एवं श्रौत-याग कल्प सटीक)

मेव': the letter is 'व'! It has no loop at the top! It is 'व'! Wait, but is there an e-mātrā on 'म'? Yes, 'मे'! Wait, but what is the word? "ब्राह्मणमेव वै भवति"! Wait, TS or Brahmana quotation: "ब्राह्मणमेव वै भवति"! Wait, TS 3.4.6: "यस्य कामयेत ... ब्राह्मणमेव वै भवति"? Wait, in TS 3.4.4.2: "...स्पर्धमानेन होतव्या जयत्येव तां पृतनाम् । ब्राह्मणमेव वै भवति येन कर्मणार्त्सेत्तत्र होतव्या इति..." YES! TS 3.4.4.2: "स्पर्धमानेन होतव्या जयत्येव तां पृतनां ब्राह्मणमेव वै भवति येन कर्मणार्त्सेत्तत्र होतव्या इति यत्कर्मर्त्सेत्तस्मिञ्जुहुयात्..." IT IS TS 3.4.4.2! So it IS definitely: "जयत्वं ' स्पर्धमानेनैते होतव्या ' जयत्येव तां पृतनामिति ब्राह्मणमेव वै भवति येन कर्मणेर्त्सेत्तत्र होतव्या इति ' स" Aha! Amazing! TS 3.4.4.2 confirms: "जयत्वं" "स्पर्धमानेनैते होतव्या" "जयत्ये

१८२ | बौधायनश्रौतसूत्रम् । | [ १४ । २७ । ]

अथ वै भवति राष्ट्रकामाय होतव्या इति ' राष्ट्रकामाय होष्यन्नुपकल्पयते शम्यापरिधीन्नित्यं¹ वृथाग्निमुपसमाधाय श- म्यापरिधीन्परिधाय निश्रायाꣳ शम्यापरिधौ द्विः स्वाहाकारꣳ राष्ट्रभृतो जुहोत्याषाड्ढासेति ' राष्ट्रं वै राष्ट्रभृतो ' राष्ट्रे- णैवास्मै राष्ट्रमवरुन्द्धे ' राष्ट्र्येव भवतीति ब्राह्मणमथ वै भव- ५ त्यात्मने होतव्या इत्यात्मने होष्यन्वृथाग्निमुपसमाधाय निश्रायाꣳ शम्यापरिधौ द्विः स्वाहाकारꣳ राष्ट्रभृतो जुहोति ' राष्ट्रं वै राष्ट्रभृतो ' राष्ट्रं प्रजा ' राष्ट्रं पशवो ' राष्ट्रं यच्छ्रेष्ठो भवति राष्ट्रेणैव राष्ट्रमवरुन्द्धे ' वसिष्ठः समानानां भवतीति ब्राह्मण- मथ वै भवति ग्रामकामाय होतव्या इति ' ग्रामकामाय १० होष्यन्नधिदेवने वृथाग्निमुपसमाधाय निश्रायाꣳ शम्यापरिधौ द्विः स्वाहाकारꣳ राष्ट्रभृतो जुहोति ' राष्ट्रं वै राष्ट्रभृतो ' राष्ट्रꣳ सजाता ' राष्ट्रेणैवास्मै राष्ट्रꣳ सजातानवरुन्द्धे ' ग्राम्येव भवतीति ब्राह्मणमथ वै भवत्यधिदेवने जुहोत्यधिदेवन एवास्मै सजातानवरुन्द्धे ' त एनमवरुद्धा उपतिष्ठन्त इति ब्राह्मणमथ १५ वै भवति रथमुख ओजस्कामस्य होतव्या इत्योजस्कामस्य² होष्यन्नुपर्यग्नौ रथमुखं प्रगृह्य³ निश्रायाꣳ शम्यापरिधौ द्विः स्वाहाकारꣳ राष्ट्रभृतो जुहोत्योजो वै राष्ट्रभृत ' ओजो रथ ' ओजसैवास्मा ओजो ऽवरुङ्ग्धे ' ओजस्व्येव भवतीति ब्राह्मणमथ

¹ Thus MGB ; शम्याःपरि० U Be. ² •कामाय MSS. exc. M. ³ परिगृह्य MSS. exc. M.

