बृहत्संहिता (आचार्य वराहमिहिर - स्थापत्य, खगोल, मौसम व जल विज्ञान)

230 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXIV. Sl. 17-20. Sloka 16.—Or, the sky is blocked by clouds that simulate the mass of rocks on the collyrium mountain or by those that set at naught the lustre of snow, pearls, conch-shells and the rays of the Moon. तडिद्धेमकक्ष्यैर्बलाकाग्रदन्तैः स्रवद्वारिदानैश्चलत्प्रान्तहस्तैः । विचित्रैन्द्रचापध्वजोच्छ्रायशोभैस्तमालालिनीलैर्वृतं चाब्दनागैः ॥ Sloka 17.—Or, it is covered with elephants in the form of clouds, which are as dark as Tamala and the bees, which have lightning corresponding to the golden trappings, cranes to the tusks in front, pouring rain to ichor, moving tops to the trunks, and the multi-coloured rainbows to the beautiful banners held aloft. सन्ध्यानुरक्ते नभसि स्थितानामिन्दीवरश्यामरुचां घनानाम् । वृन्दानि पीताम्बरवेष्टितस्य कान्तिं हरेश्चोरयतां यदा वा ॥१८॥ Sloka 18.—Or, there are in the sky turned crimson by twilight, clusters of clouds, which, bearing the dark hue of lilies, rob, as it were, Lord Krishna, clad in his yellow silken garment, of his beauty. सशिखिचातकदर्दुरनिःस्वनैर्यदि विमिश्रितमन्द्रपटुस्वनाः । खमवतत्य दिगन्तविलम्बिनः सलिलदाः सलिलौघमुषः क्षितौ ॥ Sloka 19.—If the clouds have their loud and distinct peal of thunder followed by the cries of peacocks, Chataka birds and frogs and hang at the horizon having spread throughout the firmament, then they will pour down torrents of rain on the earth. निगदितरूपैर्जलधरजालैस्त्र्यहमवरुद्धं द्व्यहमथवाहः । यदि वियदेवं भवति सुभिक्षं मुदितजना च प्रचुरजला भूः ॥२०॥ Sloka 20.—If the sky should be covered for three, two or one day at a stretch with banks of clouds of the

Adh. XXIV. Sl. 21] चतुर्विंशोऽध्यायः 231 above description, there would be plenty of food, the people would be happy and contented or, there would be abundant water in the land, respectively. तथा च गर्गः । दधिरौप्यामलक्रौञ्चताम्राभरणसन्निभाः । शुककौशेयमाञ्जिष्ठात्तपनीयसमप्रभाः ॥ अच्छिन्नमूलाः सुस्निग्धाः पर्वताकारसन्निभाः । घना घनाः प्रशस्यन्ते विद्युत्स्तनितसङ्कुलाः ॥ तथा च पराशरः । रोहिणीयोगे पुनः प्रदक्षिणो मृदुर्मारुतः स्नेहवन्ति चाम्राणि विद्युच्छक्रचापालङ्कृतानि स्वादुसुरभिविमलशिशिरतावृद्धिश्चाम्भसां वृष्टिः क्षेमसुभिक्षाय यावतो दिवसान्निमित्तप्रादुर्भावानुबन्धस्तावद्वर्षाणि सुभिक्षक्षेमम् । आसप्तरात्राद्विलवासिनां बिलेभ्यो निष्क्रमणं स्त्रीपुरुषबालानां प्रमोदः पक्षिणां क्षीरपुष्पफलवृक्षसेवनं तरूणामच्छिद्रपत्रता पुरपौरांहिताय ॥ तथा च समाससंहितायाम् । आषाढबहुलपक्षे शिशिरकरे रोहिणीसमायुक्ते । यदि गगनममलमत्यन्ततीक्ष्णरश्मिः सहस्रांशुः ॥ सलिलगुरुनम्नजलधरतडिल्लतालोलशक्रनादिगन्तः । अभितमलमभेकचातककादम्बविमिश्रमाकाशम् ॥ क्षितितनयरविजरहितः स्फटिकनिभश्चन्द्रमा निरुत्पातः । मरुतश्च पूर्वपूर्वोत्तरोत्तराः शान्तमृगविहगाः ॥ रूक्षैरल्पैर्मारुताक्षिप्तदेहैरूष्ट्राध्वाङ्क्षप्रेतशाखामृगाभैः । अन्येषां वा निन्दितानां स्वरूपैर्मूकैश्शब्दैर्नो शिवं नापि वृष्टिः ॥२१॥ Sloka 21.—There would neither be prosperity nor rain in the land, should the clouds be rough and small, tossed about by the winds, have the shapes of camels, crows, dead bodies, monkeys or other inauspicious creatures and be silent. तथा च गर्गः । छिन्नमूलाश्च वृक्षाश्च शुष्का बाष्पाकुलीकृताः । पापसत्वानुकाराश्च मेघाः पापफलप्रदाः ॥

