बौधायन श्रौतसूत्रम् (कृष्ण यजुर्वेद तैत्तिरीय शाखा - सम्पूर्ण प्रश्न एवं श्रौत-याग कल्प सटीक)

" or something? No, it's a circle. Wait, let's look at the digit '७' in line 14: In line 14: "तस्मिन्बजतग्ँ७ शतमानं" -> the '७' is right above the danda? No, right after ग्ँ!

Line 15: "ददाति॑ । स एवमेवैताभ्यामिष्टिभ्यामहर्हरहर्यजमानो मासमेत्य॑थ १५" Wait, look at "मासमेत्य॑थ" vs "भासमेत्य॑थ": In line 15: "मासमेत्य॑थ" or "भासमेत्य॑थ"? Look at the first letter: it has a loop on the left like 'भ' or is it 'म'? Look at 'म' in 'एवमेवैताभ्यामिष्टिभ्याम्': the 'म' is standard Devanagari म. Now look at this word: it has a little circle/knot at the top-left, like 'भा'! Wait, "भासमेत्य॑थ" or "मासमेत्य॑थ"? Wait, अहर्हरहर्यजमानो... for a month: "मासमेत्य"? Wait, in Sanskrit: अहर्हरहः यजमानो मासम् एत्य (having gone on for a month) अथ दीक्षते! Ah, "मासमेत्य" makes total sense: "अह

प्रायणीयायां चतुर्विंशतिमानं ददात्यातिथ्यायां द्वे १ चतु- र्विंशतिमाने२ ददाति१ प्रथमायामुपसदि चत्वारि ददाति । द्वितीयायामुपसद्यष्टौ ददाति । तृतीयायामुपसदि षोडश ददाति । चतुर्थ्यामुपसदि द्वात्रिंशतं ददाति । पञ्चम्यामुपसदि ५ चतुःषष्टिं ददाति । षष्ठ्यामुपसद्यष्टाविंशतं शतं चतुर्विं- शतिमानानां३ ददात्यथातः शतसंख्येवाग्नीषोमीयस्य हुतायां वपायां द्वे शते ददात्याग्नेयस्य हुतायां वपायां चत्वारि ददाति । प्रातःसवनौयेष्वष्टौ४ ददाति । माध्यंदिनीयेषु षोडश ददाति । दक्षिणानां काले द्वात्रिंशतं ददाति । तृतीय- १० सवनौयेषु चतुःषष्टिं ददात्यनूबन्ध्यस्य हुतायां वपायामष्टा- विंशतं शतानि५ ददाति । स यदेताभ्यामिष्टिभ्यामहर्हरहर्यजते सूर्याचन्द्रमसोरेव तत्सायुज्यं सलोकतामाप्नोति ॥ ३७ ॥ ६अथ यद्धिरण्यरूपदक्षिणे७ भवति हिरण्मयमेव तद्यजमान

१ Thus M; विंशतिमानं ददात्यथ Be B; in the other MSS. this passage is missing. २ Thus M U; विंशतं Be; in the other MSS. this passage is missing. ३ Thus M; ॰शतिमानं the other MSS. ४ ॰सवनौयेष्टौ Be 7 D. ५ Thus M Be 7; शतमानानां Be B U. ६ During the printing I was so happy as to obtain, for the remaining part of this praśna, from Mr. Muthu Dikshitar of Lalgudi (Manakkāl, Madras) a copy (designed by me as L) from a MS. in his possession. This MS. is in Grantha and independent from my MSS., but, on the whole, not much better. ७ Thus M; यद्धिरण्या दक्षिणा the other MSS.

आत्मानग्ं सम्स्कुरुते' तस्य यदूर्ध्वं नाभेस्तत्सुवर्णमवाङ्¹ रजतं' यदा ह वै हिरण्मयो भवत्यथामृतो भवति' हिरण्मया ह वै देवास्तस्मात्ते ऽमृताः' सप्तदशस्तोमो भवति' सप्तदशः प्रजापतिः' प्रजापतेराप्त्या' उभे सामनी भवतश्छन्दो- मयावेवतपचौ² यजमान आत्मानग्ं सम्स्कुरुत' एतस्य लोकस्य ५ जित्यै' स यदेतेन³ यज्ञक्रतुना यजते सूर्याचन्द्रमसोरेव तत्सायुज्यग्ं सलोकतां जयति' तेन दुरश्रो' दुरश्र इव ह्येतयो- र्देवतयोर्लोको॥ ऽथ दुर्णाशिन⁴ यक्ष्यमाणो भवति' स उप- कल्पयते ऽनडुच्छतं च त्रयस्त्रिग्ंशतं⁵ च निष्काग्स्तेन हैते- नानडुहो लोकं जयति' तेन हैतेन ज्योतिष्मन्तं लोकं जयति' १० तेन हैतेन ज्योतिषो ऽधि स्वर्गं लोकं जयति' सप्तदशस्तोमो भवति' सप्तदशः प्रजापतिः' प्रजापतेराप्त्या' उभे सामनी भवतश्छन्दोमयावेवैतत्पक्षौ⁶ यजमान आत्मानग्ं सम्स्कुरुत' एतस्य लोकस्य जित्यै' स यदेतेन यज्ञक्रतुनेष्ट्वा न नश्यति तेन

१ Instead of अवाङ् (thus M Be B U) Be 7 D : अधो; आवां L. २ Thus Be B; ॰मयावेवतम्पचौ M; ॰मधावेनतत्तृतीयैपक्षौ L; the other MSS. deficient.— Here and infra (l. 13) Be after ॰पक्षौ ins. स्मौये पक्षे। ३ यद् only given by M. ४ दुर्णं० or दुर्न्नं० all MSS. exc. M L which have here and infra each time दुर्शं०। ५ त्रयस्त्रिग्ंशं M. ६ Thus Be; ॰मयावेवतम्पक्षौ M L; ॰मयायैवतत्पक्षौ the other MSS.