वै भवति यो राष्ट्रादपभूतः स्यात्तस्मै होतव्या॑ यावन्तो ऽस्य रथाः स्युस्तान्ब्रूयाद्युङ्ग्ध्वमिति॑ राष्ट्रमेवास्मै युनक्तीति ब्राह्मण- मथ वै भवत्याङ्गतयो वा एतस्याकॢप्ता यस्य राष्ट्रं न कल्पते॑ खरथस्य दक्षिणं चक्रं प्रवृह्य नाडीमभिजुहुयादिति 'स'१ खरथ- स्यैव दक्षिणं चक्रं प्रवृच्योपर्यंश्यौ रथनाडीं प्रगृह्य२ निग्रायाङ् ग्राम्यापरिधौ द्विः स्वाहाकारं राष्ट्रभृतो जुहोत्याङ्गतौरेवास्य कल्पयति॑ ता अस्य कल्पमाना राष्ट्रमनुकल्पत इति ब्राह्मणम्॑ ॥ १७ ॥ अथ वै भवति संग्रामे संयत्ते होतव्या इति॑ संग्रामे संयत्ते होष्यन्नुपकल्पयते मान्बुकमिध्ममित्य॑थ प्रत्यगिध्ममग्निमुप- समाधाय मान्बुकमिध्ममभ्यज्य स्वाहाकारेणाभ्याधाय निग्रायाङ् ग्राम्यापरिधौ द्विः स्वाहाकारं राष्ट्रभृतो जुहोत्य॑ङ्गारा एव प्रतिवेष्टमाना अमित्राणामस्य सेनां प्रतिवेष्टयन्तीति ब्राह्मण- मथ वै भवति य उन्माद्येत्तस्मै होतव्या इत्यु॑न्मत्ताय होष्यन्नुप- कल्पयते नैयग्रोधमौदुम्बरमाश्वत्थं शाखमिध्ममित्य॑थ वृथाग्नि- मुपसमाधायैतमिध्ममभ्यज्य स्वाहाकारेणाभ्याधाय निग्रायाङ् ग्राम्यापरिधौ द्विः स्वाहाकारं राष्ट्रभृतो ३जुहोत्ये॑ते वै गन्ध- र्वाप्सरसां गृहाः॑ स्व एवैनानायतने शमयतीति ब्राह्मणमथ वै भवत्यभिचरता प्रतिलोमं होतव्या इत्य॑भिचरन्होष्यन्त्कृत४ १ only given by M. २ प्रसज्य M Be ; प्रगृह्य the other MSS. ३ ... ३ (p. 184, 2) left out in M. ४ probably read: इति सोऽभिचरन्हो० ।

मार्च्छतीति ब्राह्मणमथ वै भवति यस्य कामयेतान्नाद्यमाददी-Line 5:येति तस्य सभायामुत्तानो निपद्य भुवनस्य पत इति तृणानि ५Line 6:संगृह्णीयादिति ' स यस्य कामयेतान्नाद्यमाददीयेति तस्यLine 7:सभायामुत्तानो निपद्य भुवनस्य पत इति तृणानि संगृह्णात्यथै-Line 8:नान्यादाय हरतीदमहममुष्यामुष्यायणस्यान्नाद्यङ् हरामीत्यान्ना-Line 9:द्यमेवास्य हरति ' षड्भिर्हरतीति ब्राह्मणमथैनानि खस्यांLine 10:वा सभायाङ् खेषु वामात्येष्वपिसृजति ' प्रजापतिनैवास्यान्नाद्य- १०Line 11:मादायर्तवो ऽस्मा अनुप्रयच्छन्तीति ब्राह्मणमथ वै भवति योLine 12:ज्येष्ठबन्धुरपभूतः स्यात्त्स्र् खले ऽवसाय्य ब्रह्मोदनं चतुःशरावंLine 13:पक्त्वा तस्मै होतव्या इति ' स यो ज्येष्ठबन्धुरपभूतः स्यात्त्स्र् खलेLine 14:ऽ

/ᳵ: Wait! In Bibliotheca Indica (Caland's BSS, etc.), they used the sign ᳵ (or ᳲ) to represent the anunāsika / pluta / ardhavisarga! Actually, Unicode has: U+1CF5 (VEDIC SIGN JIHVAMULIYA) ᳵ U+1CF2 (VEDIC SIGN ARDHAVISARGA) ᳲ U+1CE9..1CF1 for various Vedic anunasika signs. Let's see what character it visually is: It looks like a vertical stack of two crescents, or a butterfly-like sign: ᳵ (jihvamuliya/ardhavisarga). Let's transcribe it faithfully as ᳵ.

Let's check line 17: वास्तोष्पतिर्यदहुत्वा वास्तोष्पतीयं प्रयायाद्रुद्र एनं भूत्वानि- Line 18: रनूत्थाय हन्याद्वास्तोष्पतीयं जुहोति ' भागधेयेनैवैनᳵ शमयति ' Wait, at भूत्वानि- / रनूत्थाय: "भूत्वानि-" at end of line 17. "रनूत्थाय" at start of line 18. Together: "भूत्वानिरनूत्थाय" -> "भूत्वा ऽनिरनूत्थ

