बौधायन श्रौतसूत्रम् (कृष्ण यजुर्वेद तैत्तिरीय शाखा - सम्पूर्ण प्रश्न एवं श्रौत-याग कल्प सटीक)

ब्राह्मणमे॑व॒ वै भवति मित्रो वा एतस्य यज्ञं गृह्णाति यस्याग्नि- मनुद्धृत॒ग्ं॒ सूर्यो ऽभ्युदेति॑ । मैत्रं चरुं निर्वपेत्तेनैव यज्ञं निष्क्रीणीत दूति ब्राह्मणमे॑व॒ वै भवति यस्याहवनीये ऽनुद्वाते गार्हपत्य उद्वायेद्यदाहवनीयमनुद्वाप्य गार्हपत्यं मन्थेदिच्छिन्द्याद्भ्रातृव्यमस्मै ५ जनयेद्यद्वै यज्ञस्य वास्तवं क्रियते तदनु रुद्रो ऽवचरति॑ । यत्पूर्व- मन्ववस्येद्वास्तव्यमग्निमुपासीत॑ । रुद्रो ऽस्य पशून्घातुकः स्यादो- हवनीयमुद्वाप्य गार्हपत्यं मन्थेदिति॑ । स आहवनीयमुद्वाप्य गार्हपत्यं मन्थत्यैतः प्रथमं जज्ञे अग्निः स्वाद्योनेरधि जातवेदाः । स गायत्रिया त्रिष्टुभा जगत्या देवेभ्यो हव्यं वहतु प्रजानन्निति॑ । १० छन्दोभिरेवैन॒ग्ं॒ स्वाद्योनेः प्रजनयतीति ब्राह्मणमे॑व॒ वै भवति गार्हपत्यं मन्थति॑ । गार्हपत्यं वा अन्वाहिताग्नेः पशव उपतिष्ठन्ते॑ । स यदुद्वायति तदनु पशवो ऽपक्रामन्तीत्यैनमुपतिष्ठत दूषे रय्यै रमस्व सहसे द्युम्नायोर्जे पत्यायेत्यैनमुपसमिङ्क्ते सारखतौ त्वोत्सौ समिन्धाता॒ग्ं॒ सम्राडसि विराडसीति॑ । ॥ २४ ॥ १५ अथ वै भवति वज्रो वै चक्रं॑ । वज्रो वा एतस्य यज्ञं विच्छिनत्ति यस्यानो वा रथो वान्तराग्नी यात्या॑हवनीयमुद्वाप्य गार्हपत्यादुद्धरेदिति॑ । स आहवनीयमुद्वाप्य गार्हपत्यादिध्मा- मुद्धरति यदग्ने पूर्वं प्रभृतं पद॒ग्ं॒ हि ते सूर्यस्य रश्मीनन्वाततान । तत्र रयिष्ठामनुसंभरैत॒ग्ं॒ सं नः सृज सुमत्या वाजवत्येति॑ । पूर्वै- २० णेवास्य यज्ञेन यज्ञमनुसंतनोतीति ब्राह्मणमे॑वैनमुपतिष्ठते त्वमग्ने सप्रथा असि जुष्टो होता वरेण्यः । त्वया यज्ञं वितन्वत इत्येभिः सर्वा देवता देवताभिरेव यज्ञ॒ग्ं॒ संतनोतीति ब्राह्मणमे॑थाग्नये

An exact, line-by-line transcription of the provided page of the Baudhāyana Śrautasūtra:

Digitized by Madhuban Trust १६६ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १४ । २५ । ] पथिऋते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपत्य॑न्वाहार्यमासाद्यानड्वाहं ददाति॑ सा प्रसिद्धेष्टिः संतिष्ठते॑ ऽथ वै भवति यस्य प्रातः- सवने सोमो ऽतिरिच्यते माध्यंदिनꣳ सवनं कामयमानो ऽभ्यतिरिच्यत इति॑ स१ प्रातःसवने सोमे ऽतिरिक्ते प्राङायन्नाह होतृचमसमनून्नयध्वमुन्नेतः सर्वꣳ एव राजानमुन्नय मातिरीरिच ५ इति॑ होतृचमसमेव प्रथममुन्नयन्ति यथोपपादमितरान्त्सर्वꣳ एव राजानꣳ समुन्नीयोत्तरवेद्याꣳ सꣳसादयन्त्यथाप उपस्पृश्य बर्हिषी आदाय वाचंयमः प्रत्यङ्१ द्रुत्वा२ स्तोत्रमुपाकरोति॑ [L11