232 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXIV. Sl. 22-26. विगतघने वा वियति विवस्वान्मृदुमयूखः सलिलकृदेवम् । सर इव फुल्लं निशि कुमुदाढ्यं खमुडुविशुद्धं यदि च सुवृष्ट्यै ॥२२॥ Sloka 22.—If the Sun should shine with burning rays in a cloudless sky and the sky at night with bright stars look blooming like a lake rich in lilies, there would be copious rain. पूर्वोद्भूतैः सस्यनिष्पत्तिरब्दैराग्नेयाशासम्भवैरग्निकोपः । याम्ये सस्यं क्षीयते नैर्ऋतेऽर्द्धं पश्चाज्जातैः शोभना वृष्टिरब्दैः ॥२३॥ वायव्योत्थैर्वातवृष्टिः क्वचित् पुष्टा वृष्टिः सौम्यकाष्ठासमुत्थैः । श्रेष्ठं सस्यं स्याणुदिक्सम्प्रवृद्धैर्वायुश्चैवं दिक्षु धत्ते फलानि ॥२४॥ Slokas 23-24.—If the clouds are formed in the east, there will be growth of good crops; in the south-east, there will be raging of fires; in the south, decay of crops; in the south-west, destruction of half the crops; in the west, handsome rain; in the north-west, stormy rain in some places; in the north, very good and full rain and in the north-east, bumper crops. The same effects should be predicted of the wind also arising in the several directions. उल्कानिपातास्तडितोऽशनिश्च दिग्दाहनिर्घातमहीप्रकम्पाः । नादा मृगाणां सपतत्रिणां च ग्राह्या यथैवाम्बुधरास्तथैव ॥२५॥ Sloka 25.—Fall of meteors, flashes of lightning, thunderbolts, false fires in the quarters, portentous sound in the sky, earthquakes and the cries of birds and beasts produce the same effects as the clouds under the above conditions. नामाङ्कितैस्तैरुदगादिकुम्भैः प्रदक्षिणं श्रावणमासपूर्वैः । पूर्णैः स मासः सलिलस्य दाता स्रुतैर्वृष्टिः परिकल्प्यमूनेः ॥२६॥ Sloka 26.—The four water-pots beginning with the northern one should be named after the months

Adh. XXIV. Sl. 27-28.] चतुर्विंशोऽध्यायः 233 तथा च गर्गः । सौम्ये तु श्रावणं विन्द्यात्पूर्वे भाद्रपदं वदेत् । दक्षिणेऽश्वयुजो ज्ञेयः पश्चिमे कार्तिकं विदुः ॥ सर्वे कुम्भाः सुपूर्णाः स्युरभग्नाः कान्तिसंयुताः । चतुरो वार्षिकान् मासान् सर्वान् वर्षति वासवः ॥ सर्वस्रुतैरवृष्टिः स्यादर्द्धैर्मध्यमवर्षणम् । द्रवैस्तथाविधा वृष्टिर्वक्तव्या जलमानतः ॥ अन्यैश्च कुम्भैर्नृपनामचिह्नर्देशाङ्कितैश्चाप्यपरैस्तथैव । भग्नैः स्रुतैर्न्यूनजलैः सुपूर्णैर्भाग्यानि वाच्यानि यथानुरूपम् ॥२७॥ तथा च काश्यपः । अन्यदेशाङ्किताः कुम्भा भिद्यन्ते च स्रवन्ति च । बन्धहीना वितोयाश्च तेऽभियोज्या नृपेण वै ॥ दूरगो निकटगोऽथवा शशी दक्षिणे पथि यथातथा स्थितः । रोहिणीं यदि युनक्ति सर्वथा कष्टमेव जगतो विनिर्दिशेत् ॥२८॥ बृ. सं. 30

234 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXIV. Sl. 29-32. स्पृशन्नुदग्याति यदा शशाङ्कस्तदा सुवृष्टिर्बहुलोपसर्गा । असंस्पृशन्द्योगमुदक्समेतः करोति वृष्टिं विपुलां शिवं च ॥२९॥ Sloka 29.—If the Moon touching Rohini goes north- ward, there will be good rain, but many disasters. But if she should pass to the north without touching the group, there will be copious rain and prosperity to mankind. रोहिणीशकटमध्यसंस्थिते चन्द्रमस्यशरणकृता जनाः । क्वापि यान्ति शिशुयाचिताशनाः सूर्यतप्तपिठराम्बुपायिनः ॥३०॥ Sloka 30.—When the Moon is posited in the centre of the wain of Rohini (Adhyaya IX-25, supra), the people will roam about helpless, their children procuring food for them and drinking water from Sun-heated vessels. उदितं यदि शीतदीधितिं प्रथमं पृष्ठत एति रोहिणी । शुभमेव तदा स्मरातुराः प्रमदाः कामिवशे च संस्थिताः ॥३१॥ Sloka 31.—If the Moon should rise first and Rohini rising later follows, it augurs well for mankind, and amorous ladies will be stricken with love and yield to their lovers. अनुगच्छति पृष्ठतः शशी यदि कामी वनितामिव प्रियाम् । मकरध्वजबाणखेदिताः प्रमदानां वशगास्तदा नराः ॥३२॥ Sloka 32.—If the Moon follows Rohini from behind just as a lover does his lady-love, men will become victims to Cupid's arrows and be under the influence of their beloveds. आग्नेय्यां दिशि चन्द्रमा यदि भवेत्तत्रोपसर्गो महान् नैर्ऋत्यां समुपद्रुतानि निधनं सस्यानि यान्तीतिभिः ।

