धम्मपद (पालि मूल, संस्कृत छाया एवं हिन्दी अनुवाद)
Dhammapada with Pali Original & Hindi Translation
महापण्डित राहुल सांकृत्यायन द्वारा
९. पापवग्गो (पाप वर्ग)
६८ ] धम्मपदं [ ११।५ अनुवाद—देखो विचित्र शरीरको, जो व्रणोंसे युक्त, फूला, पीड़ित नाना सङ्कल्पोंसे युक्त है, जिसकी स्थिति अनियत है। जेतवन उत्तरा (थेरी) १४८-परिजिन्नमिदं रूपं रोगनिड्ढं पभङ्गुरं । भिज्जती पूतिसन्देहो मरणन्तं हि जीवितं ॥३॥ (परिजीर्णमिदं रूपं रोगनीडं प्रभंगुरम्। भिद्यते पूतिसन्देहो मरणान्तं हि जीवितम् ॥३॥) अनुवाद—यह रूप जीर्ण शीर्ण, रोगका घर, और भंगुर है, सड़ कर देह भग्न होती है; जीवन मरणान्त जो ठहरा । जेतवन अधिमान (भिक्खु) १४६-यानि'मानि अपत्यानि अलाबूनेव सारदे । कापोतकानि अट्ठीनि तानि दिस्वान का रति ॥४॥ (यानीमान्यपथ्यान्यलावूनीव शरदि। कापोतकान्यस्थीनि तानि दृष्ट्वा का रतिः ॥४॥) अनुवाद—शरद् कालकी अपथ्य लौकीकी भाँति (फेंक दी गईं), या कबूतरोंकी सी (सफेद होगईं) हड्डियोंको देखकर किस- को इस (शरीरमें) प्रेम होगा ? जेतवन रूपनन्दा (थेरी) १५०-अट्ठीनं नगरं कतं मंसलोहितलेपनं । यत्थ जरा च मच्चू च मानो मक्खो च ओहितो ॥५॥
११७ ] जरावग्गो [ ६९ (अस्थ्नां नगरं कृतं मांसलोहितलेपनम् । यत्र जरा च मृत्युश्च मानो म्रक्षश्चावहितः ॥५॥) अनुवाद—हड्डियोंका (एक) नगर (=गढ़) बनाया गया है, जो मांस और रक्तसे लेपा गया है; जिसमें जरा, और मृत्यु, अभि- मान और डाह छिपे हुये हैं। जेतवन मल्लिका देवी १५१—जीरन्ति वे राजरथा सुचित्ता अथो सरीरम्पि जरं उपेति । सतं च धम्मो न जरं उपेति सन्तो ह वे सब्भि पवेदयन्ति ॥६॥ (जीर्यन्ति वै राजरथाः सुचित्रा अथ शरीरमपि जरामुपेति । सतां च धर्मो न जरामुपेति सन्तो ह वै सद्भिः प्रवेदयन्ति॥६॥ अनुवाद—सुचित्रित राजरथ भी पुराने हो जाते हैं, और शरीर भी जराको प्राप्त होता है; (किन्तु) सज्जनोंका धर्म (=गुण) जराको नहीं प्राप्त-होता, सन्त जन सत्पुरुषोंके बारेमें ऐसाही कहते हैं । जेतवन (लाळ) उदायी (थेर) १५२—अप्पस्सुतायं पुरिसो बलिवद्दो'व जीरति । मंसानि तस्स वड्ढन्ति पञ्ञा तस्स न वड्ढति ॥७॥ (अल्पश्रुतोऽयं पुरुषो बलीवर्द इव जीर्यति । मांसानि तस्य बर्द्धन्ते प्रज्ञा तस्य न बर्द्धते ॥७॥)