औपानुवाक्यम् [ १४ । २५, २६ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । १६७ अथ वै भवति यस्य तृतीयसवने सोमो ऽतिरिच्येतोक्थ्यं कुर्वीत' यस्योक्थ्ये ऽतिरिच्येतातिरात्रं कुर्वीत' यस्यातिरात्रे ऽतिरिच्यते तं वै दुष्प्रज्ञानमित्य'तिरात्रे ऽतिरिक्ते प्राङायन्नाह होतृचमसमन्ववयध्वमुन्नेतः सर्वश एव राजानमुन्नय मातिरी- रिच इति' होतृचमसमेव प्रथममुन्नयन्ति यथोपपादमितरा- न्त्सर्वश एव राजानग्ँ समुन्नीयोत्तरवेद्याग्ँ सग्ँसादयन्त्य'थाप उपस्पृश्य बर्हिषौ आदाय वाचंतमः प्रत्यङ् द्रुत्वा स्तोत्रमुपा- करोति' स्तुवते' तदेतद्बृहत्सामैकविग्ँशं वैष्णवीषु शिपि- विष्टवतीषु कुर्वन्ति' होत्र एषोत्तमेति प्राङः' समानमत ऊर्ध्वम्' ॥ २५ ॥ [L

ध्रुवस्यैव१ परिधौऽएन॑त्सौमा॑त्सै॑न्द्राग्निभ्या॑मेनसृ॑ग्भ्यां परिगृह्य जुहुया॑दिन्द्राग्नी२ वै देवानां पुनःपुनरभ्युपाकारं३ यजामह इत्येतदेकम॑श्विनीभ्या॑मेनसृ॑ग्भ्यां परिगृह्य जुहुया॑दश्विनौ वै४ देवानां भिषजौ ताभ्यामेवास्मै भेषजं करोतीत्येतदेकं ' वैष्णवीभ्यामेनसृग्भ्यां परिगृह्य जुहुयाद्य॑द्वै यज्ञस्यातिरिच्यते ५ विष्णुं तच्छिपिविष्टमभ्यतिरिच्यत इत्येतदेकमवभृथेनैन॑त्स- सहाभ्यवहरेद्य॑था सेन्यानि सोमलिप्तानि पात्राण्येवं स एव भविष्यतीत्येतदेकं ' बर्हिषैन॑त्सहाभ्युपोषेदैष वा अग्निवैश्वा- नरो यत्प्रदाव्यो ' ऽग्नय एष वैश्वानराय गृह्यते ' ध्रुव एवमग्नौ वैश्वानरे हुतो भविष्यतीत्येतदपरमथ पुनर्दी॑क्षिते ' यज्ञो ह६ १० वै५ यज्ञस्य प्रायश्चित्तिरिति॑ नैकाहयाजिनो ' ऽथ सत्त्रिणां ' मार्जालीये७ परिव्यन्दं८ निन्यन्दनवन्तं कृत्वा तदेनं निनयन्ति ' श्वो भूते हि ते सोष्यन्तो८ भवन्ति ॥ २६ ॥ एकादशः ॥ उक्तः स॑स्रवो ' ऽथ वै भवत्यार्तिं वा एते नियन्ति येषां दीक्षितानां प्रमीयते ' तं यदववर्जेयुः क्रूरकृतामिवैषां लोकः १५

१ ध्रुवस्य परिधौणस्यैव M. २ इन्द्रो i.s.o. इन्द्राग्नी all exc. M. ३ Thus MGU; ॰भ्युपकारं Be; B om. ऽभि । ४ हि Be. ५ Thus M Be; हैव the other MSS. ६ ॰रिती again most of the MSS. ७ Thus MB Bhav.; मार्जालीयोषरिविष्यंदनवंतं Be UG (pr. m.); मार्जालीये परिविष्यंदन्निष्यंदनवंतं G (sec. m.). ८ Thus MU; शोष्यंतो Be BG.