" -> wait! Look at the letter after 'ग': Is it 'श' or 'सं'? Wait, "यज्ञवेगशं" or "यज्ञवे शसं"? Ah! TS 3.4.10: "यथा यज्ञवे शसं वा दृक्षनं वा"? Wait! TS 3.4.10.3: "यथा यज्ञवेशसं वा रि Thom... वा"? In TS: "यथा यज्ञवेशसं वा रिप्रं वा तादृगेव तत्..." Wait, look at line 11: "यज्ञवेशसं" -> 'य', 'ज्ञ', 'वे', 'श', 'सं'! Yes! "यज्ञवेशसं"! And next word: "वा" + "ऽदृक्षनं" or "वा दृक्षं" or "वाऽदृक्षं"? Look at the characters: "वा" then "दृ" (with r-vowel under 'द') then "क्ष" with anusvara: "दृक्षं" or "वा दृक्षं वा"? Wait, look at: "वा" then space, then "दृक्षं" or "वाऽदृक्षनं"? Wait! Let's read: 'वा' then space, then 'दृ' (dṛ), 'क्ष' (kṣa), 'नं' (nam)?? Wait, no: 'दृ' then 'क्ष' with anusvara? No, look at the letters: 'वा' space 'दृ' '

औपानुवाक्यम् [ १४ । १६, २० । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । १८७ दीदिहि नो दुरोण इति ' यजमानो वा अग्नेर्योनिः' स्वायामेवैनं योन्याꣳ समारोहयत इति ब्राह्मणम् ' ॥ १६ ॥ अष्टमः ॥ उक्तो ऽन्वारम्भो ' ऽथ वै भवत्यृषयो वा इन्द्रं प्रत्यक्षं नाप- श्यन्त्स वसिष्ठः प्रत्यक्षमपश्यत्सो ऽब्रवीद्ब्राह्मणं ते वक्ष्यामि यथा त्वत्पुरोहिताः प्रजाः प्रजनिष्यन्ते ऽथ मेतरेभ्य ऋषिभ्यो मा प्रवोच इति ' तस्मा एतान्स्तोमभागानब्रवीत्ततो वसिष्ठपुरोहिताः प्रजाः प्राजायन्तेति ' तस्मादार्त्तविजं ब्रह्मालमिति ' स यत्राह ब्रह्मन्स्तोश्यामः प्रशास्तरिति तद्ब्रह्मा¹ प्रसौति देव सवितरेतां प्रतिपदं कृत्वा रश्मिरसि क्षयाय त्वा क्षयं जिन्वेत्येतस्यानुवाक- स्यैकैकमुपादाय प्रसौति ' स एवमेव प्रसुवन्द्वादशभिरग्निष्टोमं प्रसौति त्रयोदशभिरत्यग्निष्टोमं पञ्चदशभिरुक्थ्यꣳ षोडशभिः षोडशिनꣳ सप्तदशभिर्वाजपेयेकाꣳश्चत्रिꣳशतातिरात्रꣳ सर्वै- राप्तोर्यामम् ' स यत्र राथंतराय सन्धये प्रसर्पन्ति तदाह वसुको ऽसि वेषश्रिरसि वस्यष्टिरसीति ' स एतमेव प्रसौत्याप्तोर्यामा- द्येथातो² ऽतिक्रामाणा मेवाभिचरन्भ्रातृव्यान्र्त्धमानो ऽभिचर- णीयश्चिन्वान्यायात्य संवत्सरमेतैः क्रमैः क्रमेताग्निना देवेन पृतना जयामि गायत्रेण छन्दसा त्रिवृता स्तोमेन रथंतरेण साम्ना वषट्कारेण वज्रेण पूर्वजान्भ्रातृव्यानधरान्पादयाम्यैनान्बाधे प्रत्येनाननुदे ऽस्मिन्व्ये ऽस्मिन्भूमिलोके यो ऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मो विष्णोः क्रमेणात्येनान्क्रामाम्यैन्द्रेण देवेन पृतना जयामि १ तद् is left out in all MSS. exc. M. २ प्रसौत्यतोर्या० M. CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

१८८ बौधायनश्रौतसूत्रम् [ १४ । २०, २१ । ] त्रैष्टुभेन च्छन्दसा 'पञ्चदशेन स्तोमेन वृहता साम्ना वषट्कारेण वज्रेण सहजान्भ्रातृव्यानधराञ्चादयाम्यवैनान्बाधे प्रत्येनान्नुदे ऽस्मिन्क्षये ऽस्मिन्भूमिलोके यो ऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मो विष्णोः क्रमेणात्येनान्क्रामामि' विश्वेभिर्देवैभिः पृतना जयामि जागतेन 'च्छन्दसा सप्तदशेन स्तोमेन वामदेव्येन साम्ना वषट्कारेण वज्रेणा- ५ परजान्भ्रातृव्यानधराञ्चादयाम्यवैनान्बाधे प्रत्येनान्नुदे ऽस्मिन्क्षये ऽस्मिन्भूमिलोके यो ऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मो विष्णोः क्रमेणात्येना॰न्क्रामामौत्यपि वाभिचरणीयास्विष्टिष्वनुवर्तेतापि वापोद्धूयेतेराङ्क्रमान्संवत्सरमेतै