७० ] धम्मपद [ ११।१० अनुवाद—अल्पश्रुत (=अज्ञानी) पुरुष बैलकी भाँति जीर्ण होता है। उसका मांस ही बढ़ता है, प्रज्ञा नहीं बढ़ती। १५३-अनेकजातिसंसारं सन्धाविस्सं अनिब्बिसं । गहकारकं गवेसन्तो दुक्खा जाति पुनप्पुनं ॥८॥ (अनेकजातिसंसारं समधाविषं अनिर्विशमानः । गृहकारकं गवेषयन्, दुःखा जातिः पुनः पुनः ॥८॥) १५४-गहकारक ! दिट्ठोसि पुन गेहं न काहसि । सब्बा ते फासुका भग्गा गहकूटं विसङ्घितं । विसङ्खारगतं चित्तं तण्हानं खयमन्झगा ॥६॥ (गृहकारक, दृष्टोऽसि पुनर्गेहं न करिष्यसि । सर्वास्ते पार्श्विका भग्ना गृहकूटं विसंस्कृतम् । विसंस्कारगतं चित्तं तृष्णानां क्षयमभ्यगात् ॥६॥) अनुवाद—बिना रुके अनेक जन्मों तक संसारमें दौड़ता रहा। (इस काया रूपी) कोठरीको बनानेवाले (=गृहकारक) को खोजते पुनः पुनः दुःख (-मय) जन्म में पड़ता रहा। हे गृह- कारक ! (अब) तुझे पहिचान लिया, (अब) फिर तू घर नहीं बना सकेगा। तेरी सभी कड़ियाँ भग्न हो गयीं, गृहका शिखर भी निर्बल हो गया। संस्कार-रहित चित्तसे तृष्णाका क्षय हो गया। बाराणसी (ऋषिपत्तन) महाधनी सेठका पुत्र १५५-अचरित्वा ब्रह्मचरियं अलद्धा योब्बने धनं । जिण्णकोञ्चा'व झायन्ति खीशमच्छे'व पल्लले ॥१०॥
११।११ ] जरावग्गो [ ७१ ( अचरित्वा ब्रह्मचर्यं अलब्ध्वा यौवने धनम् । जीर्णक्रौंच इव क्षीयन्ते क्षीणमत्स्य इव पल्वले ॥१०॥) १५६—अचरित्वा ब्रह्मचरियं अलद्धा योव्वणे धनं । सेन्ति चापातिखीणा'व पुराणानि अनुत्थुनं ॥११॥ ( अचरित्वा ब्रह्मचर्यं अलब्ध्वा यौवने धनम् । शेरते चापोऽतिक्षीण इव पुराणान्यनुतन्वन्तः ॥११॥) अनुवाद—ब्रह्मचर्यको बिना पालन किये, जवानीमें धनको बिना कमाये, (पुरुष) मत्स्यहीन जलाशयमें वृद्ध क्रौंच पक्षीसे जान पडते हैं । ११-जरावर्ग समाप्त
१२—अत्तवग्गो सुंसुमारगिरि ( भेसकळावन ) बोधि राजकुमार १५७—अत्तानं चे पियं जञ्ञा रक्खेय्य तं सुरक्खितं । तिण्णमञ्ञतरं यामं पटिजग्गेय्य पण्डितो ॥१॥ ( आत्मान चेत् प्रियं जानीयाद् रक्षेत्तं सुरक्षितम् । त्रयाणामन्यतमं यामं प्रतिजागृयात् पण्डितः ॥१॥ ) अनुवाद—अपनेको यदि प्रिय समझा है, तो अपनेको सुरक्षित रखना चाहिये; पंडित ( जन ) (रातके) तीनों यामों (=पहरों) में से एकमें जागरण करे । जेतवन ( शाक्यपुत्र ) उपनन्द ( थेर ) १५८—अत्तानं एव पठमं पतिरूपे निवेसये । अञ्ञमनुसासेय्य न किलिस्सेय्य पण्डितो ॥२॥ ( आत्मानमेव प्रथमं प्रतिरूपे निवेशयेत् । अथान्यमनुशिष्यात् न क्लिष्येत् पण्डितः ॥२॥ ) ७२ ]