दुरशः, दुर्नाशः, अपचितिः, त्विषिः एकाहाः [ १८ । ३८, ३९ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ३८६ दुर्णाशस्संदुर्णाशस्य¹ दुर्णाशत्वं² ॥ केशी ह दाल्भ्यो ऽपचिति- कामो ऽपचितिनेजे न³ नो³ नामानि⁴ परिहरन्ता इति ' ततो ह वा एतत्पञ्चालराजानां५ नामानि परिहरन्ने⁶ ॥ ३८ ॥ शीर्षण्या इति केशानाचक्षते ' कुशा इति दर्भान्वैद्या- ५ विति⁷ गैरेयकविमत्त्यौ⁸ ' ततो वै सो ऽपचितिमानभवद्यः कामयेतापचितिमान्स्यामिति स एतेन यज्ञक्रतुना यजेताप- चितिमानेव भवति ' तस्य चतुर्विꣳशो बहिष्पवमानस्त्रि- वृत्पञ्चदशान्यराज्यानि ' तास्तिस्रो गायत्र्यश्चतुर्विꣳशो माध्यन्दिनः पवमानः पञ्चदशसप्तदशानि१० पृष्ठानि ' ते द्वे त्रिष्टुभौ ' तिस्र एव

, then goes up, then down, then a vertical line. Wait, that is 'ल'! Wait, why would it have a repha on ष्? "लर्षभाय"? Wait, could it be "त्वर्षभाय" where 'त्' was broken? Wait, look at line 15: "त्वर्षभा-" -> here, 'त्' is very clear: a stroke from the left joining the middle of 'व'. In line 14: the left part has TWO distinct bumps, exactly like 'ल'. Wait, could it be that the typesetter used 'ल' by mistake for 'त्व', so it printed "लर्षभाय"? Yes! It definitely looks like "लर्षभाय".

Line : "गृह्णामीति ' परिमृज्य सादयत्येष ते योनिरिन्द्राय त्वर्षभा-" Wait, after "गृह्णामीति", there is a tick: ' Then "परिमृज्य सादयत्येष ते योनिरिन्द्राय त्वर्षभा-".

Line : "येति ' तस्य पञ्चदशस्य सत एकविꣳशꣳ होतुः पृष्ठं ककुदो ३ १५" Wait: "येति '" "तस्य पञ्चदशस्य सत एकविꣳशꣳ होतुः पृष्ठं ककुदो ३ १५" Wait, "ककुदो" has a superscript ३! And

एकाहाः [१८ । ४० ।] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ३६१ दृति॑ वदन्तो॑ वनिष्ठुसवेन यक्ष्यमाणो भवति॑ स उपकल्पयते शतमुक्षवेहतः२ शत॑ दार्वाचितानि शतꣳ सर्पिष्पात्राञ्छतं पयः- पात्राञ्छतं दधिपात्राञ्छतं वसापात्रानौदुम्बरीं नावमुभयतो- ऽभिपतनां३ परिगृहीतामथ प्रणेतृनैतेनोपकॢप्तेन चित्रामा- ५ यतौमुपरमर्त्यद्य चित्रयेति पूर्वाग्निमन्ववस्यत्युद्धपनीयꣵ शालौनो ऽन्वाहार्यपचनमाहिताग्निरथैतानि दार्वाचितानि प्रदोष एवाग्नावादधाति४ । तेषु५ प्रज्योतिक्षूक्ष्वेहतो५ निघ्नन्त्यथैषामभ्य- र्धान्वनिष्ठून्मेदाग्ꣳषीति श्रपयन्त्यथोदित आदित्य आयात- यत्यौदुम्बरीं६ नावमुभयतोऽभिपतनां७ परिगृहीतां प्रणेतृभि- १० र्ꣳस्यामुपस्तृणीते पञ्चाशता सर्पिष्पात्रैः पञ्चाशता पयःपात्रैः पञ्चाशता दधिपात्रैः पञ्चाशता वसापात्रैस्तस्यां वनिष्ठून्मेदाग्- ꣳषीति संप्रकीर्याथाभिघारयति पञ्चाशता वसापात्रैः पञ्चाशता दधिपात्रैः पञ्चाशता पयःपात्रैः पञ्चाशता सर्पिष्पात्रैरथ पुरोऽनुवाक्यामन्वाह ॥ ४० ॥ १ Thus Be L ; यक्ष्यमौति Be 7 B U D. २ Thus L ; ०मुक्षवैहतः Be 7 D ; ०मुक्षवेनिहतान् Be B U. ३ Uncertain reading ; उभयतोपतनां Be 7 B ; उभयतोभिपसनां Be U ; उभयतोषतानां (or ०वमानां ) D ; उभयतोभिपवमानं L. ४ ०दधति L. ५ तेन प्रज्योतिक्षू एवहतोनिघ्नन्ति L ; तेषु प्रज्योतिष्टं(or ष्ठ)क्षवैहतो घ्नंत्य० Be 7 D ; तेम प्र ज्योतिपुक्षवेहताँनिघ्नंत्य Be B U. अभ्यर्धान् i. s. o. अभ्यर्धान् L. ६ Uncertain r. ; ष्यायतयत्य० U B ; अषायतयत्य० D ; अषायतयत्य० Be 7 ; अयामौतयत्य० B ; आषा०यति L. ७ ०पतानां B ; ०वतानां Be 7 ; ०भिपतानां Be U. ०सुभयतस्त्वभिपतनां L.