[ १४ । २१ ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । १८६ यजमाने ये देवा यज्ञहनो ऽन्तरिक्षे ऽध्यासते । वायुर्मा तेभ्यो रक्षतु गच्छेम सुकृतो वयम् स्वाहेत्य॑परं चतुर्गृहीतं गृहीत्वाग्नीध्र एव जुहोति ये देवा यज्ञमुषो ऽन्तरिक्षे ऽध्यासते । वायुर्मा तेभ्यो रक्षतु गच्छेम सुकृतो वयम् स्वाहेत्य॑थाहाव- नीयमभिप्रेति यास्ते रात्रीः सवितर्देवयानीरन्तरा द्यावा- पृथिवी वियन्ति । गृहैश्च सर्वैः प्रजया न्द्रगे सुवो रुहाणास्तरता रजांसीत्य॑थाहावनीयं द्रुत्वा स्रुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वाहावनीये जुहोत्यन्वारब्धे यजमाने ये देवा यज्ञहनो दिव्यध्यासते । सूर्यो मा तेभ्यो रक्षतु गच्छेम सुकृतो वयम् स्वाहेत्य॑परं चतुर्गृहीतं गृहीत्वाहावनीय एव जुहोति ये देवा यज्ञमुषो दिव्यध्यासते । सूर्यो मा तेभ्यो रक्षतु गच्छेम सुकृतो वयम् स्वाहेत्य॑थाहावनीय- मुपतिष्ठते येनेन्द्राय समभरः पयांस्युत्तमेन हविषा जातवेदः । तेनाग्ने समृत वर्धयेमम् सजातानाम् श्रेष्ठ्य आधेह्येनमिति॑ यज्ञहनो वै देवा यज्ञमुषः सन्ति॑ त एषु लोकेष्वासत आददाना विमथ्नाना यो ददाति यो यजते तस्य॑ ये देवा यज्ञहनः पृथिव्यामध्यासते ये ऽन्तरिक्षे ये दिवीत्याहैमानेव लोकां- स्त्रीर्त्वा सगृहः सपशुः सुवर्गं लोकमैतीति ब्राह्मणम॑पि वा तिस्र एव गार्हपत्ये जुहोति तिस्र आग्नीध्रे तिस्र आहवनीये॑ ऽपि वा गार्हपत्याज्जपन्ननुद्रवेदाहवनीयादुक्थोदवसानीयेष्टि- रन्वैतां१ तृतीयां प्रवृताहुतिं जुहोति सूर्यो मा देवो देवेभ्यः पातु वायुरन्तरिक्षाद्यजमानो ऽग्निर्मा पातु चक्षुषः

१ ॰जपन्नुद्रवेद॰ M Be; ॰जपन्नुद्रवेद॰ BUG.

": Let's look at Baudhayana Srautasutra text in Caland's edition: Volume 1, page 188 (१८८)! Yes! Page number is १८८! Let's look up Caland's BSS XIV.20: "वापोद्धूयेतेराङ्क्रामान्संवत्सरमेतैः क्रमैः क्रमेतोक्थ्यशुक्रामन्थिनोरधिद्रवणमयातो ऽतौमोचाणासेवं वैश्वकर्मणानि हुत्वा..." Ah! "क्रमेतोक्थ्यशुक्रामन्थिनो-"! Wait, how did Caland's typesetter print it? "क्रमेतोक्थ् शुक्रामन्थिनो-" or "क्रमेतोक्थ्यशुक्रामन्थिनो-"? Let's look at line 9: "क्रमेतो" - wait, is that "तो"? Let's look at the matra on त: It is "तो"! Then "क्थ्" or "क्थ्य्"? Look at the cluster: क् joined with थ: क्थ. Is there a halanta? Wait! Under थ there is a little loop or hook? That's a halanta! Wait, is there a space between क्थ् and शुक्रा? Yes, "क्रमेतोक्थ् शुक्रामन्थिनो-"! Wait, let's look closely at the image: `क्रमेतोक्थ

[१४ । २१ ।] बौधायनश्रौतसूत्रम् । १८६

यजमाने ये देवा यज्ञहनो ऽन्तरिक्षे ऽध्यासते । वायुर्मा तेभ्यो रक्षतु गच्छेम सुकृतो वयꣳ स्वाहेत्यपरं चतुर्गृहीतं गृहीत्वाग्नीध्र एव जुहोति ये देवा यज्ञमुषो ऽन्तरिक्षे ऽध्यासते । वायुर्मा तेभ्यो रक्षतु गच्छेम सुकृतो वयꣳ स्वाहेत्योथाहव- नीयमभिप्रेति यास्ते रात्रोः सवितर्देवयानीरन्तरा द्यावा- पृथिवी वियन्ति । गृहैश्च सर्वैः प्रजया न्वग्ने सुवो रुहाणास्तरता रजाꣳसीत्याहवनीयं द्रुत्वा स्रुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वाहवनीये जुहोत्यन्वारब्धे यजमाने ये देवा यज्ञहनो दिव्यध्यासते । सूर्यो मा तेभ्यो रक्षतु गच्छेम सुकृतो वयꣳ स्वाहेत्यपरं चतुर्गृहीतं गृहीत्वाहवनीय एव जुहोति ये देवा यज्ञमुषो दिव्यध्यासते । [L11