१२४ ] अत्तवग्गो [ ७३ अनुवाद—पहिले अपनेको ही उचित (काम) में लगावे, (फिर) यदि दूसरेको उपदेश करे, (तो) पंडित क्लेशको न प्राप्त होगा। जेतवन (अभ्यासी) तिस्स (थेर) १५९-अत्तानञ्चे तथा कयिरा यथञ्जमनुसासति । सुदन्तो वत दम्मेथ अत्ता हि किर दुद्दमो ॥३॥ (आत्मानं चेत् तथा कुर्याद् यथाऽन्यमनुशास्ति । सुदान्तो बत दमयेद्, आत्मा हि किल दुर्दमः ॥३॥ ) अनुवाद—अपनेको वैसा बनावे, जैसा दूसरेको अनुशासन करना है; (पहिले) अपनेको भली प्रकार दमन करे; वस्तुतः अपनेको दमन करना (ही) कठिन है। जेतवन कुमार कस्सपकी माता (थेरी) १६०-अत्ता हि अत्तनो नाथो को हि नाथो परो सिया । अत्तना'व सुदन्तेन नाथं लभति दुल्लभं ॥४॥ (आत्मा¹ हि आत्मनो नाथः को हि नाथः परः स्यात् । आत्मनैव सुदान्तेन नाथं लभते दुर्लभम् ॥४॥ ) १ भगवद्गीता (अध्याय ६)में— “उद्धरेदात्मनात्मान नात्मानमवसादयेत् । आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ॥४॥ बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः । अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत् ॥५॥”
१०. दण्डवग्गो (दण्ड वर्ग)
७४ ] धम्मपद [ १२।६ अनुवाद—(पुरुष) अपने ही अपना मालिक है, दूसरा कौन मालिक हो सकता है, अपनेको भली प्रकार दमन कर लेने पर ( वह एक ) दुर्लभ मालिकको पाता है । जेतवन महाकाल ( उपासक ) १६१-अत्तना'व कतं पापं अत्तजं अत्तसम्भवं । अभिमन्थति दुम्मेधं वजिरं 'व'स्ममयं मणिं ॥५॥ ( आत्मनैव कृतं पापं आत्मजं आत्मसम्भवम् । अभिमथ्नाति दुर्मेधसं वज्रमिवाश्ममयं मणिम् ॥५॥ ) अनुवाद—अपनेसे जात, अपनेसे उत्पन्न, अपनेसे किया पापं, ( करने- वाले ) दुर्बुद्धिको पाषाणमय वज्रमणीकी ( चोटकी ) भाँति मन्थन (=पीडित ) करता है । जेतवन देवदत्त १६२-यस्सच्चन्तदुस्सीव्यं मालुवा सालमिवोततं । करोति सो तयत्तानं यथा 'नं इच्छती दिसो ॥६॥ ( यस्याऽत्यन्तदौःशील्यं मालुवा शालमिवाततम् । करोति स तथात्मानं यथैनमिच्छंति द्विपः ॥६॥ ) अनुवाद—मालुवालता १ से वेष्टित शाल ( वृक्ष ) की भाँति जिसका दुरा- चार फैला हुआ है; वह अपनेको वैसा ही कर लेता है, जैसा कि उसके शत्रु चाहते हैं । १ मालुवा एक लता है, जो जिस वृक्षपर चढ़ती है, वर्षा पानीके मारसे उसे तोड़ डालती है ।