Adh. XXIV. Sl. 33-35.] चतुर्विंशोऽध्यायः 235 प्राजेशानि‍लदिक्स्थिते हिमकरे सस्यस्य मध्यश्रयो याते स्थाणुदिशं गुणाः सुर्बहवः सस्यार्घवृष्ट्यादयः ॥३३॥ Sloka 33.—When the Moon stands southeast of Rohini, there will be great calamities ; when south-west, all the crops will be spoiled, being smitten with land- plagues ; when northwest, the growth of crops will be middling ; and when northeast, there will be many advantages, good growth of crops, higher prices and the like. तथा च समाससंहितायाम् उदगपि च तुहिनकिरणः पूर्वोत्तरतोऽथवा स्थितः प्राच्याम् । यदि भवति तदा वसुधा भवति विवृद्धा प्रहृष्टजना ॥ उपसर्गोऽनलदिक्स्थे याम्याशासंस्थिते शकटके च । किं कष्टैस्तैरुक्तैः श्रुतमात्रैर्यैः कृशो भवति ॥ क्रिमिशुकशलभादिभयं नैर्ऋत्यां भातिपुष्टिरपरेण । वायव्याशासंस्थे मध्यं सस्यं कुमुदनाथे ॥ ताडयेद्यदि च योगतारकामावृणोति वपुषा यदापि वा । ताडने भयमुशन्ति दारुणं छादने नृपवधोऽङ्गनाकृतः ॥३४॥ Sloka 34.—If the Moon should cut across the pro- minent star of the group or hide it with her disc, there would be terrible peril and the king's murder by a woman respectively, so say the wise. Yoga Tara is generally the brightest of the group. सतारागणमध्ये तु या तारा दीप्तिमत्तरा । योगतारेति सा प्रोक्ता नक्षत्राणां पुरातनैः ॥ गोप्रवेशसमयेऽग्रतो वृषो याति कृष्णपशुरेव वा पुरः । भूरि वारि शबले तु मध्यमं नो सितेऽम्बुपरिकल्पनापरैः ॥३५॥ Sloka 35.—If, at the time of the cows returning home, a bull or a black animal (such as a goat) takes

236 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXIV. Sl. 36. the lead, there will be much rain; if the animal be black and white, there will be medium rain, and if white, there will be no rain at all. A proportionate estimate of the quantity of rain is to be made with the animals of other colours. These views accord with those of Garga, तथा च गर्गः प्राक्प्रवेशे तु यूथस्य पुरतो वृषभो यदा। प्रवेशे कृष्णवर्णो वा पशुर्बहुजलप्रदः ॥ कृष्णा तु गौः सुभिक्षाय क्षेमारोग्याय चोच्यते । गौर्यामथ च नीलायां मध्याः सस्यस्य सम्पदः ॥ अनावृष्टिकरी श्वेता वाताय कपिला स्मृता । पाटला सस्यनाशाय रोगाय करटा स्मृता ॥ एकदेशाय शबला चित्रं चित्रा तु वर्षति । पाण्डुरा मध्यमाङ्गी वा ग्रीष्मधान्यविवर्द्धनी ॥ कपिला पश्चिमं वर्षं शोणा स्वग्रे प्रवर्षति ॥ But Parasara adds : If an elephant, a horse or a chariot should enter the town first in the evening of the Rohini-Yoga-day, there will be success in war; if a monkey, an ass, a camel, a mongoose, a cat or a dog should so enter, there will be troubles. If a blind man should enter first, there will be fear from thunderbolts. तथा च पराशरः । अथास्तमयवेळायां पुरद्वारमभिगम्य निमित्तान्युप- लक्षयेत् । तत्र योगजम्बरथप्रथमप्रवेशे पुरविजयो वानरखरोष्ट्रनकुलमार्जारप्रवेशे त्वशनिभयमिति ॥ दृश्यते न यदि रोहिणीयुतश्चन्द्रमा नभसि तोयदावृते । रुग्भयं महदुपस्थितं तदा भूश्च भूरिजलसस्यसंयुता ॥३६॥ Sloka 36.—If the Moon when in conjunction with Rohini is not visible owing to the sky being overcast great danger from sickness is imminent, but the earth will be provided with plenty of water and grain. Thus ends the 24th Adhyaya " on the Moon's Conjunc on with Rohini ".