स्यादाहर दहेति ब्रूयादिति ' दीक्षितं चेदुपतपदिन्द्रेदाग्नी- ध्रोयग्रयनो१ ह२ भवति ' तदस्मै भक्तानाहरन्ति यावदलं भक्ताय मन्यते ' स यद्यहागदो३ भवति पुनरेति ' यद्यु वै प्रेति सर्वेभ्यो ऽग्निभ्यो ऽङ्गारान्निर्वर्त्यारण्योरग्नीन्समारोह्यान्तरेण ५ चात्वालोत्करावुदङ्कूपनिष्हृत्य तेनैनं दहेयुस्सं चिरात्रेण गौतोरुता संचिनुयुस्ते तथाकृतेन४ षडहस्सँस्थां काङ्गेयुरथ संस्थिते षडहे ऽस्थिकुम्भं५ याचति ' तस्मिन्संचितमवधाय तं दक्षिणतो वेद्यै निधाय सर्पराज्ञिया ऋग्भि स्तुयुरियं६ वै सर्पतो राज्ञ्यस्या एवैनं परिददति ' व्यूढं तदित्याहुर्यत्स्तुतमननुग्रस्तमिति ' १० होता प्रथमः प्राचीनावीती मार्जालीयं परौयाद्यामौरनुब्रुव- न्सर्पराज्ञ

(हा) + द्! यस्माद्वारोहादुदायैत्तस्यारणी in line 13! And in line 14: स यस्माद्वारोहादुदायति तस्यारणी! And in line 14: कुर्यात्कुमुकमपि - wait, क्रुमुकम् or कुमुकम्? Footnote 6: "Thus MU Be; क्रुमुकं० BG; अन्ववधाय MUG Be; अन्वाधाय B." In line 14 text: कुर्यात्क्रुमुकमपिकुर्यादिति ' (it has क्रुमुकम् in line 15: कृत्वा क्रुमुकशकलमन्ववधाय६). Wait, line 14 text has कुर्यात्क्रुमुकमपिकुर्यादिति or कुमुकम्? In line 14: कुर्यात्कु॒मुकमपिकुर्यादिति ' (notice footnote 6 says "क्रुमुकं० BG", which means the text has कुमुकं!). Let's check line 14: कुर्यात्कु॒मुकमपिकुर्यादिति ' - yes, कुमुकम्! And line 15: कृत्वा कुमुकशकलमन्ववधाय६ - yes, कुमुकशकलम्

अग्निः स्वाद्योनेरधि जातवेदाः । स गायत्रिया त्रिष्टुभा जगत्या देवेभ्यो हव्यं वहतु प्रजानन्निति ' छन्दोभिरेवैनँ स्वाद्योनेः प्रजनयतीति ब्राह्मणम् ' ॥ २८ ॥ अथ यद्याहवनीयगार्हपत्यावुद्वायेयातां गार्हपत्यं मथित्वा- ५ ग्नीध्रीयादाहवनीयमुद्धरेद्यद्याग्नीध्रीयगार्हपत्यावुद्वायेयातां गार्ह- पत्यं मथित्वाग्नीध्रीयमुद्धरेदथ यद्याग्नीध्रीयाहवनीयावुद्वायेयातां गार्हपत्यादाग्नीध्रीयमुद्धृत्य तत आहवनीयमुद्धरेद्यदि सर्वं¹ एवोद्वायेयुर्गार्हपत्यं मथित्वाग्नीध्रीयमुद्धृत्य तत आहवनीय- मुद्धरेदित्येवं वै भवति गार्हपत्यं मन्थति ' गार्हपत्यो वा अग्ने- १० र्योनिः ' स्वादेवैनं योनेर्जनयति ' नास्मै भ्रातृव्यं जनयतीति ब्राह्मणमथ वै भवति यस्य सोम उपदस्येत्सुवर्णँ हिरण्यं त्रेधा विच्छिद्यैर्षे ऽन्यदाधूनुयाज्जुहुयादन्यदिति ' स यस्य सोम उपदस्यति तत्सुवर्णँ हिरण्यं त्रेधा विच्छिद्यैर्षे ऽन्यदाधुनोति मुख्ये चमसे ऽन्यदवधाय जुहोति ' सोममेवाभिषुणोति सोमं १५ जुहोतीति ब्राह्मणमथ वै भवति सोमस्य वा अभिषूयमाणस्य प्रिया तनूरुदक्रामत्तत्सुवर्णँ हिरण्यमभवद्यत्सुवर्णँ हिरण्यं कुर्वन्ति प्रिययैवैनं तनुवा समर्धयन्तीति ब्राह्मणमथ वै भवति यस्याक्रीतँ सोममपहुरेयुः क्रीणीयादेव ' सैव ततः प्राय- श्चित्तिरति ब्राह्मणमथ वै भवति यस्य क्रीतमपहुरेयुरादा- २० राँश्च फाल्गुनानि चाभिषुणयादित्योदाराः क्षुद्रतृणानि² ' १ सर्वत M. २ Thus M ; क्षुद्रकल० the other MSS. 26