१२।९ ] अत्तवग्गो [ ७५ राजगृह ( वेणुवन ) संघमें फूटके समय १६३-सुकराणि असाधूनि अत्तनो अहितानि च । यं वे हितञ्च साधुञ्च तं वे परमदुक्करं ॥७॥ ( सुकराण्यसाधून्यात्मनोऽहितानि च । यद् वै हितं च साधु च तद् वै परमदुष्करम् ॥७॥ ) अनुवाद—अनुचित और अपने लिये अहित ( कर्मोंका करना ) सुकर है; (लेकिन) जो हित और उचित है, उसका करना परम दुष्कर है । जेतवन काल (थेर) १६४-यो सासनं अरहतं अरियानं धम्मजीविनं । पटिक्कोसति दुम्मेधो दिट्ठिं निस्साय पापिकं । फलानि कट्ठकस्सेव अत्तहञ्ञाय फुल्लति ॥८॥ ( यः शासनमर्हतां आर्याणां धर्मजीविनाम् । प्रतिक्रुश्यति दुर्मेधा दृष्टिं निश्रित्य पापिकाम् । फलानि काष्ठकस्यैवात्महत्यायै फुल्लति ॥८॥ ) अनुवाद—धर्मजीवी, आर्य, अर्हतोंके शासन (=धर्म)को, जो दुर्बुद्धि बुरी दृष्टिसे निन्दता है; वह बाँसके फलकी भाँति अपनी हत्याके लिये फूलता है । जेतवन ( चूळ ) काल ( उपासक ) १६५-अत्तना 'व कतं पापं अत्तना संकिलिस्सति । अत्तना अकतं पापं अत्तना 'व विसुज्झति ॥ सुद्धि असुद्धिपच्चत्तं नञ्ञो अञ्ञं विसोधये ॥६॥
७६ ] धम्मपदं [ १२।१० ( आत्मनैव कृतं पापं आत्मना संक्लिश्यति । आत्मनाऽकृतं पापं आत्मनैव विशुध्यति । शुद्धयशुद्धी प्रत्यात्मं नाऽन्योऽन्यं विशोधयेत् ॥९॥ ) अनुवाद—अपनेसे किया पाप अपनेको ही मलिन करता है, अपने पाप न करे तो अपने ही शुद्ध रहता है; शुद्धिअशुद्धि प्रत्येक ( आदमी )की अलग अलग है; दूसरा ( आदमी )दूसरेको शुद्ध नहीं कर सकता । जेतवन अत्तदत्थ ( थेर ) १६६—अत्तदत्थं परत्थेन बहुनाऽपि न हापये । अत्तदत्थमभिञ्ञाय सदत्थपसुतो सिया ॥१०॥ (आत्मनोऽर्थं परार्थेन बहुनाऽपि न हापयेत् । आत्मनोऽर्थमभिज्ञाय सदर्थप्रसितः स्यात् ॥१०॥) अनुवाद—परायेके बहुत हितके लिये भी अपने हितकी हानि न करे; अपने हितको जान कर सच्चे हितमें लगे । १२—आत्मवर्ग समाप्त
१३—लोकवग्गो जेतवन कोई अल्पवयस्क भिक्षु १६७-हीनं धम्मं न सेवेय्य, पमादेन न संवसे । मिच्छादिट्ठिं न सेवेय्य न सिया लोक-वड्ढनो ॥ १॥ (हीनं धर्मं न सेवेत, प्रमादेन न संवसेत् । मिथ्यादृष्टिं न सेवेत, न स्यात् लोकवर्द्धनः ॥१॥) अनुवाद—पाप(=नीच धर्म)को न सेवन करे, न प्रमादसे लिस होवे, झूठी धारणाको न सेवन करे, (आदमीको) लोक- (=जन्म मरण)-वर्द्धक नहीं बनना चाहिये । कपिलवस्तु (न्यग्रोधाराम) शुद्धोदन १६८-उत्तिट्ठे नप्पमज्जेय्य धम्मं सुचरितं चरे । धम्मचारी सुखं सेति अस्मिं लोके परम्हि च ॥२॥ (उत्तिष्ठेत् न प्रमाद्येद् धर्मं सुचरितं चरेत् । धर्मचारी सुखं शेतेऽस्मिं लोके परत्र च ॥२॥) [ ७७