Digitized by Madhuban Trust १६० बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १४ । २१, २२ । ] स्वाहेत्य॑थाभिचरन्बभ्रुवे बभ्रुवत्सायै कार्ष्मर्यमयेन पात्रेण पयो जुहोति सद्यः शूर्ष सवितर्विश्वचर्षण एतेभिः सोम नामभि- र्विधेम ते तेभिः सोम नामभिर्विधेम ते स्वाहेति' साच्चादस्य हृदयं भित्त्वान्त्राणि परिकासयातै' स्तृणुते हैव² तं॑ भ्रातृव्य- म॑थ येनास्यर्त्विजाᳵ स्पर्धा स्यात्तमाह मास्य चमसमनुप्रसृप- ५ तादभिमर्शनं³ करिष्यामीति' तस्यैतेनैव मन्त्रेण चमसँ जुहु- यान्मूर्च्छो ऽवाङ्वा⁴ राजातिपवत्' उक्तं पात्नीवतस्य ⁵श्रयण- मु॑क्तमादित्यग्रहस्योद्धननमुक्तं⁶ प्रायणीयस्य स्रुवाहुतिरुक्तोदय- नीयस्योक्तं यूपस्योपस्थानम्' ॥ २१ ॥ नवमः ॥ उक्तानि पत्नीसंयाज्या॑न्येवमेवैताः स्रुचो यथैतद्ब्राह्मणमुक्तो १० दधिग्रहो' ऽथ वै भवत्याज्यग्रहं गृह्णीयात्तेजस्कामस्येति' वर्हिषो ऽन्तर्धायाज्यग्रहं गृह्णाति' सोमग्रहं गृह्णीयाद्ब्रह्मवर्चस- कामस्येत्य॑ँशूनुपसंगृह्य सोमग्रहं गृह्णात्य॑थैतं महाव्रतीये ऽह्नि प्राजापत्यमतिग्राह्यं गृह्णाति ले क्रतुमपिवृञ्जन्ति विश्व इत्यनु- १ Thus M ; •कामयातैच Be ; •क्रासयातोह B ; •कासथानैच U ; •काम- यातैश्च G (pr. m.), •क्रासयातैह G (sec. m.). परिक्रासयातेर्निष्क्रामति (var. निष्कामयति ) Bhav. २ Thus M Bhav. ; इवैतं The other MSS. ३ Thus M ; •नुप्रसृप्राद• BUG ; •नुप्रसृत्याद• Be. ४ Thus M ; i.s.o. ऽवाङ्वा राजाति० Be U ; वारादाष्टाति० ; G : वारां- द्वाष्टाति ; B : वारोद्वाष्टाति० । ५ Thus (श्रयण०) M Be (cp. viii. 14 श्रोणाति ) ; अपण० BU ; श्रमण, G. ६ Corrected (उद्धनन०) according to viii. 9 s.f. (उद्धन्ति) ; उदारनन० MUGB ; Be wholly corr. CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

द्रुत्योपयामगृहीतो ऽसि प्रजापतये त्वा जुष्टं गृह्णामीति॑ परि- मृज्य सादयत्येष ते योनिः प्रजापतये त्वेत्येताः प्राणग्रहणा- मेव ग्रहणं॑ संतप्तꣳ राजानं पुञ्जीकृत्या१ नवांशून्प्राच आयातयत्ययं पुरो भुवस्तस्य प्राणो भौवायनो वसन्तः प्राणायनो गायत्री वासन्ती गायत्रियै गायत्रं गायत्रादुपाꣳशुरुपाꣳशो- स्त्रिवृत्त्रिवृतो रथंतरꣳ रथंतराद्वसिष्ठ ऋषिः प्रजापतिगृहीतया त्वया प्राणं गृह्णामि प्रजाभ्य इत्येवं दक्षिणा विश्वकर्मेति नव दक्षिणायातयत्येवं२ पश्चाद्विश्वव्यचा इति नव प्रतीच आयात- यत्यौदुत्तरात्सुवरिति नवोदीच आयातयत्यौमुपरि मति- रिति नवोपरिष्टात्प्रदक्षिणं पर्यायातयति॑ तानपानभद्भिः प्रत्यनक्ति प्राची दिशां वसन्त ऋतूनामग्निर्देवता ब्रह्म द्रविणं त्रिवृत्स्तोम