३६२ बौधायनश्रौतसूत्रम् [१८ । ४२ ।] इन्द्रो यातो ऽवसितस्य राजा शमस्य च शृङ्गिणो वज्रबाहुः । सेदु राजा चेति१ चर्षणीनामरा२न्न नेमिः परि ता बभूवेति' यजतीन्द्रो राजा जगतश्चर्षणीनामधि चमि विषुरूपं यदस्ति । ततो ददातु दाशुषे वसूनि चोदद्राध उपस्तुतश्चिदर्वाक् स्वाहेति' तत्र एवास्मा इन्द्र आविर्भवति' ५ तस्मै कामान्प्रुवते॥ कानान्ध्व्३ ह३ वाश्रयं बृहस्पतिराङ्गिरसो याजयां चकार' तस्य होपवसथ्ये ऽहञ्छ्रद्ध्वा४ वौचाय५ । स होवाचाध्वर्यो५ वि४ वै४ मे ऽङ्गागात्सं मे यज्ञग् स्थापयेति' तग् होवाचान्यदै तदुपवसथः६ श्वस्ते यज्ञः सग्स्थातेति७ । स होवाच समेव मे स्थापयेति' तस्य८ ह तावद्वि दिलायेण९ हविर्धाने १०

१ चेति (as TBr. II. 8. 4. 3) Be B D U; चयति (as RV. I. 32. 15) Be 7. २ तस्मिन् Be L. ३ Corrected; कामानाह B U Be (pr. m.); कामानाईह Be 7; कामा- नार्डहं D; कानौबवांच Be (sec. m.); कनीयवान्ध्य L. ४ My conjecture; हनन्नश्छाविधाय BUL; हनून्नश्छाविधाय Be; हन्- पंचादपिधाय Be 7 D. ५ Thus Be; all the other MSS. corrupt. ६ Uncertain r.; होवाचान्यदैतदु० Be 7 D; होवाचाध्वर्यवेतदु० Be B U; होवाच अर्ध्यश्ववैत उप० L. ७ •स्यातेति Be B U; •स्याहेति Be 7 D; •स्यायेति L. ८ तस्या MSS. exc. L. ९ तावद्ध only in Be (sec. m.); भवद् L; instead of विदित्वा (thus L Be) चिदिंत्वा the other MSS.

[ १८ । ४१, ४२ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ३९१ चर्मण्यूलूखलमुसले निधायाꣵशून्समवचुदां¹ चकार॑ यच्चिद्धि त्वं गृहेगृह उलूखलक युज्यसे । इह द्युमत्तमं वद जयतामिव दुन्दुभिरित्यथ होतृचमसे वसतीवरीभ्यो ऽध्यपो² निःषिच्य समुदायत्य जुह्वां चकार यथा जना सꣵसृथे व्रतानि³ को- ५ व्रतिनां⁴ व्रतमालोभयाति⁵ । कानान्धस्य⁶ प्रस्थितं⁷ वाध्यश्वस्य⁸ तौब्रसुतं⁸ ऽवदिन्द्र⁹ जुषस्व स्वाहेति॑ स एष उन्मत्तस्य वा वीतश्रद्धस्य वा¹⁰ नौतस्य¹⁰ वा यज्ञः॑ सा¹¹ यदागता¹² स्यादथ चतुष्टोमेनाग्निष्टोमेन यजेत पुरा भ्रेषाच्छान्त्यै॑ ॥ ४१ ॥ मनुर्वैवस्वतो ऽकामयत प्रजाꣵ सृजेय प्रजामवरुन्धीय १० प्रजां विन्देया¹³ मा¹³ प्रजया चत्तौरन्निति¹³॑ स एतं १ ॰समवभूयाञ्चकार L. २ ऽपो only in Be L. ३ हतानि MSS. exc. L: व्रातानि । — जनासख्ये L. ४ व्रतिनां Be; व्रतौन्पं L; वृतौनां the other MSS. ५ व्रतमालोभयाति Be, •यति L; व्रतमामालोपयति the other MSS. ६ Thus Be L; the other MSS. corrupt. ७ प्रस्थितं all exc. Be which has प्रस्तितं । ८ वाध्राश्वस्यौग्रसुतं Be B; वाध्राश्वःस्योद्द्सुतं U; वाध्यस्तेष्यौद्द्सुत Be 7; वाध्य- स्तेस्यौद्द्सुत D, वाध्यंश्वस्तित्रसुतं L. ९ श्वदिंद्रां Be 7 D; सिंद्रवदिंद्रा Be; निवपतींद्रा B; निवषंतेंद्रौ U: भिवदिन्द्रो L. १० Thus Be L; वतितस्य BUD; वक्रतस्य Be 7. ११ स MSS. १२ यदागत Be L; यदागन्धा B Be 7 DU. १३ Conjecturally; विन्देय मा प्रजयाचत्तौरन्निति BU; विंदेय माप्रजमाच• Be, विंदेय माप्रजयाचत्तरंतोति Be 7 D, विन्देयप्रजयाश्चत्तौ L. 50