७८ ] धम्मपदं [ १३।५ १६६-धम्मं चरे सुचरितं न तं दुच्चरितं चरे । धम्मचारी सुखं सेति अस्मिं लोके परम्हि च ॥३॥ ( धर्मं चरेत् सुचरितं न तं दुश्चरितं चरेत् । धर्मचारी सुखं शेतेऽस्मिन् लोके परत्र च ॥३॥ ) अनुवाद—उत्साही बने, आलसी न बने, सुचरित धर्मका आचरण करे, धर्मचारी (पुरुष) इस लोक और परलोकमें सुख- पूर्वक सोता है। सुचरित धर्मका आचरण करे, दुश्चरित कर्म (=धर्म) का सेवन न करे। धर्मचारी (पुरुष) ० । जेतवन पाँच सौ ज्ञानी (भिक्षु) १७०-यथा बुब्बुळकं पस्से यथा पस्से मरीचिकं । एवं लोकं अवेक्खन्तं मच्चुराजा न पस्सति ॥४॥ ( यथा बुद्बुदकं पश्येद् यथा पश्येत् मरीचिकाम् । एवं लोकमवेक्षमाणं मृत्युराजो न पश्यति ॥४॥ ) अनुवाद—जैसे बुलबुलेको देखता है, जैसे (मरु-)मरीचिकाको देखता है, लोकको वैसे ही (जो पुरुष) देखता है, उसकी ओर यमराज (आँख उठाकर) नहीं देख सकता। राजगृह (वेणुवन) अभय राजकुमार १७१-एथ पस्सथिमं लोकं चित्तं राजपथूपमं । यत्थ बाला विसीदन्ति, नत्थि सङ्गो विजानतं ॥५॥ ( एत पश्यतेमं लोकं चित्रं राजपथोपगम् । यत्र बाला विषीदन्ति नास्ति संगो विजानताम् ॥५॥ )
१३८ ] लोकवग्गो [ ७९ अनुवाद—आओ, विचित्र राजपथके समान इस लोकको देखो, जिसमें मूढ़ आसक्त होते हैं, ज्ञानी जन आसक्त नहीं होते। जेतवन सम्मुञ्जानि (थेर) १७२-यो च पुब्बे पमज्जित्वा पच्छा सो नप्पमज्जति । सो'मं लोकं पभासेति अब्भा मुत्तो'व चन्दिमा ॥६॥ ( यश्च पूर्वं प्रमाद्य पश्चात् स न प्रमाद्यति । स इमं लोकं प्रभासयत्येभ्रान्मुक्त इव चन्द्रमा ॥ ६ ॥ ) अनुवाद—जो पहिले भूल कर फिर भूल नहीं करता, वह मेघसे उन्मुक्त चन्द्रमाकी भाँति इस लोकको प्रकाशित करता है। जेतवन अङ्गुलिमाल (थेर) १७३-यस्स पापं कतं कम्मं कुसलेन पिथिय्यति । सो'मं लोकं पभासेति अब्भा मुत्तो'व चन्दिमा ॥७॥ ( यस्य पापं कृतं कर्म कुशलेन पिधीयते । स इमं लोकं प्रभासयत्यभ्रान्मुक्त इव चन्द्रमा ॥ ७ ॥ ) अनुवाद—जो अपने किये पाप कर्मोंको पुण्यसे ढाक देता है, वह मेघसे उन्मुक्त० । आलवी रंगरेजकी कन्या १७४-अन्धभूतो अयं लोको तनुकेय विपस्सति । सकुन्तो जालमुत्तो'व अप्पो सग्गाय गच्छति ॥८॥ (अन्धभूतोऽयं लोकः, तनुकोऽत्र विपश्यति । शकुन्तो जालमुक्त इवाल्पः स्वर्गाय गच्छति ॥ ८ ॥ )