Adh. XXV. Sl. 1-3] पञ्चविंशोऽध्यायः 237 स्वातियोगाध्यायः ॥२५॥ The Moon’s Conjunction with Swati. Swati yoga means the period of a day when the Moon passes through the star Swati in the month of Ashadha. यद्रोहिणीयोगफलं तदेव स्वातावषाढासहिते च चन्द्रे । आषाढशुक्ले निखिलं विचिन्त्यं योऽस्मिन् विशेषस्तमहं प्रवक्ष्ये ॥१॥ Sloka 1.—The same effects as for the Moon's con- junction with Rohini apply to her conjunction with Swati and Ashadha. But the observations have to be made in the bright half of the month of Ashadha. I am now going to explain the special features of this latter conjunction. तथा च पराशरः । सर्व एते योगा मास्याषाढे भवन्ति तान्दैवज्ञः प्रयत: शुचिरवधारयेत् स्वातिसंयुते चन्द्रमसि घनस्निग्धस्तनितविद्युन्मालेरम्भोदैर्नभसो ऽच्छादनं सुभिक्षक्षेमाय तद्धूस्रर्ववातप्रादुर्भाव इति । उल्कानिर्घातकम्पोपघातैश्च विपर्ययः॥ स्वातौ निशांशे प्रथमेऽभिवृष्टे सस्यानि सर्वाण्युपयान्ति वृद्धिम् । भागे द्वितीये तिलमुद्गमाषा ग्रैष्मं तृतीयेऽस्ति न शारदानि ॥२॥ वृष्टेऽह्निभागे प्रथमे सुवृष्टिस्तद्वद्द्वितीये तु सकीटसर्पा । वृष्टिस्तु मध्यादपरभागवृष्टे निशिच्छिद्रवृष्टिर्द्युनिशं प्रवृष्टे ॥३॥ Slokas 2–3.—If it rains in the first four-hour period of the night during the Moon's stay in Swati, all field- products will thrive ; the second part, sesamum, green gram and black gram will thrive, and in the third, summer crop alone will flourish and not the autumnal. If it rains in the first part of the day, there will be excellent rain during the year. In the second, the effect will be the same coupled with insects and snakes; and

238 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXV. Sl. 4-5. in the third part, the rain will be moderate. If there rain both day and night, there will be very good rain. तथा च गर्गः । स्वातियोगे यदा युक्ते पूर्वरात्रे प्रवर्षति । ग्रीष्मशारदसम्पन्नां तां समामभिनिर्दिशेत् ॥ रात्रेर्द्वितीयभागमाश्रित्य स्वातियोगेऽभिवर्षति । सम्पदो मुद्गमाषाणां तिलानां चावधारयेत् ॥ त्रिभागशेषे शर्वर्याः स्वातियोगेऽभिवर्षति । ग्रैष्मं सम्पद्यते सस्यं शारदं तु विनश्यति ॥ अह्रस्तु प्रथमे भागे वर्षाक्षेमसुवृष्टये । द्वितीये शोभना वृष्टिर्बहुसस्यसरीसृपाः ॥ अह्नस्तृतीयभागे तु मध्यमां कुरुते समाम् । अहोरात्रं यदा वर्ष स्वातियोगे पुरन्दरः ॥ तदा तु चतुरो मासान् सर्वान्वर्षति वासवः ॥ इति- सममुत्तरेण तारा चित्रायाः कीर्त्यते ह्यपांवत्सः । तस्यासन्ने चन्द्रे स्वातेर्योगः शिवो भवति ॥४॥ Sloka 4.—There is a star due north of Chittra called अपांवत्स —Apam Vatsa—" little one of water ". The conjunction with Swati taking place when the Moon is near the above star proves beneficial. सप्तम्यां स्वातियोगे यदि पतति हिमं माघमासान्धकारे वायुर्वा चण्डवेगः सजलजलधरो वापि गर्जत्यजस्रम् । विद्युन्मालाकुलं वा यदि भवति नभो नष्टचन्द्रार्कतारं विज्ञेया प्रावृडेषा मुदितजनपदा सर्वसस्यैरुपैता ॥५॥ Sloka 5.—If during the Moon's conjunction with Swati there is snow-fall on the 7th day of the dark half in the month of Magha, or if the wind is head-long, or the clouds thunder frequently, or if the heavens where- from the Sun, the Moon and the stars have disappeared, are filled with wreaths of lightning, one may be sure that