३६४ [बौधायनश्रौतसूत्रम्] [१८ । ४२ ।] यज्ञक्रतुमपश्यत्तमाहरत्तेनायजत॑ । ततो वै स प्रजामसृजत प्रजामवारुन्द्ध प्रजांमविन्दतैनं प्रजयाचचत॑¹ । यः कामयेत प्रजाꣳ सृजेय प्रजामवरुन्धीय प्रजां विन्देया² मा प्रजया चचौरन्निति स एतेन यज्ञक्रतुना यजेत॑ । प्रजामेव सृजते प्रजामवरुन्द्धे प्रजां विन्दत³ ऐनं प्रजया चचते॑ । तस्य⁴ प्राचीन- ५ स्तोमास्त्रयस्त्रिवृतस्त्रयः पञ्चदशास्त्रयः सप्तदशास्त्रय एकविꣳशाः ॥ सो ऽकामयतान्नादो मे प्रजा स्यादन्नाद्यमवरुन्धीतान्नाद्यमस्यां प्रतितिष्ठेदिति॑ । स एतं यज्ञक्रतुमपश्यत्तमाहरत्तेनायजत॑ । ततो वै तस्यान्नादी प्रजाभवदन्नाद्यमवारुन्द्धानाद्यमस्यां प्रत्यतिष्ठद्य॑ः कामयेतान्नादो मे प्रजा स्यादन्नाद्यमवरुन्धीतान्नाद्यमस्यां १० प्रतितिष्ठेदिति स एतेन यज्ञक्रतुना यजेतान्नाद्येवास्य प्रजा भवत्यन्नाद्यमवरुन्द्धे ऽन्नाद्यमस्यां प्रतितिष्ठति॑ । तस्य दश स्तोमा॑ । दशसुदशसु स्तुवते विराजो रूपं ॥ वागाम्भृण्यकामयतापरि- मितं यशो ऽश्नुवीयेति॑ । सैतं यज्ञक्रतुमपश्यत्तमाहरत्तेनायजत॑ । ततो वै सापरिमितं यश आनशुत॑ । यः कामयेतापरिमितं यशो १५ ऽश्नुवीयेति स एतेन यज्ञक्रतुना यजेतापरिमितमेव यशो

१ • चक्षते all exc. Be L. २ विंदेय मा प्रजामाचचरंनिति Be D ; विंदेय प्रजयाचचरंत्विति B Be 7 U विन्देय मा प्रजामाचचौरन्निति L. ३ Thus corrected ; विंदत एवं Be L ; बिंदैतनं the other MSS. ४ Only in Be L.

[top-right] एकाहाः [top-right] यमस्तोमः

[१८ । ४२, ४३ ।] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ३६५

ऽश्रुते ' तस्य दशसु वहिष्पवमानः शते सहस्रे ऽयुते प्रयुते ऽर्बुदे न्यर्बुदे समुद्रे मध्ये ऽन्ते परार्धे " ॥ ४२ ॥ यमो वैवस्वतो ऽकामयत पितॄणामैश्वर्यमाधिपत्यꣳ राज्यं परीयामिति ' स एतं यज्ञक्रतुमपश्यत्तमाहरत्तेनायजत ' ततो ५ वै स पितॄणामैश्वर्यमाधिपत्यꣳ राज्यं पर्यैद्यः कामयेत समानानामैश्वर्यमाधिपत्यꣳ राज्यं परीयामिति स एतेन यज्ञक्रतुना यजेत ' समानानामैश्वर्यमाधिपत्यꣳ राज्यं पर्येति ' तस्य शते वहिष्पवमानः सहस्रे ऽयुते नियुते प्रयुते ऽर्बुदे न्यर्बुदे समुद्रे मध्ये ऽन्ते परार्धे पद्मे पल्वे ' नित्यमुक्त्वा मनसैव १० स्तुवानो मन्यत एतावति ' मे १ सुतमित्यथ ' सकृत्प्रवर्ग्य ' आतिथ्येन प्रचार्य गार्हपत्ये प्रवर्ग्यं प्रवृणक्ति ' तेनाहवनीये प्रचरति ' तं काले उदासयति ' शिरो वा एतद्यज्ञस्य यदा- तिथ्यं ' यशः प्रवर्ग्यः ' शीर्षन्नेव यज्ञस्य यशो दधातीति नु सकृत्प्रवर्ग्यो ' ऽथ सुते प्रवर्ग्यः ' पवमानेन चरित्वाग्नीध्रे प्रवर्ग्यं १५ प्रवृणक्ति ' तेनाहवनीय एव प्रचरति ' तं तदानीमेवोदासयति ' शिरो वा एतद्यज्ञस्य यत्पवमानो ' यशः प्रवर्ग्यः ' शीर्षन्नेव यज्ञस्य यशो दधातीति नु सुत्याप्रवर्ग्यो ' ऽथ सकृत्प्रवर्ग्यो ' ऽथ सुते प्रवर्ग्यो ' ऽथ सुत्याप्रवर्ग्यः २ " ॥ ४३ ॥ एकादशः ॥

१ Uncertain r. ; एतावत्तौ मे सुतमित्यथ Be ; एतावन्मे सुत० L ; एतावत्तौ (ति) मेत्यथ the other MSS. २ MSS. exc. L ins. वै । ३ The close of this chapter must contain several corruptions.