-like curve, then a vertical stem. Then ANOTHER vertical stem! Wait, or is that 'य' itself? Let's compare 'य' in line 15: "यः" - one vertical stem! 'य' in line 16: "यजेतेत्य" - one vertical stem! 'य' in line 17: it has TWO vertical stems: "या"! Yes, the print actually has "यात्र४"! That's why footnote 4 says: "४ यत्र om. M." (or does footnote 4 say "४ यत्र om. M." because it should be यत्र?). Wait, look at footnote 4: "४ यत्र om. M." In footnote 4, the lemma is "यत्र"! So the text in line 17 is either a typo in the print ("यात्र") or it's "यत्र" with a smudge? Wait, look closely at line 17: "यात्र" or "यत्र"? There is definitely an 'ा' matra in line 17: "यात्र४".

Let's check line 13: "रिति ब्राह्मणमेथ वै भवति" Wait, look at line 13 again: "रिति ब्राह्मणमथ वै भवति" or "ब्राह्मणमेथ"? Wait, look at the top of 'म': is that a matra? No, it's just 'म'! Look at 'म'

औपानुवाक्यम् [ १४ । २९, ३० । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । २०३ देवताभ्यः सर्वेभ्यः कामेभ्यः सर्वेभ्य स्तोमेभ्यः सर्वेभ्यश्छन्दोभ्यः सर्वेभ्यः पृष्ठेभ्य आत्मानं निष्क्रीणीत इति ब्राह्मणम्' ॥ २९ ॥ पवमानः सुवर्जन इति सौत्रामण्यामेष भवति' ब्राह्मण- मुत्तरमथ वै भवति तस्माद्वैश्वदेवेन यजमानः संवत्सरीणाँ स्वस्तिमाशास्त इत्याशासीत' तस्माद्वरुणप्रघासैैर्यजमानः परिव- त्सरीणाँ स्वस्तिमाशास्त इत्याशासीत' तस्मात्साकमेधैर्यज- मान इदावत्सरीणाँ स्वस्तिमाशास्त इत्याशासीत' तस्मा- च्छुनासीरीयेण यजमानो ऽनुवत्सरीणाँ स्वस्तिमाशास्त इत्या- शासीतैत्यथ वै भवत्यग्नेः कृत्तिकाः शुक्रं परस्ताज्ज्योतिरव- स्तादिति नक्षत्रेष्टकाभिर्विकल्पन्त इति ब्रुवते' ऽथ वै भवति यत्पुण्यं नक्षत्रं तद्दुकुर्वीतोपव्युषमिति१' प्रातः कुर्वीत' संगवे कुर्वीत' मध्यंदिने कुर्वीतापराह्ने कुर्वीत' सायं कुर्वीत' यावति तत्र सूर्यो गच्छेद्यत्र जघन्यं पश्येत्तावति कुर्वीत' यत्कारी स्यात्पुण्याह एव कुरुत इति' ब्राह्मणमुत्तरे ब्राह्मण- मुत्तरे' ॥ ३० ॥ द्वादशः ॥ ॥ इति चतुर्दशः प्रश्नः ॥ १ Thus M and Bhav. ; तद्दट्कु॰ the other MSS. ; the text of T. Br. I. 5. 2. 1. has यत्कुर्वीत but cp. the comm.