नियुक्ता दशमे ऽहंस्तदु¹ रात्रिसत्त्रेष्वप्यग्निष्टोम॑ आमयाविन उपसृतो वा गृह्णीयादगदो हैव भवति॑ ॥ २२ ॥ दशमः ॥ अथ वै भवत्युभये वा एते प्रजापतेरध्यसृज्यन्तेति ब्राह्मण- मेव॑ युवं॑ सुराममश्विनेति सौत्रामण्यासेव² भवत्यथ वै भवतीयं वा अग्निहोत्रीयं वा एतस्य निषीदति यस्याग्निहोत्री ५ निषीदति॑ तामुत्थापयेदिति॑ स यस्याग्निहोत्री निषीदति तामुत्थापयत्युदस्थाद्देव्यदितिर्विश्वरूप्यायुरूर्जमुपतावधात् । इन्द्राय कृण्वती भागं मित्राय वरुणाय चेत्य॑थ वै भवत्यवर्तिं वा एषै- तस्य पाप्मानं प्रतिख्याय निषीदति यस्याग्निहोत्र्युपसृष्टा निषी- दति॑ तां दुग्ध्वा ब्राह्मणाय दद्यान्नास्यानं नाद्यादिति॑ स १० यस्याग्निहोत्र्युपसृष्टा निषीदति तामेतदेव दुग्ध्वा ब्राह्मणाय ददाति॑ न चास्यात ऊर्ध्वमन्नमत्त्यथ वै भवति पृथिवीं वा एतस्य पयः प्रविशति यस्याग्निहोत्रं दुह्यमानं॑ स्कन्दति॑ तदभिमन्त्रयेतेति॑ स यस्याग्निहोत्रं दुह्यमानं॑ स्कन्दति तदभिमन्त्रयते॑ यदद्य दुग्धं पृथिवीमसक्त यदोषधीरप्यसर- १५ द्यदापः। पयो गृहेषु पयो अघ्नियासु पयो वत्सेषु पयो अस्तु तन्मयित्याह॑ पय एवात्मन्गृहेषु पशुषु धत्ते॑ ऽप उपसृज- न्त्यद्भिरैवेनदाप्नोतीति ब्राह्मणमथ वै भवति यो वै यज्ञस्यार्ते॑- नानार्तंँ॑ संसृजत्युभे वै ते तद्ध्यार्च्छत॑ ' आर्च्छति खलु वा

१ Thus M ; B and G (sec. m.) om. अपि ; तदुरात्रिसत्रेष्टोम U ; मदतिरात्रे सचे ष्टष्टोम Be ; तदुरात्रिसत्रैष्टोम G (pr. m.). २ एष i.s.o. एव M.

Here is the complete line-by-line transcription of the page into Unicode Devanagari Markdown:

एतदग्निहोत्रं यद्दुह्यमानग् स्कन्दति यदभिदुह्यादिति १ । स यस्याग्निहोत्रं दुह्यमानग् स्कन्दति नैनदभिदोग्धि । तदेव यादृ- क्कीदृक् च होतव्यम॑न्यायां दुग्ध्वा पुनर्हेतव्यम॑र्तेनैवार्तं यज्ञस्य निष्करोतीति ब्राह्मणम॑थ वै भवति यद्युद्धृतस्य स्कन्देद्यत्ततो ५ ऽग्रेण पुनरेयाद्यज्ञं विच्छिन्द्याद्य॑त्र स्कन्देत्तन्निषद्य पुनर्ग्गृह्णीया- दिति' स २ यत्रैव स्कन्दति तदेव स्थालौ निधायातिशिष्टा- मानीय पुनरभ्युन्नीय तदेव यादृक्कीदृक् च होतव्यम॑न्यायां दुग्ध्वा पुनर्होतव्यम॑र्तेनैवार्तं यज्ञस्य निष्करोतीति ब्राह्मणम॑थ वै भवति वि वा एतस्य यज्ञश्छिद्यते यस्याग्निहोत्रे ऽधिश्रिते १० श्वान्‍तरा धावति ' रुद्रः खलु वा एष यदग्निर्य