३८६ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १८ । ४४ । ] १पुरूरवा ह पुरा ऐडो राजा कल्याए आस' तग्ँ होर्वश्यप्सराभिदध्यौ' तग्ँ संवत्सरं कामयमानानुचचारै२वग्ँ ह स्म वै पूर्वं ऽभिश्राम्यन्ति' तद्धातिचिरं मेने' तस्य ह धावतः पुरो रथं कर्तं दर्शयामास' तग्ँ ह दृष्ट्वा राजावतस्थौ' तग्ँ हावस्थाय न ददर्शाथो ह पुनरातस्थौ' तग्ँ हास्थायैव ददर्श' ५ स ह सारथिं पप्रच्छ सारथे किं पश्यसीति' त्वां भगव दूति होवाच रथमस्यान्यन्वानमिति' स हेक्षां चक्रे दृक्ष्यामि वै किलेति' तग्ँ ह वागभ्युवाच न वै दृक्ष्यहं वै त्वामेतं३ कतमदीदृशमित्यथ कस्त्वमित्यहमूर्वश्यप्सरेति होवाच' सा त्वा संवत्सरं कामयमानान्वचारिष

अहरहरागच्छेयुस्तदाश्ना स्यां' न त्वा नग्नं पश्येयमिति' सर्वमेवैतद्भगवति सुकरमिति होवाच' कथा ल्वपि' जाया पतिं नग्नं न पश्यतीत्य॑न्तर्वासं वसीथा२ दूति होवाचानग्नो भवेति३' तया सहोवासान्तर्वासं वसानः' सा ह स्म जाता- ऽज्ञातानेव पुत्रानपविध्यति' ताञ् ह राजोवाच पुत्रकामा ३ वै भगवति वयं मनुष्याः स्मो जाताञ्ज्ञातानु त्वमपविध्यसीति' सा होवाच पर्यवेतराचयो भवन्ति क्षीणायुषो ऽन्ये' भूयः प्रियं करवावहा दूति' सायुं४ चामावसुं च जनयां चकार' सा होवाचेमौ बिभृतेमौ५ सर्वमायुरेष्यत दूति' प्राङायुः प्रवव्राज' तस्यैते कुरुपञ्चालाः६ काशिविदेहा इत्येतदायवं प्रव्राजं' प्रत्यङ्मावसुस्तस्यैते गान्धारय७ स्पर्शवो ऽराट्टा इत्येतदामावसवम्८ ॥ ४४ ॥ अथो हास्या एषा पूर्वचित्तिरप्सरा स्वसा बभूव' सा हेक्षां चक्रे ज्योग् वै मे स्वसा मनुष्येष्ववात्सीद्धन्तैनामच्छाया-

१ ल्वपि L, त्वपि the other MSS. २ वसीथा L Be (sec. m.) वासीत्याभ्य the other MSS. ३ भवति MSS. exc. L, which has तेन ह वामनो भवतीति । ४ प्रायुं Be (sec. m.). ५ बिभृते० Be L; the other MSS. om. these words. ६ ०पांचालः L B. ७ The proper names given acc. to Be (sec. m.); the other MSS. गांधारा (or रौ) पयस्पर्शवोहारा (or त्य) ड्रा (or द्रा) । ८ इत्येतन्नावसुम् or इत्येतन्नामवसुम् or इत्येतन्नामावसम् MSS.

३६८ Digitized by Madhuban Trust बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १८ । ४५ । ]

नैति ' तया सहागत्यैव संगमं न लेभे ' ऽथो हास्या अवियूथमुपस्यापदासै¹वक्² ह स्म वै पूर्वासां महिषीणाᳵ रूपं भवति ' तद्धरूपं कृत्वा प्रमाथ्यं³ चिकार्याथो⁴ हास्या उरणः चौरप आसन्दीपादे बद्ध आस ' तᳵ सा प्रममाथ ' तस्मिन्न्छि- द्यमाणे रुरुवे⁵ ऽयमवौरज⁶ दूति ' तच्छ्रुत्वा राजोत्पपात ' ५ तामभ्यानग्न⁷ तामभ्युपेयाय ' ⌜तᳵ सा⁸ नकुली⌝ भूत्वा प्रत्युपेयाय ' तस्य हान्तर्वासमवलुलुङ्गोपाथ ह सा विद्युतं जनयां चकार⁹ ' १०तᳵ सा विद्युति नग्नमनुचख्यावथो ह राजाजगामाखारुहं वा अह्मजीत उरुणमत्यारुहंहि नूनमिति¹¹ प्रत्यहं प्रजहिष्यामीति ' किं व्यभूदिति ' नग्नं १० लादर्शमिति¹² होवाच ' तस्यां प्रव्रजितायामप्रियविद्धः

१ Thus (only ष्पि० or ष्वा०) MSS. २ Only in Be (sec. m.). ३ Thus Be L (sec. m.); प्रथं the other MSS. ४ विख्यायाथो Be (sec. m.); धिक्कायाथो or चिययायाथो or विख्यायाथो the other MSS. ५ रुवेमे Be (sec. m.); रुपेमे L; बद्रे the other MSS. ६ Corrupt; यमवौरजा Be (sec. m.) L; बमविराजा the other MSS. ७ ०भ्यानरस् MSS. ८ Conj.; संकुली Be (sec. m.); तसंनेकुली the other MSS. ९ Thus L Be (sec. m.); जनयामास the other MSS. १० Be 7 ins. साङ्के चकार, B Be (orig.) ins. सांचोवकार। ११ These corrupted words without any var. r. in all MSS. १२ चाद्दर्शमिति MSS.