२०४ [बौधायनश्रौतसूत्रम्] [ १५ । १ । ] १अश्वमेधेन यक्ष्यमाणो भवति राजा विजिती सार्वभौमः ' स एतद्देवयजनं जोषयत आश्विनं प्रागाश्विनं दक्षिणाश्विनं प्रत्यगाश्विनमुदक् ' छिन्दन्ति वृक्षाञ्प्र स्लानि भिन्दन्ति प्रति- निम्नान्पूरयन्ति किङ्कारूणि निरस्यन्ति ' नदीनां तीर्थानि सर्वतःप्रस्रवणानि पल्वनानि कुर्वन्त्यथैतौ ह्रदौ मध्यतो देव- ५ यजनस्य जोषयते सꣳस्राविणावनुपदासिनौ पुष्यनामानौ यद्येवं विन्दन्ति ' यद्यु वा एवं न विन्दन्ति खालेनावभिवाह्या- भिर्वाभिचार्याभिर्वाद्भिः पूरयन्ति ' यथा ह्वेव सꣳस्राविणावनु- पदासिनौ पुष्यनामानौ भवतस्तथा ' तावपरेण मध्यतो देव- यजनं जोषयते दिस्तावद्याग्नेर्विधायां ' तच्छालां कुर्वन्ति १० प्राचीनव

[१५ । १, २ ।] बौधायनश्रौतसूत्रम् । २०५ निरमणा निरष्टाः कृष्णः श्वा चतुरक्षो द्वौ दामावनुजायै च पुत्रो ऽन्वाधेयायै च जरत्पूर्वा चैषीकस्याम्बूह्श्च मैध्रकं च मुसलं पौष्कलेयस्य¹ चत्वारि शतानि गोप्तॄणां शतं तल्प्यानां राज- पुत्राणां शतमराज्ञां [उग्राणां]² शतं सूतग्रामणीनां शतं क्षत्तसंग्रहीतॄणां चत्वारो महान्त ऋत्विजस्तन्वितरे॑ तान्काले ऽपदात्स्रौत्समारुहन्ति ॥ १ ॥ आ सुब्रह्मण्यायास्तृतीयाद्रापो दिग्भ्यः संभृताश्चतुरः³ साह- स्रान्निष्कान्सुवर्णरजतौ च रुक्मौ द्वे अन्ये हिरण्ये द्वौ वीणा- गाथिनौ ब्राह्मणं च राजन्यं च द्वे रशने मौञ्जौ च कुशमय्यौ चोभे तयोद्गात्र्यावृतेनोपकॢप्तेन चित्रामायतीमु

[Header] २०६ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १५ । २, ३ । ]

ऽन्तरिक्षचिते लोकस्पृते लोकमस्मै यजमानाय देहीत्यन्वाहार्य- पचनं ' नमः सूर्याय दिविचिते लोकस्पृते लोकमस्मै यज- मानाय देहीत्याहवनीयमथास्यैतत्पुरस्तादेव जघनेनाश्वशाला- मेकापक्षावं विमितं कारितं भवति ' तद्वृथाग्निमुपसमाधाय मृत्यवे स्वाहा मृत्यवे स्वाहेति नवतिमाहुतीर्जुहोति प्रयासाय ५ स्वाहेत्येकादश ' गतायुर्वै पुरुषः गतवीर्य आत्मैकशतो यावा- नेव पुरुषस्तस्मान्मृत्युमवयजत इति ब्राह्मणमथ केशश्मश्रु वाप- यित्वा लोमानि संहृत्य नखानि निकृत्य दतो धाव्य स्नाता- वहते वाससी परिदधाते ' उभौ मानुषेणालङ्कारेणालङ्कृतौ भवतो ऽहतवाससावेथाभ्यां व्रतोपायनीयं पाचयति ' तस्या- १० श्रितौ भवतः सर्पिर्मिश्रस्य पयोमिश्रस्याथापराह्ने मुखयोर्हिरण्ये अन्वस्येते ॥ २ ॥ सुवर्णं यजमानो रजतं पत्नी रजतानि वा यदि बह्व्यो भवन्त्यथास्य वाचंयमस्य सायमग्निहोत्रं जुहोत्युपसंगच्छन्त एन- मेते राजगृह्याः सूतग्रामण्यः१ क्षत्तसंग्रहीतारः कारुविशा२ १५ इति ' तेभ्यः पष्ठौहीं वेहतं ददाति ' तां ते पचमाना रम- यन्तो जागरयन्त आसते ' ऽथ प्रातराचाममाचामन्तौ हिरण्ये प्रोथतस्ते पौञ्जिलेय आदत्ते ' ऽथादित्यमुद्यन्तमुपतिष्ठन्ते द्रष्ट्रे नम उपद्रष्ट्रे नमो ऽनुद्रष्ट्रे नमः ख्यात्रे नम उपख्यात्रे नमो ऽनुख्यात्रे नमः शृण्वते नम उपशृण्वते नमो ऽनुशृण्वते नमः २०

पादटिप्पण्यः (Footnotes): [FN1] १ Thus B ; ग्रामण्यः the other MSS. [FN2] २ cp. XVIII. 18.