८० ] धम्मपदं [ १३।११ अनुवाद—यह लोक अन्धे जैसा है, यहाँ देखनेवाले थोड़े ही हैं; जालमे मुक्त पक्षीकी भाँति विरले ही स्वर्गको जाते हैं। जेतवन तीस भिक्षु १७५-हंसादिच्चपथे यन्ति आकासे यन्ति इद्धिया । नीयन्ति धीरा लोकमहा नेत्वा मारं सवाहिणिं ॥६॥ (हंसा आदित्यपथे यन्ति, आकाशे यन्ति ऋद्धिया। नीयन्ते धीरा लोकात् जित्वा मारं सबाहिनीकम् ॥ ९ ॥ ) अनुवाद—हंस सूर्यपथ (=आकाश)में जाते हैं, (योगी) ऋद्धि(-बल)- से आकाशमें जाते हैं, धीर (पुरुष) सेना-सहित मारको पराजित कर लोकमे (निर्वाणको) ले जाये जाते हैं। जेतवन चिंचा (माणविका) १७६-एकं धम्मं अतीतस्स मुसावादिरस जन्तुनो । वितिएणपरलोकस्स नत्थि पापं अकारियं ॥१०॥ (एकं धर्ममतीतस्य मृषावादिनो जन्तोः। वितीर्णपरलोकस्य नास्ति पापमकार्यम् ॥ १०॥) अनुवाद—जो धर्मको अतिक्रमण कर चुका, जो प्राणी मृषावादी है, जो परलोक(का ख्याल) छोड़ चुका है, उसके लिये कोई पाप अकरणीय नहीं। जेतवन (अयुक्त दान) १७७-न [वे] कदरिया देवलोकं वजन्ति बाला ह वे न प्पसंसन्ति दानं ।
१३।१२] लोकवग्गो [ ८१ धीरो च दानं अनुमोदमानो तेनेव सो होति सुखी परत्थ ॥११॥ '( न [वै] कदर्या देवलोकं व्रजंति बाला ह वै न प्रशंसंति दानम् । धीरश्च दानं अनुमोदमानस्तेनैव स भवति सुखी परत्र ॥ ११ ॥ ) अनुवाद—कंजूस देवलोक नहीं जाते, मूढ़ ही दानकी प्रशंसा नहीं करते; धीर दानका अनुमोदन कर, उसी (कर्म) से पर (लोक) में सुखी होता है। जेतवन अनाथपिण्डिकके पुत्रका मरण १७८-पथव्या एकरज्जेन सग्गस्स गमनेन वा । सब्बलोकाधिपच्चेन सोतापत्तिफलं वरं ॥१२॥ (पृथिव्या एकराज्यात् स्वर्गस्य गमनाद् वा । सर्वलोकाऽऽधिपत्याद् वा स्रोतआपत्तिफलं वरम् ॥ १२ ॥ ) अनुवाद—(सारी) पृथिवीका अकेला राजा होनेसे, या स्वर्गके गमनसे, (या) सभी लोकोंके अधिपति होनेसे भी स्रोतआपत्ति* फल (का मिलना) श्रेष्ठ है। १३—लोकवर्ग समाप्त
- जो पुरुष निर्वाण-गामी मार्गपर इस प्रकार आरूढ़ हो जाता है, कि फिर वह उससे भ्रष्ट नहीं हो सकता, उसे स्रोत-आपन्न (=धारमें पड़ा) कहते हैं। इसी पदके लाभको स्रोत-आपत्ति-फल कहते हैं । ६
१४—बुद्धवग्गो उरुवेला (बोधिमण्ड) मागन्दिय् (ब्राह्मण) १७६—यस्स जितं नावजीयति जितमस्स नो याति कोचि लोके । तं बुद्धमनन्तगोचरं अपदं केन पदेन' नेस्सथ ? ॥१॥ , (यस्य जितं नावजीयते जितमस्य न याति कश्चिल्लोके । तं बुद्धमनन्तगोचरं अपदं केन पदेन नेष्यथ ? ॥१॥ ) १८०-यस्स जालिनी विसत्तिका तण्हा नत्थि कुहिञ्चि नेतवे । तं बुद्धमनन्तगोचरं अपदं केन पदेन नेस्सथ ? ॥२॥ (यस्य जालिनी विषात्मिका तृष्णा नास्ति कुत्रचित् नेतुम् । तं बुद्धमनन्तगोचरं अपदं केन पदेन नेष्यथ ? ॥२॥) ८२]
११. जरावग्गो (जरा वर्ग)