एकाहाः पुनस्तोमौ

[ १८ । ४५ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ३६६

शोचꣳश्चचार¹' तꣳ होवाच बृहस्पतिराङ्गिरसो हन्त त्वा शतेन² याजयिष्याम्यपयि त्वा पुनर्जन्विष्यामीति³' तꣳ शतेन⁴ बृहस्पतिराङ्गिरसो याजयां चकार' ताꣳ ह्वावभृथा- देवोदेत्य प्रतिददर्श' ताꣳ ह पुत्रौ प्रतीत्योचतुरिह नौ नय ५ यत्र ते गतिर्बलिनौ⁵ वां⁵ पितरमशूशुच⁵ इति' सा⁶ होवाच सं वां⁷ पुत्रकौ जनेय बाढमिह तिस्र एव रात्रीर्वत्स्यामि नो ब्राह्मणस्य वचो मोघमसदिति' तया सह तिस्र⁸ एव⁸ रात्रीरुवासाऽन्तर्वासं वसानस्तस्याꣳ रेतः सिषिचे' सा होवाच⁹ कथमिदꣳ स्यादिति' कथꣳ हि नूनाऽश्मिति¹⁰ राजा प्रत्युवाच' १० सा होवाच नवां कुम्भीमाहरेति' तस्यामेनन्

Digitized by Madhuban Trust ४०० बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १८ । ४५ । ] सवनौ ' तस्यामेतन्न्यचिखान ' तदश्वत्थो जज्ञे शम्या परिवृतो रेतसो ऽश्वत्थ आश्रयाच्छम्यैषैव शमीगर्भस्य सृष्टिरेतन्निदान- मथ१ वै भवति सर्वेण२ वै देवाः सुवर्गं लोकमायंस्तिति ' स यत्र हैतद्यज्ञो देवेभ्यो ऽधि मनुष्यान्प्रत्यवरुरोहाश्वत्थ्य्३ हैव तत्प्रत्यवरुरोह ' तस्यारणी चक्रिरे४ ऽयं वाव स यज्ञ ५ इत्य॑थो खलु य एव कश्चाश्वत्थः५ स शमीगर्भः ' स यदा- होर्वश्यस्यायुरसि पुरूरवा इत्येतेषामेवैतत्पितापुत्राणां नामानि गृह्णात्य॑थो सामान्यमेवैतद्द्हेत६ ' तस्यां प्रव्रजितायां पुनरेवा- प्रियविद्धः° शोचᳵसंचचार ' तᳵ होवाच बृहस्पतिराङ्गिरसो हन्त लौपशदेन° याजयिष्यामि वि वै ते ऽप्रियमवैष्यतीति ' १० तमौपशदेन बृहस्पतिराङ्गिरसो याजयां चकार ' ततो वै तस्याप्रियं८ विनिनाय ' तौ ह वा एतौ पौरूरवसौ नाम ग्रहौपशदौ ' स यो वित्तᳵ सिषाधयिषेत्तᳵ शदेन याजयेत्तस्य १ ॰निधानमथ MSS exc. L. २ cp. TS., I. 7. 1. 2. ३ ॰वरोहाश्वत्थं or ॰त्य MSS. ४ वक्रिरे L Be (sec. m.); चक्रिरे the other MSS. ५ Thus L; खलु य एवाश्वत्थः Be (sec. m.); खल्वेवकश्च (श्च) ।श्वत्थः the other MSS. ६ Thus L; सामान्यमेवैतूहते Be (sec. m.); ॰मेवैभ्य ऊहते the other MSS. °–° only in L Be (sec. m.). ८ सा om. MSS.

[१८ । ४५, ४६ ।] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ४०२ दशसु वहिष्पवमान' एकैकोपगीयत १ एकविंशत्या २ सुनोती- हैवायँ ३ यो ऽप्रियं विनिनीषेत्तमौपगदेन ४ याजयेत्तस्यैक- विंशत्यां वहिष्पवमान' एकैकावगीयत आ दशभ्यो ॥ ऽथ प्राजापत्यौ नाम शद्दौपगदौ' तस्य तिसृषु वहिष्पवमानस्तिस्र- ५ स्तिस्र उपगीयन्त आ षट्त्रिंशतः' षट्त्रिंशत्सु वहिष्पव- मानस्तिस्रस्तिस्रो ऽवगीयन्त आ तिसृभ्यो ॥ ऽथ नैध्रुवस्य ५ कश्यपस्य शद्दौपगदौ' तस्य चतसृषु वहिष्पवमानश्चतस्र- श्चतस्र उपगीयन्त आष्टाचत्वारिंशतो' ऽष्टाचत्वारिंशत्सु वहिष्पवमानश्चतस्रश्चतस्रो ऽवगीयन्त आ चतसृभ्यः ॥ ४५ ॥ १० द्वादशः ॥ देवासुरा ह यत्र महासंग्रामम् ६ संयेतिरे ७ तद्धेमानि ८ भूतानि द्वेधैव ९ व्यपचक्रमुर्देवानेवान्वन्यान्यसुरानेवान्वन्यानि १० '