Adh. XXV. 6., XXVI. 1.] षड्विंशोऽध्यायः 239 the rainy season will be rich in all sorts of crops, glad- dening mankind. तथैव फाल्गुने चैत्रे वैशाखस्यासितेऽपि वा। स्वातियोगं विजानीयादाषाढे च विशेषतः ॥६॥ Sloka 6.—In the same manner, one should consider the Moon's conjunction with Swati when occurring in the month of Phalguna, Chaitra or the dark half of Vaisakha and particularly in the month of Ashadha. The commentator Bhattotpala is of opinion that this Sloka is spurious (not belonging to the text). Thus ends the 25th Adhyaya on "the course of the Moon's Conjunction with Swati." आषाढीयोगाध्यायः ॥२६॥ The Moon's Conjunction with Ashadha. Ashadhee Yoga means the period of a day when the Moon passes through the asterism of Uttarashadha in the lunar month of Ashadha. आषाढ्यां समतुलिताधिवासितानामन्येद्युर्यदधिकतामुपैति बीजम् । तद्वृद्धिर्भवति न जायते यदूनं मन्त्रोऽस्मिन् भवति तुलाभिमन्त्रणाय ॥ Sloka 1.—At the time of the full Moon in Ashadha, take equal weights of several kinds of seeds and keep them for a night being sanctified with the Mahavrata hymn. Such seeds as increase in weight will flourish and such as have diminished will not thrive. The hymn in praise of the balance that is used for the purpose of weighing is the following: तथा च गर्गः । वायव्यवैश्वदेवाभ्यां प्राजापत्यस्य चैव हि । एषामप्यधिकं चापि रोहिणी नाम याप्यते ॥

240 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXVI. Sl. 2-6. तथा च समाससंहितायाम् तुलिताधिवासितानामन्येद्युर्यदधिकं भवति बीजम् । आषाढपौर्णमास्यां तद्वृद्धिस्तत्रमन्त्रोऽयम् ॥ स्तोतव्या मन्त्रयोगेन सत्या देवी सरस्वती । दर्शयिष्यसि यत्सत्यं सत्ये सत्यव्रता ह्यसि ॥२॥ येन सत्येन चन्द्राकौँ ग्रहा ज्योतिर्गणास्तथा । उत्तिष्ठन्तीह पूर्वेण पश्चादस्तं व्रजन्ति च ॥३॥ यत्सत्यं सर्ववेदेषु यत्सत्यं ब्रह्मवादिषु । यत्सत्यं त्रिषु लोकेषु तत्सत्यमिह दृश्यताम् ॥४॥ ब्रह्मणो दुहितासि त्वमादित्येति प्रकीर्तिता । काश्यपी गोत्रतश्चैव नामतो विश्रुता तुला ॥५॥ Slokas 2-5—The balance should be invoked through the following hymns: "As the Goddess of speech is verily Truth, you will show yourself situated in truth, being of the Vow of Truth. May that Truth appear here, the Truth by which the Sun and the Moon the planets and the hosts of stars rise in the east and set in the west, the Truth which exists in all the Vedas, in the vedic scholars and in all the three worlds You are the daughter of Brahman, well-known by the name of Aditya, by the family of Kasyapa and by the popular name of Balance. क्षौमं चतुःसूत्रकसन्निबद्धं षडङ्गुलं शिक्यकवस्त्रमस्याः । सूत्रप्रमाणं च दशाङ्गुलानि षडेव कक्ष्योभयशिक्यमध्ये ॥६॥ Sloka 6.—The scale-pans should be of silken cloth six inches long and wide fastened with four strings 10 inches long, and the cord by which the balance is held between the two scales is 6 inches in length.

Adh. XXVI. Sl. 7-10.] षड्विंशोऽध्यायः 241 याम्ये शिक्ये काञ्चनं संनिवेश्यं शेषद्रव्याण्युत्तरेऽम्बूनि चैव । तोयैः कौप्यैः सैन्धवैः सारसैश्च वृष्टिर्हीना मध्यमा चोत्तमा च ॥७॥ दन्तैर्नागा गोहयाद्याश्च लोम्ना हेम्ना भूपाः सिक्थकेन द्विजाद्याः । तद्देशा वर्षमासा दिशश्च शेषद्रव्याण्यात्मरूपस्थितानि ॥८॥ Slokas 7-8.—Gold should be placed in the right hand pan while all other articles as well as water in the left hand one for purposes of weighing. Weigh severally the waters of wells, rivers and lakes. The rain will be meagre, moderate and copious according as well, river and lake water proves the heaviest. The value of elephants is determined by the amount of ivory they have; of cows, horses and the like, by their hair; of kings, by the amount of gold in their treasuries; of Brahmins, Kshatriyas, etc., as well as of countries, years, months and quarters, by beeswax; and of other sub- stances, by their actual weight. हैमी प्रधाना रजतेन मध्या तयोरलाभे खदिरेण कार्या । विद्धः पुमान् येन शरेण सा वा तुला प्रमाणेन भवेदितस्तिः ॥९॥ Sloka 9.—A golden balance is the best; one of silver is middling. In the absence of the above two, it shall be made of खदिर Khadira (Acacia catechu) wood, or it shall be made of a shaft by which a man is wounded. The length of the balance should be twelve inches. An inch is the space covered over by 8 grains of barley placed side by side—or that of three grains of barley placed lengthwise. It is also the breadth of the human finger. हनिस्य नाशोऽभ्यधिकस्य वृद्धितुल्येन तुल्यं तुलितं तुलायाम् । एतत्तुलाकोशरहस्यमुक्तं प्राज्ञेश्रयोगेऽपि नरो विदध्यात् ॥१०॥ वृ. सं. 31