", then the next part can't be "व्यो", because वि + व्यो doesn't make sense unless it's not "वि-". Wait, look at line 9 end: Is that "वि-"? Wait, what is the letter after "न्दन्"? Wait, look at "न्दन्": न with द subscript = न्द. Then न् (हलन्त न्). Then is that really "वि-"? Wait! Look at the letter: It has a loop at the bottom, a stem, and an 'ि' matra? Wait! Look at "वि-": Wait, could it be "द्वि-"? Could it be "नि-"? Wait, what if it is "वि"? If it's "वि", why does line 10 have "वोपो..."? Wait, look at line 10 again! Does line 10 have "वो"? Look at the first letter of line 10: Could it be "पोपो..."? No. Could it be "द्यो"? Wait, what if the word is "विद्युद्वपोद्धति"? No. Wait! What if line 9 has NO "वि-"? Wait, look at the end of line 9: Is that "स्पृशन्ननुच्छिन्दन्वि-"? Wait! Look at line 8 end: "उत्तरतो ऽनुदिङ्मुखानुप-" Notice the length of

ब्रह्मञ्ज्यतामस्मै संजानते ऽथैनान्त्संशास्ति सकृत्सकृत्प्राश्याप्रत्यव- मृशन्तो धारयाध्वा इत्येतस्मिन्त्सर्पिरासेचने रग्ने संतर्प्य परिकर्मिणे प्रयच्छति ⁠। द्विरपरं प्राश्य पाꣳसूंत्स राङ्कवे ब्रह्मोदन इति १ ⁠। तेभ्यश्चतुरः साहस्रान्निष्कान्ददाति सुवर्ण- रजतौ च रुक्मावेव च ये चत्रस्याभिषेक्तारस्ते ऽध्वर्युमभिषिञ्चन्ति ⁠। ५ स आह ब्राह्मणाश्च राजानश्चाध्वर्युरेतौ द्वौ संवत्सरौ राजा भविष्यति तस्य शुश्रूषध्वं यो हास्य २ न शुश्रूषिष्यते सर्वस्वं तं ३ ज्यास्यन्तीत्याध्वर्युरेतौ द्वौ संवत्सरौ राजा भवति ⁠। यजमान इतीतरमाचक्षते ⁠। स आह ब्रह्मन्नश्वं मेध्यं सन्त्स्यामि देवेभ्यः प्रजापतये तेन राध्यासमिति ⁠। बधानेतीतरः प्रत्याह देवेभ्यः १० [L

'? Look at line 6 again very carefully: Let's compare: 'क' '्र' 'म' 'ै' 'र' 'त' '्' 'य' 'क' '्र' 'म' Then: is it 'ी' followed by 'द्द' 'ा'? Look at 'द्द' in Sanskrit typography: A 'द' with another 'द' below it: 'द्द'. With 'ा', it is 'द्format' - like 'द्' and 'दा' underneath. Look at what is there: Below the line, there is a loop: that is 'द' below 'द'! Wait! Look at the character: 'म' has an 'ी' mātrā extending over it! Wait, look at the top curve: it goes from the top of the vertical bar, curves left over 'म'! Wait, why does it have an extra stroke? Ah, look at line 5 right above it: Line 5 has "ह्रदमभिप्रयान्ति ।' द्यौस्ते पृष्ठं" Under "ह्रदमभि", in line 6: Wait, is there a svara? No, Caland's text doesn't have svaras except rare ones. Wait, let's search Google for the exact string: "क्रमैरत्यक्रमीद्दाम्याक्रान्त्वाजीति" "क्रमैरत्यक्रमीद्दाम्याक्रान्" "त्रिभिरनुवाकै