१ Thus L; एकैक उप० Be (sec. m.); एकेनोप० the other MSS. २ Corrected; एकविंशत्यौ L; एकविंशत्यै Be (sec. m.); एकविंशते (or ने)त्य the other MSS. ३ सुनोति इहैवाय L; सुनोतौहैवाय Be (sec. m.); सुनोति एषाय the other MSS. ४ Thus L ; विनौनिंषे० Be (sec. m.); वितौनिषे० or वितिनिषे० the other MSS. ५ ०ध्रुव L Be. ६ महा० only in L and Be (sec. m.). ७ सं only in Be (sec. m.); य० L. ८ तयेमानि L and Be (sec. m.); तं धुमानि the other MSS. ९ Thus L; द्वेधै Be; द्वैद्वेधै the other MSS. १० व्यपच० L Be; व्यवच० the other MSS. 51

बृहस्पतिर्देवानां पुरोहित आसीदुशना$^१$ काव्यो ऽसुराणां । ब्रह्माख्यानो देवा आसन्ब्रह्माख्यानो ऽसुरास्ते बहूँत्सङ्ग्रामान- विजयमाना आसां चक्रिरे । तेषां न कतरे चन अविष्यदा- जज्ञुर्गन्धर्वो हैव सूर्यवर्चा अविष्यदाजज्ञे । तस्यो हेन्द्रो जायाया$^२$ उपहास्य$^२$ आस । ताꣳ होवाचामुदिताङ्गि$^३$ त्वमिदं ५ गन्धर्वं पृच्छ किमर्थमिदं देवासुरा न विजयन्तीति । तं तथेति होवाच त्वमपि श्व आगच्छतादिति । स हान्तः समुद्रे हिरण्मया$^४$ नावया सहजानि कुमार्यां$^५$ चक्रे । ऽथो हेन्द्र आजगाम । स ह सौवर्णः पटरो भूत्वा नौमण्ड$^६$ उपश्लिश्लेष$^७$ । तꣳ हागतमेव विदित्वा$^८$ पप्रच्छामुदिताङ्ग$^९$ त्वमिदं ब्रूहि १० किमर्थमिदं देवासुरा न विजयन्तीति । मोच्चैरिति होवाच कर्णिनी वै नौराप$^१०$ इति । ब्रह्माख्यानो देवा इति होवाच ब्रह्माख्यानो ऽसुरा इति । तच्छ्रुत्वेन्द्रो हरिशुकरूपं$^११$ कृत्वोत्पपात ।

$^१$ Thus MSS. $^२$ Thus L and Be (sec. m.), which has, however, ॰हास्यमास ; याजायद्वाप उपहास्य चास the other MSS. $^३$ ॰म्रुदितांगि or ॰तांचि MSS. $^४$ हिरण्मया MSS. exc. B. $^५$ Uncertain ; सहर्जानकुमाय्यां L ; r. सहजानिः ? cp. TS. III. 2. 8. 5. $^६$ नौर्मण्ड L; नौर्मण्डप Be (sec. m.) ; नैर्मण्ये the other MSS. $^७$ ॰श्लिश्लेष MSS. exc. Be which has : ॰श्लिश्ये । $^८$ विल्वा L. $^९$ ॰मृतांग L Be (rightly ?) ; ॰मुदितांहि the other MSS. $^{१०}$ Thus L ; नौक्रप Be (sec. m.) ; नोराप the other MSS. $^{११}$ Emended ; हरिः शुक्कोरुप L ; हरिः शुक्लरूपं the other MSS.

[ १८ । ४६, ४७ ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ४०३ तꣳ ह दृष्ट्वैवाह१ मघवन्नो२ दूति यतरेषाꣳ३ हरिस्ते जेष्य- न्तीति॑ स ह ग्लैवोशनसं४ काव्यमुपमन्त्रयां चक्रे जयन्त्याश्च५ दुहित्रा चतसृभिश्च कामदुघाभिः॑ स हाज्ञप्तो ऽसुरेभ्यो ऽधि देवानुपसमियाय६॑ ततो ह वा एतद्देवा असुरानमहा- संग्रामं जिग्युः॑ ॥ ४६ ॥ स ह गुरुरिव मेने गरमित्र गीर्त्वा बह्व वित्तमसुराणां प्रतिगृह्य॑ स होवाच गुरुरिवास्मि गरमित्र गीर्त्वा बह्व वित्तमसुराणां प्रतिगृह्य हन्त मा याजयेति॑ तं द्वादश- स्तोमेनाग्निष्टोमेन बृहस्पतिराङ्गिरसो याजयां चकार॑ तेन हेद्धोर्ध्वꣳ हिरण्यमुज्जगार॑ तद्ध७ दृष्ट्वेक्षां८ चक्रे हन्ताह- मिदमसुरेभ्यो निर्हराणीति॑ तद्धेन्द्र८ आज्ञायैव शिलां९ चकार॑ ते ह वा एत१० औशनसा नाम कुरुक्षेत्रे पर्व्वताः११ ॥ १ Uncertain; दृष्ट्वेबजद्दो L; दृष्ट्वेवाहो Be; दृष्ट्वै वयन्न the other MSS. २ Thus Be; मघवर्यन्मघवन्निति L; मघवान्भू मघववा the other MSS. ३ Thus L; यतर एषां Be; यद्तरेषां the other MSS. ४ Thus MSS. exc. Be which has स ह्याग० and L: स ह्यागत्यौ०। ५ My conjecture; जयंतश्च Be; जयन्तश्च L; जायत्याच or यत्याच the other MSS. ६ Thus L; ०समौयाय Be; ०समौपय or ०समौयाप the other MSS. ७ तंहद्वे० Be; तहहह्वो० L; तद्धतेदद्वे० the other MSS. ८ Thus L; तद्येंद्र Be; तधेंद्रे or तदधेंद्रे the other MSS. ९ शिलोम् L. १० Only in L and Be. ११ पर्वतेङ्गाः L.