242 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXVI. Sl. 11-12. Sloka 10.—Such substances as, again being weighed prove to have diminished in weight, will be lost; such as have increased will thrive; such as continue in the same condition will be indifferent. This is called the secret of weighing treasures with the balance. This applies equally to the Moon's conjunction with Rohini also. तथा च गर्गः येषां प्रणमते सारं ते भवन्ति च नासमम् । येषां तु हीयते सारं तेषां नाशं विनिर्दिशेत् ॥ समानि तु समानि स्युस्तुलया तुलितानि तु ॥ तथा च पराशरः सारसेऽम्भसि सस्यानां राज्ञां च विजयोऽधिके । नादेये मध्यमा सम्पदकनीयस्य चलोदके ॥ यस्यां दिशि भवेन्माल्यमम्लानं शुचिगन्धिमत् । तस्यां दिशि विजानीयाद्राज्ञां शिवमनामयम् ॥ इति- स्वातावषाढास्वथ रोहिणीषु पापग्रहा योगगता न शस्ताः । ग्राह्यं तु योगद्वयमप्युपोष्य यदाधिमासो द्विगुणीकरोति ॥११॥ Sloka 11.—Evil planets standing in Swati, Uttara- shadha or Rohini during the Moon's conjunction cause misery in the land. In the case of an intercalary Asha- dha month occurring, one should observe both the lunar conjunctions with devotional fasting. तथा च गर्गः योगैः पापैरुपहतैः प्रजानामशुभं वदेत् । दुर्भिक्षावृष्टिमरकान् सौम्यैः सौभिक्षमादिशेत् ॥ तथा च पराशरः- शुक्रबुधबृहस्पतिसंयोगे शूकधान्यतिलमुद्गविनाशः । सौरस्य मध्यदेशाभावो भौमस्य शस्त्रकोपः । केतोर्भयदुर्भिक्षप्रादुर्भावावग्रहः । रोहिणीमध्यगमनमिन्दोः सुभिक्षक्षेमवृष्टिकरणम् ॥ त्रयोऽपि योगाः सदृशाः फलेन यदा तदा वाच्यमसंशयेन । विपर्यये यत्त्विह रोहिणीजं फलं तदेवाभ्यधिकं निगद्यम् ॥ १२॥

Adh. XXVI. Sl. 13-15.] षड्विंशोऽध्यायः 243 Sloka 12.—When the results of the Moon's con- junctions with Rohini, Swati and Ashada are the same, the prediction—good or bad—is to be made unhesita- tingly. If they be different, the effects of Rohini alone will prevail. निष्पत्तिरग्निकोपो वृष्टिर्मन्दाथ मध्यमा श्रेष्ठा । बहुजलपवना पुष्टा शुभा च पूर्वादिभिः पवनैः ॥१३॥ Sloka 13.—According as the wind blows from the east, south-east, south, etc., during the Moon's conjunc- tion with Ashadha, the consequences are in their order as follows : good harvest, raging of fire, little, middling, very good rain, copious rain accompanied by winds, abundant and beneficial rain. वृत्तायामाषाढ्यां कृष्णचतुर्थ्यामजैकपादर्थे । यदि वर्षति पर्जन्यः प्रावृट् शस्ता न चेन्न ततः ॥१४॥ Sloka 14—If, after the full Moon in the month of Ashadha, the rain God pours down rain on the 4th day of the dark half at the asterism of Purvashadha, the rainy season will prove beneficial ; otherwise, not. आषाढ्यां पौर्णमास्यां तु यद्यैशानोऽनिलो भवेत् । अस्तं गच्छति तीक्ष्णांशौ सस्यसंपत्तिरुत्तमा ॥१५॥ Sloka 15.—If there is a north-easterly wind on the full-moon day of Ashadha at sunset, there will be an excellent growth of crops. Thus ends the 26th Adhyaya on " the Moon's Conjunction with Ashadha."

244 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXVII. Sl. 1-2- वातचक्रम् ॥२७॥ The Wind Circle. It is said that this chapter is not by Varahamihira but is an insertion. पूर्वे पूर्वसमुद्रवीचिशिखरप्रस्फालनाघूर्णित- श्चन्द्राकांशुसटाकलापकलितो वायुर्यदाकाशतः । नैकान्तस्थितनीलमेघपटला शारद्यसंवर्धिता वासन्तोत्कटसस्यमण्डिततला सर्वा मही शोभते ॥१॥ Sloka 1.—If on the day of the full-moon in Ashadha an easterly wind blows from heaven, being tossed by the stroke of the tops of the billows of the eastern ocean and mingled with the mass of the mane-like rays of the Sun and the Moon, the whole earth will shine being enriched by the splendid vernal and autumnal crops and being covered overhead with groups of dark clouds every-where. यदाग्नेयो वायुर्मलयशिखरास्फालनपटुः प्लवत्यस्मिन् योगे भगवति पतङ्गे प्रवसति । तदा नित्योद्दीप्ता ज्वलनशिखरालिङ्गिततला स्वगात्रोष्मोच्छ्वासैर्वमति वसुधा भस्मनिकरम् ॥२॥ Sloka 2.—When the wind blows with such force as if to break off the peaks of the Malaya Mountain from the south-eastern part of the sky at sunset on the same full-moon day, the earth, blazing continuously with the flames of fire embracing (spreading on) its surface, will emit heaps of ashes along with the hot breath emanating from its own body. यदा वह्नौ वायुर्वहति गगने खण्डिततनुः is another reading. तालीपत्रलतावितानतरुभिः शाखामृगाभर्त्सयन् योगेऽस्मिन् प्लवति ध्वनिः सपरुषो वायुर्यदा दक्षिणः ।