१४।४ ] बुद्धवग्गो [ ८३ अनुवाद—जिसका जीता वेजीता नहीं किया जा सकता, जिसके जीते ( राग, द्वेष, मोह फिर ) नहीं लौटते; उस अपद (=स्थान- रहित ), अनन्तगोचर (=अनन्तको देखनेवाले ) बुद्धको किस पथसे प्राप्त करोगे ? जिसकी जाल फैलानेवाली विष- रूपी तृष्णा कहीं भी लेजाने लायक नहीं रही; उस अपद् ०। संकाश्य नगर देव, मनुष्य १८१—ये झाणपसुता धीरा नेक्खम्मूपसमे रता । देवापि तेसं पिहयन्ति सम्बुद्धानं सतीमतं ॥३॥ ( ये ध्यानप्रसिता धीरा नैष्कर्म्योपशमे रताः। देवा अपि तेषां स्पृहयन्ति संबुद्धानां स्मृतिमत्ताम् ॥३॥ ) अनुवाद—जो धीर ध्यानमें लग्न, निष्कर्मता और उपशममें रत हैं, उन स्मृतिमान् (=सचेत ) बुद्धोंकी देवता भी स्पृहा (=होड ) करते हैं । वाराणसी ऐरकपत्त ( नागराज ) १८२-किच्छो मनुस्सपटिलाभो किच्छं मच्चानं जीवितं । किच्छं सद्धम्मसवणं किच्छो बुद्धानं उप्पादो ॥४॥ ( कृच्छ्रो मनुष्यप्रतिलाभः कृच्छ्रं मर्त्यानां जीवितम्। कृच्छ्रं सद्धर्मश्रवणं कृच्छ्रो बुद्धानां उत्पादः ॥४॥ ) अनुवाद—मनुष्य( योनि ) का लाभ कठिन है, मनुष्यका जीवन ( मिलना ) कठिन है, सच्चा धर्म सुननेको मिलना कठिन है, बुद्धों (=परम ज्ञानियों ) का जन्म कठिन है ।
८४ ] धम्मपदं [ १४।७ जेतवन आनन्द (थेर) का प्रश्न १८३-सब्बपापस्स अकरणं कुसलस्स उपसम्पदा । स-चित्तपरियोदपनं, एतं बुद्धान 'सासनं ॥५॥ (सर्वपापस्याकरणं कुशलस्योपसम्पदा । स्वचित्तपर्यवदापनं पतद् बुद्धानां शासनम् ॥५॥ ) अनुवाद—सारे पापोंका न करना, पुण्योंका संचय करना, अपने चित्तको परिशुद्ध करना, यह है बुद्धोंकी शिक्षा । जेतवन आनन्द (थेर) १८४-खन्ती परमं तपो तितिक्खा , निब्बाणं परमं वदन्ति बुद्धा । नहि पब्बजितो परूपघाती , समणो होति परं विहेठयन्तो ॥६॥ ( क्षान्तिः परमं तपः तितिक्षा निर्वाणं परमं वदन्ति बुद्धाः । नहि प्रव्रजितः परोपघाती श्रमणो भवति परं विहेठयन् ॥६॥) १८५-अनुपवादो अनुपघातो पातिमोक्खे च संवरो । मत्तञ्ञुता च भत्तस्मिं पन्तञ्च सयनासनं । अधिचित्ते च आयोगो एतं बुद्धान सासनं ॥७॥ ( अनुपवादोऽनुपघातः प्रातिमोक्षे च संवरः । मात्राज्ञता च भक्ते प्रान्तं च शयनासनम् । अधिचित्ते चायोग एतद् बुद्धानां शासनम् ॥७॥ )