२१० बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १५ । ५, ६ । ] वाम्यथ शुनः प्रहरासीत्युपमौवत एष पौञ्जलेयः सैध्रकेण मुसलेन शुनः प्रहन्ति॑ तमत एवानुमन्त्रयते ॥ ५ ॥ यो अर्वन्तं जिघाꣳसति तमभ्यमीति वरुण इति॑ । तमश्वस्याधस्पदमुपास्य दक्षिणाप्लावयति परो मर्तः परः श्वेत्या॑थास्य ब्रह्मा हस्तं गृह्णाति ब्रह्मणो वा यजमानो ऽहं च ५ त्वं च वृत्रहन्त्सं॑बभूव सनिभ्य आ । अरातीवा चिदद्रिवो ऽनु नौ शूर मꣳसतै भद्रा इन्द्रस्य रातय इत्य॑थैतमैषीकमभ्यूहं१ मौञ्जीभ्याꣳ रज्जुभ्यामन्तयोरभिदधाति॑ तत्सह वेतसशाखो- पसंबद्धा भवति॑ तदेतेन शतं तल्पा राजपुत्रा विविञ्चन्ते॑ तेषामनु विवेकमितरे॑ द्वे अन्यतरमन्तꣳ शते गृह्णीतो द्वे १० अन्यतरमन्तꣳ शते॑ अथैनान्त्सूꣳशास्त्येनेनैषीकेणाभ्यूहेनाभ्यु- दूहन्त॑ इव पुरस्तात्प्रत्यञ्चमूर्म्मिणामश्वमभिधावयाता२ इत्य॑भि- धाव्यमाने३ ऽध्वर्युर्यजमानं वाचयत्यभि कृत्वेन्द्र भूरध ज्मन्न ते विव्यङ्महिमानꣳ रजाꣳसि । स्वेना हि वृत्रꣳ शवसा जघन्थ न शत्रुरन्तं विविदुर्य्युधा त इत्य॑थैनꣳ संवेष्ट्य दक्षिणाप्लावय- १५ त्य॑थैतमश्वं प्रदक्षिणमावर्त्य शालामानयति यदातो अपो अगमदिन्द्रस्य तनुवं प्रियाम् । एतꣳ स्तोतरेतेन पथा पुनर-

१ •भ्यूहंत MSS. exc. M. २ •भिधापयाता M ; •धावधंता the other MSS. ; if अभिधावयाता is the correct reading we have here a form of the same kind as समाप- याता (supra p. 207, 12). ३ •धाप्यमाने again M.

[ १५ । ६, ७ ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । २११

श्चमावर्तयामि न दूति ' तमध्वर्युः पूर्वाभि स्तोकीयाभिरन्वैत्य- ग्नये स्वाहा सोमाय स्वाहेत्येतेनानुवाकेन पुनःपुनरभ्युपाकारं यावदस्य स्तोका उपरमन्त्यथैनमश्वमग्रेण शालां प्राञ्चꣳ स्थाप- यित्वा प्रपद्याश्वस्य सावित्राणि जुहोत्यग्नये स्वाहा वायवे ५ स्वाहेति सप्ताथ सावित्रमष्टाकपालं प्रातर्निर्वपत्योसाद्य पुरस्ता- द्भागाञ्जुहोत्यग्नये ' स्वाहा स्वाहेन्द्राग्निभ्यामिति पञ्च ' पुरस्ता- त्तिष्ठꣳस्तत्रत्रयोऽग्नौतिसम्पचरितान्युपजुहोतोंकाराय स्वाहेंकृ- ताय स्वाहेत्यꣳसमुदिते त्रयोदश प्रद्रावाञ्जुहोत्यायनाय² स्वाहा प्रायणाय स्वाहेति ' सा प्रसिद्धेष्टिः संतिष्ठते ' अथैतमश्वं १० प्रदक्षिणमावर्त्य पूर्वया द्वारा शालां प्रपाद्यान्तर्वेदि प्राञ्चꣳ स्थापयित्वाह ॥ ६ ॥ यद्वा इदमाहुः पदेपदे ह वा अश्वस्य मेध्यस्याध्वर्युर्जुहो- तौहैव वयं तद्धोक्ष्यामो यथा नः पदेपदे हुतं भविष्यतीति ' तस्य पत्सु घृतौर्जुहोत्यक्षाया वा पर्यारिणीर्वैष धृतिः स्वाहेह १५ विधृतिः स्वाहेह रन्तिः स्वाहेह रमतिः स्वाहेत्यथैनं प्राञ्चमु- त्क्रामय्य प्रोक्षति प्रजापतये त्वेति पुरस्तादिन्द्राग्निभ्यां त्वेति दक्षिणतो वायवे त्वेति पश्चाद्विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्य इत्युत्तरतो देवेभ्यस्त्वेत्यधस्तात्सर्वेभ्यस्त्वा देवेभ्य इत्युपरिष्टादथैनमतिप्रोक्षेण प्रोक्षति कृष्यै त्वा क्षेमाय त्वा रय्यै त्वा पोषाय त्वा पृथिव्यै २० त्वान्तरिक्षाय त्वा दिवे त्वा मते त्वामते त्वाद्भ्यस्त्वौषधीभ्यस्त्वा