Adh. XXVII. Sl. 3-5] सप्तविंशोऽध्यायः 245

• तद्द्योगसमुत्थितस्तु गजवत्तालाङ्कुशैर्घट्टिताः कीनाशा इव मन्दवारिकणिका मुञ्चन्ति मेघास्तदा ॥३॥ Sloka 3.—When at the above conjunction a very rough and howling south-wind blows, making the mon- keys dance through the leaves of palm-trees, bowers of creepers and trees, the clouds rising like the elephants which are struck and pricked by the goad shed a few drops of water like miserly persons. In the 3rd पाद, सर्वोद्योगसमुन्नताश्च is another reading. सूक्ष्मैलालवलीलवङ्गनिचयान् व्याघूर्णयन् सागरे भानोरस्तमये प्लवत्यविरतो वायुर्यदा नैर्ऋतः । क्षुत्तृष्णावृतमानुषास्थिशकलप्रस्तारभारच्छदा मत्ता प्रेतवधूरिवोग्रचपला भूमिस्तदा लक्ष्यते ॥४॥ Sloka 4.—If at sunset on the same day a south- west wind blows unceasingly tossing up and down in the sea heaps of small cardamoms, averrhoas and cloves, then the earth shrouded by a heavy load of scattered broken bones of men who have perished by hunger and thirst, appears wild and restless like a young lady just losing her husband. यदा रेणूत्पातैः प्रविचलसटाटोपचपलः प्रवातः पश्चाच्चेद्दिनकरकरापातसमये । तदा सस्योपेता प्रवरनिकराबद्धसमरा क्षितिः स्थानस्थानेष्वविरतवसामांसरुधिरा ॥५॥ Sloka 5.—If, at the time of the disappearance of the Sun's rays, there is a strong gale from the west, raising dust with its beating wings, the earth will be endowed with rich crops and have the leading monarchs

246 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXVII. Sl. 6-8. engaged in war and consequently will be filled with huge masses of marrow, flesh and blood. आषाढीपर्वकाले यदि किरणपतेरस्तकालोपपत्तौ वायव्यो वृद्धवेगः पवनघनवपुः पन्नगार्द्धानुकारी । जानीयाद्वारिधाराप्रमुदितमुदिता मुक्तमण्डूककण्ठां सस्योल्लासैकचिह्नां सुखबहुलतया भाग्यसेनामिवोर्वीम् ॥६॥ Sloka 6.—At the approach of sunset on the full- moon day of Ashadha, if the north-easterly wind be very strong, have a dense appearance and resemble broken bodies of serpents (or Garuda), then it should be known that the earth will possess the fulness of blessings, on account of great happiness, caused by the all-round- growth of splendid crops and torrents of rain, wherein the frogs rejoice and croak continuously. मेरुग्रस्तमरीचिमण्डलतले ग्रीष्मावसाने रवौ वात्यामोदिकदम्बगन्धसुरभिर्वायुर्यदा चोत्तरः । विद्युद्भ्रान्तिसमस्तकान्तिकलनामत्तास्तदा तोयदा उन्मत्ता इव नष्टचन्द्रकिरणां गां पूरयन्त्यम्बुभिः ॥७॥ Sloka 7.—If, at the end of the Grishma Season (i, e. full-moon of Ashadha) when the mass of the Sun's rays is screened by Mount Meru, a northerly breeze blows, disseminating the fragrance of the sweet-scented Kadamba flowers, the clouds will inundate the earth with water, as though mad (crying madly as it were), and intoxicated by the sight of splendid illumination caused by the flashes of lightning and destroying the rays of the Moon on the earth. नष्टचन्द्रार्ककिरणं नष्टतारं न खेचरम् । न तां मद्रपदां मन्ये यत्र देवो न वर्षति ॥८॥