४०४ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १८ । ४७ । ] स ह लघुरिवाचरदप्रतिष्ठितः१ । स होवाच लघुरिव वा अस्म्यप्रतिष्ठितो२ हन्त मा याजयेति ' तमेकविꣳशतिस्तोमे- नाग्निष्टोमेन बृहस्पतिराङ्गिरसो याजयां चकार ' ततो वै स प्रतितस्थावथो३ हेन्द्रः४ कामदुघा अवरुरुधे५ ' ताꣳ ह सायमेतमुवाच प्रातरेतादिति ' प्रातरेतमुवाच सायमेता- दिति ' स एवमेव संवत्सरं नेनीयामास ' स होवाच प्रात- रेतादिति ' मा सायमात्य सायमेतादिति ' मा प्रातरात्य को ऽयमेतः कतमो ऽयमेतो ' यमेनमेतं६ मघवन् ब्रवीषीति७ होक्त्वा प्रव्राजायो हेन्द्र उक्थानि कामदुघाश्चकार ' ताꣳ ह स वरुणाय प्रददाविदं तव८ मम८ चेदममुष्य८ च नौ १० सहेति ' बृहस्पतय आङ्गिरसायेदं नावाख्यास्ता विधारया- नावह्नस्येदमज्यसौति९ विष्णवे शिपिविष्टाय चेत्येषैवोक्थ्यानाꣳ

१ ॰ाचरद्॰ only in L and Be. २ ॰वास्मिंनप्रति॰ Be; वा ष्यस्मिन्नप्रति॰ L; ॰वलाप्रति॰ the other MSS. ३ Emended ; प्रत्यतस्थानयो L; प्रत्यवस्थापयद्यो the other MSS. ४ हेंद्रं MSS. ५ ष्मभिरुरुधे L; ष्मभिरुरोधे Be; ष्वावरुरोधे the other MSS. ६ यमेनमेतं (or ॰तत्) L Be; यमैवमेतरन् or पद्यमेवमेतरन् the other MSS. ७ Thus L; ब्रवौषि इति Be; ब्रवीति the other MSS. ८ तवचमम इदममुष्य Be; तवचमसेवेदममुष्य L; तौव (तवि) मम चेदमुष्य the other MSS. ९ Thus (hopelessly corrupted as it seems) Be; नावाख्यास्तद्वि- धारयानावह्नस्येदमज्मसौति L; नावाख्यात्रा (or द्वा) पिधारयाधा (or द्या) पदहस्येदमंजषेति the other MSS.

सृष्टिरेतन्निदानमथो हास्यैव मनुर्वैवस्वतः शून्यमानः मन्स- खास१ । तस्मै चतुर्यौ प्रददौ ' ताञ् सो ऽस्यां न्यदधात्सेयं२ ऋष्टिरेवैष२ ऋष्टेः२ सृष्टिरेतन्निदानं ' तौ ह वा एतावाग्रयणौ नाम पुनस्तोमौ भवतः ' स यो गुरुरिव मन्येत गरभिव गीर्वायाज्यं वा याजयित्वाप्रतिग्राह्यस्य वा प्रतिगृह्य तं द्वादश- स्तोमेनाग्निष्टोमेन याजयेदश्नुते हैव लघुतामथ यो लघुरिव चरेदप्रतिष्ठितस्समेकविꣳशतिस्तोमेनाग्निष्टोमेन याजयेत्प्रत्येव तिष्ठति ॥ ४७ ॥ त्रयोदशः ॥ अथ प्रणोदः ' समानमभिचरणीयꣳ शिल्पं ' प्रातःसव- नौयाननुवर्तते ऽग्नये प्रवते पुरोडाशो ऽष्टाकपालस्त्रिवृदेष भवत्यैथ विबाधः ' समानमभिचरणीयꣳ शिल्पं ' माध्यंदि- नीयाननुवर्तते ऽग्नये विबाधवते पुरोडाशो ऽष्टाकपालस्त्रि- वृदेवैष भवत्यैथ प्रतिनोदः३ ' समानमभिचरणीयꣳ शिल्पं ' तृतीयसवनीयाननुवर्तते ऽग्नये प्रतीकावते पुरोडाशो ऽष्टा- कपालस्त्रिवृदेवैष भवत्यैथाग्नेरतिव्याधः ' समानमभिचर- णीयꣳ शिल्पमनूबन्ध्यस्य पशुपुरोडाशमनुवर्तते ऽग्नये वसुमते पुरोडाशो ऽष्टाकपालस्त्रिवृदेवैष भवत्यैथेन्द्रवज्रः ' समान- मभिचरणीयꣳ शिल्पं ' पञ्चदश एष भवति ॥ शुनस्कर्णो ह

१ Thus L Be; सम्म (or न्म) दास the other MSS. २ सेयं ऋषिरवैषकपे L; सोयं ऋषिरैवैकपे Be; सेखेवहिरेष्वैवतृष्टेः the other MSS. ३ प्रतीनोदः L.