१ ॰भागाञ्जुहो• M २ प्रद्रवां MSS., but cp. infra 214, 9.

विश्वेभ्यस्त्वा भूतेभ्य इत्य॑थास्य १ रूपाणि जुहोत्यङ्गेताय स्वाहा- ङ्किसक्थाय स्वाहा कृष्णाय स्वाहा श्वेताय स्वाहेत्येताभ्यामनुवा- काभ्याम॑थास्योपोत्थायाश्वनामभिर्दक्षिणं कर्णमाजपति विभूर्मात्रा प्रभूः पित्राश्वो ऽसि हयो ऽस्यत्यो ऽसि नरो ऽस्यर्वासि सप्ति- रसि वाज्यसि वृषासि नृमणा असि ययुर्नामासीत्य॑थैनमुपति- ५ ष्ठत आदित्यानां पत्वान्विहीत्य॑थैनग् रशनाभ्यामुत्सृजति भूरसि भुवे त्वा भवाय त्वा भविष्यते त्वा विश्वेभ्यस्त्वा भूतेभ्य इत्य॑थैनं देवताभ्यः परिददाति देवा आशापाला एतं देवेभ्यो ऽश्वं मेधाय प्रोक्षितं गोपायतेत्य॑थाक्षा एतानपरिमितारिरमणा- निरष्टानुपार्सृजन्त्य॑थैनमेतानि चत्वारि शतानि गोप्तॄणाम- १० न्यु

: "Uncertain; सल्ललेव M Be; खुल्लेव B; सल्लदेव U." Notice the variants: सल्ललेव, खुल्लेव, सल्लदेव. So what did the editor put in the main text? सल्लत्तेव? No, look at the letter: च! Wait, or is it त्त्वेव? No, सल्लत्तेव? Look at the loop of चे - it's open on the left, top bar, curve. It is चे: सल्लचेव! Wait, could it be सल्लतेव? (single त)? Let's look: स (sa), ल्ल (double la), ते (te)? A त in this font: look at एतासामार्तीनां -> ता has a straight down-left stroke. In सल्ल..., the letter after ल्ल has a flat top, goes left, curves down and right like च. It is चे! Wait, or ते? Let's check न्येति: the त in न्येति has a simple rounded arc. Wait, look at प्रतिपद्यते: ते has a simple arc. In सल्लचेव or सल्लत्तेव: it really looks like चे or त्ते (

सवित्रे(first one):स-वि-त्रे. Look at त्रे: Top horizontal bar. Then, from the top bar, going down: a left curve, and a right vertical stroke. Wait, look at ऽऽसवित्रे: Does it have a right vertical stroke? YES! The right vertical stroke is clearly there! And the 'e' matra sits directly on top of that vertical stroke! Now look at the left part attached to the vertical stroke: It has a loop at the top, and a diagonal at the bottom! Wait, that is 100% त्रे! It is NOT चे! Why did I think it was चे? Because in चे, the 'e' matra sits on the vertical stroke too, but चhas a curve at the bottom. Here,त्रhas a curve at the top and a slant at the bottom. So it is definitelyसवित्रे ऽऽसवित्रे! And in line 10: सवित्रे प्रसवित्रे! And in line 12: सवित्रे ऽऽसवित्रे! All of them are सवित्रे! Not सविचे`.

Let's check other words: Line 1: पशवः संतिष्ठन्ते । ऽथापराह्णे सवित्रे ऽऽसवित्रे पुरोडाशं Line