XXVII. 9, XXVIII. 1] अष्टाविंशोऽध्यायः 247 Sloka 8.—If the sky be without the rays of the Sun, the Moon and the stars, and if there be no rain, then, I think it cannot be called Bhadrapada. The sloka is spurious, says the Commentator. ऐशानो यदि शीतलोऽमरगणैः संसेव्यमानो भवेत् पुन्नागागरुपारिजातसुरभिर्वायुः प्रचण्डध्वनिः । आपूर्णोदकयौवना वसुमती सम्पन्नसस्याकुला धर्मिष्ठाः प्रणतारयो नृपतयो रक्षन्ति वर्णांस्तदा ॥९॥ Sloka 9.—If the north-easterly breeze be cool, scented by the flowers of Punnaga, Agaru and Parijata, be sonorous and be enjoyed by groups of Gods, the earth restored to youthful vigour will be full of water and crops, and kings will curb their enemies, will protect all class of people and with the utmost justice. Thus ends the 27th Adhyaya on the Wind Circle. सद्योवर्षाध्यायः ॥२८॥ Signs of Immediate Rain. वर्षाप्रश्ने सलिलनिलयं राशिमाश्रित्य चन्द्रो लग्नं यातो भवति यदि वा केन्द्रगः शुक्लपक्षे । सौम्यैर्दृष्टः प्रचुरमुदकं पापदृष्टोऽल्पमम्भः प्रावृट्काले सृजति न चिराच्चन्द्रवद्गार्गवोऽपि ॥१॥ Sloka 1.—If, at a query regarding rain, the Moon be posited in the Lagna which is a watery sign (Kataka, Makara, Kumbha or Meena) or in the 4th, 7th or 10th house in the bright fortnight, there will be plentiful rain ere long in the monsoon, provided she is aspected by benefics. If she be aspected by malefics in the

248 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXVIII. Sl. 2-3. above Yogas, there will be very little rain. In predict- ing rain, Venus should be treated on a par with the Moon during the rainy season. The commentator asks the question :—When the Lagna is a Kendra already, what is the meaning of केन्द्रगः ? Does it mean a Kendra other than the Lagna ? Yes, it does. The idea of the author is this : There will be rain, etc., in the dark half when the Moon is in Lagna Kendra alone and not elsewhere, while in the other half, even in another Kendra, it is all right. तथा च समाससंहितायाम् वर्षाप्रश्ने प्रावृषि जलराशौ कण्टके शशी बलवान् । भृगुजो वा शुभदृष्टो बहुजलकृत् स्वल्पदः पापैः ॥ आर्द्रं द्रव्यं स्पृशति यदि वा वारि तत्सञ्ज्ञकं वा तोयासन्नो भवति यदि वा तोयकार्योन्मुखो वा । प्रष्टा वाच्यः सलिलमचिरादस्ति निःसंशयेन पृच्छाकाले सलिलमिति वा श्रूयते यत्र शब्दः ॥२॥ Sloka 2.—If the querist touches any wet object or water or any other liquid (pearls, etc.), or stands near water, or is about to do something connected with water or liquid, or, at the time, the word 'water' be heard in the place, then he should be told that there is rain ere long without any doubt. तथा च समाससंहितायाम् आर्द्रद्रव्यं सलिलं जलसञ्ज्ञश्रवणदर्शनान्यथवा । उदयशिखरिसंस्थो दुर्निरीक्ष्योऽतिदीप्त्या द्रुतकनकनिकाशः स्निग्धवैडूर्यकान्तिः । तदहनि कुरुतेऽम्भस्तोयकाले विवस्वान् प्रतपति यदि चोच्चैः खं गतोऽतीव तीक्ष्णम् ॥३॥ Sloka 3.—If, during the rainy season, the Sun at rising cannot be looked at on account of his dazzling

Adh. XXVIII. Sl. 4-6.] अष्टाविंशोऽध्यायः 249 brilliance and appear like molten gold, or possess the pure lustre of beryl, or if he burns with intense heat at the zenith of the sky, there will be rain on the very same day. विरसमुदकं गोनेत्राभं वियद्विमला दिशो लवणविकृतिः काकाण्डाभं यदा च भवेन्नभः। पवनविगमः पोप्लूयन्ते झषाः स्थलगामिनो रसनमसकृन्मण्डूकानां जलागमहेतवः ॥४॥ Sloka 4.—The following are the symptoms of rain — tasteless water, the sky of the colour of cow’s eyes or crow’s eggs, uncontaminated directions, moisture of salt, calm wind, much tumbling of fishes ashore and the repeated croakings of frogs. मार्जारा भृशमवनिं नखैर्लिखन्तो लोहानां मलनिचयः सविस्रगन्धः। रथ्यायां शिशुरचिताश्च सेतुबन्धाः सम्प्राप्तं जलमचिराभ्निवेदयन्ति ॥५॥ Sloka 5.—Cats scratching the earth very much with their nails, accumulation of rust on iron or bronze vessels with a musty smell and construction of bridges on the high roads by children indicate immediate rain. In the 3rd पाद, शिशुनिचिताश्च is another reading. गिरयोऽञ्जनचूर्णसन्निभा यदि वा बाष्पनिरुद्धकन्दराः। कृकवाकुविलोचनोपमाः परिवेषाः शशिनश्च वृष्टिदाः ॥६॥ Sloka 6.—Mountains resembling heaps of collyrium or their caves wrapt in vapour and haloes of the colour of cock’s eyes round the Moon, are indications of rain. बृ. सं. 32