हिरण्यं प्रबध्य परिकर्मी पूर्वः प्रतिपद्यते ऽन्वग्ब्राह्मण आर्षेय दृप्तेनान्वगात्मनाग्निहोत्रेणैधैतद्धिरण्यमाहवनीयस्यायतने साद- यित्वापोद्धृत्य हिरण्यं प्रदक्षिणमावृत्येधं प्रतिष्ठापयत्यथ वै भवत्यग्निहोत्रमुपसाद्या तमितोरासीत ' व्रतमेव कृतमनुक्रियते ' ऽन्तं वा एष आत्मनो गच्छति यस्ताम्यत्यन्तमेष यज्ञस्य गच्छति ५ यस्याग्निमनुद्धृत१॑ सूर्यो ऽभिनिम्रोचति ' पुनः समन्य जुहो- त्यन्तेनैवान्तं यज्ञस्य निष्करोतीति ब्राह्मणमथ वै भवति वरुणो वा एतस्य यज्ञं गृह्णाति यस्याग्निमनुद्धृत१॑ सूर्यो ऽभिनिम्रोचति ' वारुणं चरुं निर्वपेत्तेनैव यज्ञं निष्क्रीणीत इति ब्राह्मणमथ वै भवति नि वा एतस्याहवनीयो गार्हपत्यं कामयते नि गार्ह- १० पत्य आहवनीयं यस्याग्निमनुद्धृत१॑ सूर्यो ऽभ्युदेति ' चतुर्गृही- तमाज्यं पुरस्ताद्धरेदथाग्निमथाग्निहोत्रमिति ' स यस्याग्निमनु- द्धृत१॑ सूर्यो ऽभ्युदेति चतुर्गृहीतेनाज्येन परिकर्मी पूर्वः प्रति- पद्यते ऽन्वग्ब्राह्मण आर्षेय दृप्तेनान्वगात्मनाग्निहोत्रेणैधैतदाज्य- माहवनीयस्यायतने सादयित्वापोद्धृत्याज्यमथेधं प्रतिष्ठापयत्यथ १५ वै भवति पराची वा एतस्यै व्युच्छन्ती व्युच्छति यस्याग्निमनु- द्धृत१॑ सूर्यो ऽभ्युदेत्युषाः केतुना जुषतां यज्ञं देवेभिरन्वितम् । देवेभ्यो मधुमत्तमम् स्वाहेति प्रत्यङ्तिष्ठन्नाज्येन जुहुयात्प्रतीची- मेवास्यै विवासयतीति ब्राह्मणमथ वै भवत्यग्निहोत्रमुपसाद्या तमितोरासीत ' व्रतमेव कृतमनुक्रियते ' ऽन्तं वा एष आत्मनो २० गच्छति यस्ताम्यत्यन्तमेष यज्ञस्य गच्छति यस्याग्निमनुद्धृत१॑ सूर्यो ऽभ्युदेति ' पुनः समन्य जुहोत्यन्तेनैवान्तं यज्ञस्य निष्करोतीति

ब्राह्मणमे॑व॒ वै भवति मित्रो वा एतस्य यज्ञं गृह्णाति यस्याग्नि- मनुद्धृत॒ग्ं॒ सूर्यो ऽभ्युदेति॑ । मैत्रं चरुं निर्वपेत्तेनैव यज्ञं निष्क्रीणीत दूति ब्राह्मणमे॑व॒ वै भवति यस्याहवनीये ऽनुद्वाते गार्हपत्य उद्वायेद्यदाहवनीयमनुद्वाप्य गार्हपत्यं मन्थेदिच्छिन्द्याद्भ्रातृव्यमस्मै ५ जनयेद्यद्वै यज्ञस्य वास्तवं क्रियते तदनु रुद्रो ऽवचरति॑ । यत्पूर्व- मन्ववस्येद्वास्तव्यमग्निमुपासीत॑ । रुद्रो ऽस्य पशून्घातुकः स्यादो- हवनीयमुद्वाप्य गार्हपत्यं मन्थेदिति॑ । स आहवनीयमुद्वाप्य गार्हपत्यं मन्थत्यैतः प्रथमं जज्ञे अग्निः स्वाद्योनेरधि जातवेदाः । स गायत्रिया त्रिष्टुभा जगत्या देवेभ्यो हव्यं वहतु प्रजानन्निति॑ । १० छन्दोभिरेवैन॒ग्ं॒ स्वाद्योनेः प्रजनयतीति ब्राह्मणमे॑व॒ वै भवति गार्हपत्यं मन्थति॑ । गार्हपत्यं वा अन्वाहिताग्नेः पशव उपतिष्ठन्ते॑ । स यदुद्वायति तदनु पशवो ऽपक्रामन्तीत्यैनमुपतिष्ठत दूषे रय्यै रमस्व सहसे द्युम्नायोर्जे पत्यायेत्यैनमुपसमिङ्क्ते सारखतौ त्वोत्सौ समिन्धाता॒ग्ं॒ सम्राडसि विराडसीति॑ । ॥ २४ ॥ १५ अथ वै भवति वज्रो वै चक्रं॑ । वज्रो वा एतस्य यज्ञं विच्छिनत्ति यस्यानो वा रथो वान्तराग्नी यात्या॑हवनीयमुद्वाप्य गार्हपत्यादुद्धरेदिति॑ । स आहवनीयमुद्वाप्य गार्हपत्यादिध्मा- मुद्धरति यदग्ने पूर्वं प्रभृतं पद॒ग्ं॒ हि ते सूर्यस्य रश्मीनन्वाततान । तत्र रयिष्ठामनुसंभरैत॒ग्ं॒ सं नः सृज सुमत्या वाजवत्येति॑ । पूर्वै- २० णेवास्य यज्ञेन यज्ञमनुसंतनोतीति ब्राह्मणमे॑वैनमुपतिष्ठते त्वमग्ने सप्रथा असि जुष्टो होता वरेण्यः । त्वया यज्ञं वितन्वत इत्येभिः सर्वा देवता देवताभिरेव यज्ञ॒ग्ं॒ संतनोतीति ब्राह्मणमे॑थाग्नये

An exact, line-by-line transcription of the provided page of the Baudhāyana Śrautasūtra:

Digitized by Madhuban Trust १६६ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १४ । २५ । ] पथिऋते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपत्य॑न्वाहार्यमासाद्यानड्वाहं ददाति॑ सा प्रसिद्धेष्टिः संतिष्ठते॑ ऽथ वै भवति यस्य प्रातः- सवने सोमो ऽतिरिच्यते माध्यंदिनꣳ सवनं कामयमानो ऽभ्यतिरिच्यत इति॑ स१ प्रातःसवने सोमे ऽतिरिक्ते प्राङायन्नाह होतृचमसमनून्नयध्वमुन्नेतः सर्वꣳ एव राजानमुन्नय मातिरीरिच ५ इति॑ होतृचमसमेव प्रथममुन्नयन्ति यथोपपादमितरान्त्सर्वꣳ एव राजानꣳ समुन्नीयोत्तरवेद्याꣳ सꣳसादयन्त्यथाप उपस्पृश्य बर्हिषी आदाय वाचंयमः प्रत्यङ्१ द्रुत्वा२ स्तोत्रमुपाकरोति॑ [L11

औपानुवाक्यम् [ १४ । २५, २६ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । १६७ अथ वै भवति यस्य तृतीयसवने सोमो ऽतिरिच्येतोक्थ्यं कुर्वीत' यस्योक्थ्ये ऽतिरिच्येतातिरात्रं कुर्वीत' यस्यातिरात्रे ऽतिरिच्यते तं वै दुष्प्रज्ञानमित्य'तिरात्रे ऽतिरिक्ते प्राङायन्नाह होतृचमसमन्ववयध्वमुन्नेतः सर्वश एव राजानमुन्नय मातिरी- रिच इति' होतृचमसमेव प्रथममुन्नयन्ति यथोपपादमितरा- न्त्सर्वश एव राजानग्ँ समुन्नीयोत्तरवेद्याग्ँ सग्ँसादयन्त्य'थाप उपस्पृश्य बर्हिषौ आदाय वाचंतमः प्रत्यङ् द्रुत्वा स्तोत्रमुपा- करोति' स्तुवते' तदेतद्बृहत्सामैकविग्ँशं वैष्णवीषु शिपि- विष्टवतीषु कुर्वन्ति' होत्र एषोत्तमेति प्राङः' समानमत ऊर्ध्वम्' ॥ २५ ॥ [L

ध्रुवस्यैव१ परिधौऽएन॑त्सौमा॑त्सै॑न्द्राग्निभ्या॑मेनसृ॑ग्भ्यां परिगृह्य जुहुया॑दिन्द्राग्नी२ वै देवानां पुनःपुनरभ्युपाकारं३ यजामह इत्येतदेकम॑श्विनीभ्या॑मेनसृ॑ग्भ्यां परिगृह्य जुहुया॑दश्विनौ वै४ देवानां भिषजौ ताभ्यामेवास्मै भेषजं करोतीत्येतदेकं ' वैष्णवीभ्यामेनसृग्भ्यां परिगृह्य जुहुयाद्य॑द्वै यज्ञस्यातिरिच्यते ५ विष्णुं तच्छिपिविष्टमभ्यतिरिच्यत इत्येतदेकमवभृथेनैन॑त्स- सहाभ्यवहरेद्य॑था सेन्यानि सोमलिप्तानि पात्राण्येवं स एव भविष्यतीत्येतदेकं ' बर्हिषैन॑त्सहाभ्युपोषेदैष वा अग्निवैश्वा- नरो यत्प्रदाव्यो ' ऽग्नय एष वैश्वानराय गृह्यते ' ध्रुव एवमग्नौ वैश्वानरे हुतो भविष्यतीत्येतदपरमथ पुनर्दी॑क्षिते ' यज्ञो ह६ १० वै५ यज्ञस्य प्रायश्चित्तिरिति॑ नैकाहयाजिनो ' ऽथ सत्त्रिणां ' मार्जालीये७ परिव्यन्दं८ निन्यन्दनवन्तं कृत्वा तदेनं निनयन्ति ' श्वो भूते हि ते सोष्यन्तो८ भवन्ति ॥ २६ ॥ एकादशः ॥ उक्तः स॑स्रवो ' ऽथ वै भवत्यार्तिं वा एते नियन्ति येषां दीक्षितानां प्रमीयते ' तं यदववर्जेयुः क्रूरकृतामिवैषां लोकः १५

१ ध्रुवस्य परिधौणस्यैव M. २ इन्द्रो i.s.o. इन्द्राग्नी all exc. M. ३ Thus MGU; ॰भ्युपकारं Be; B om. ऽभि । ४ हि Be. ५ Thus M Be; हैव the other MSS. ६ ॰रिती again most of the MSS. ७ Thus MB Bhav.; मार्जालीयोषरिविष्यंदनवंतं Be UG (pr. m.); मार्जालीये परिविष्यंदन्निष्यंदनवंतं G (sec. m.). ८ Thus MU; शोष्यंतो Be BG.