१४।९ ] बुद्धवग्गो [ ८५ अनुवाद--क्षमा है परम तप, और तितिक्षा बुद्ध निर्वाणको परम (=उत्तम ) बतलाते हैं; दूसरेका घात करनेवाला, दूसरे- को पीडित करनेवाला प्रव्रजित (=गृहत्यागी ), श्रमण (=संन्यासी ) नहीं हो सकता । निन्दा न करना, घात न करना, प्रातिमोक्ष (=भिक्षु-नियम, आचार-नियम ) द्वारा अपनेको सुरक्षित रखना, परिमाण जानकर भोजन करना, एकान्तमें सोना-बैठना (=शयनासन=निवासगृह ), चित्तको योगमें लगाना, यह बुद्धोंकी शिक्षा है । जेतवन ( उदास भिक्षु ) १८६-न कहापणवस्सेन तित्ति कामेसु विज्जति । अप्पस्सादा दुखा कामा इति विञ्ञाय पण्डितो ॥८॥ ( न कार्षापणवर्षेण तृप्तिः कामेषु विद्यते । अल्पास्वादा दुःखाः कामा इति विज्ञाय पण्डितः ॥८॥ ) १८७-अपि दिब्बेसु कामेसु रतिं सो नाधिगच्छति । तण्हक्खयरतो होति सम्मासम्बुद्धसावको ॥६॥ ( अपि दिव्येषु कामेषु रतिं स नाऽधिगच्छति । तृष्णाक्षयरतो भवति सम्यक्संबुद्धश्रावकः ॥९॥ ) अनुवाद-यदि रुपयों (=कहापण ) की वर्षा हो, तो भी (मनुष्य की) कामो( =भोगों ) से तृप्ति नहीं हो सकती । ( सभी ) काम (=भोग ) अल्प-स्वाद, ( और ) दुःखद हैं, ऐसा जानकर पंडित देवताओंके भोगोंमें भी रति नहीं करता; और सम्यक्संबुद्ध (=बुद्ध )का श्रावक (=अनुयायी ) तृष्णा- को नाश करनेमें लगता है ।
८६ ] धम्मपदं [ १४।१३ जेतवन अग्गिदत्त (ब्राह्मण) १८८-बहुं वे सरणं यन्ति पब्बतानि वनानि च । आरामरुक्खचेत्यानि मनुस्सा भयतज्जिता ॥ १० ॥ ( बहु वै शरणं यान्ति पर्वतान् वनानि च । आरामवृक्षचैत्यानि मनुष्या भयतर्जिताः ॥१०॥ ) १८९-नेतं खो सरणं खेमं नेतं सरणमुत्तमं । नेतं सरणमागम्म सब्बदुक्खा पमुच्चति ॥ ११॥ ( नैतत् खलु शरणं क्षेमं नैतत् शरणमुत्तमम् । नैतत् शरणमागम्य सर्वदुःखात्प्रमुच्यते ॥११॥ ) अनुवाद—मनुष्य भयके मारे पर्वत, वन, आराम ( = उद्यान ), वृक्ष, चैत्य ( = चौरा ) ( आदिको देवता मान उनकी ) शरणमें जाते हैं; किन्तु ये शरण मंगलदायक नहीं, ये शरण उत्तम नहीं; (क्योंकि) इन शरणोंमें जाकर सब दुःखोंसे छुटकारा नहीं मिलता । जेतवन अग्गिदत्त (ब्राह्मण) १९०-यो च बुद्धञ्च धम्मञ्च सङ्घञ्च सरणं गतो । चत्तारि अरियसच्चानि सम्मप्पञ्ञाय पस्सति ॥ १२॥ ( यश्च बुद्धं च धर्मं च संघं च शरणं गतः । चत्वार्यार्यसत्यानि सम्यक् प्रज्ञया पश्यति ॥१२॥ ) १९१-दुक्खं दुक्खसमुप्पादं दुक्खस्स च अतिक्कमं । अरियञ्च'ट्ठङ्गिकं मग्गं दुक्खूपसमगामिनं ॥ १३॥
१४।१५] बुद्धवग्गो [ ८७ (दुःखं दुःखसमुत्पादं दुःखस्य चातिक्रमम् । आर्याष्टांगिकं मार्गं दुःखोपशमगामिनम् ॥१३॥ ) १६२-एतं खो सरणं खेमं एतं सरणमुत्तमं । एतं सरणमासम्म सव्वदुक्खा पमुच्चति ॥१४॥ ( एतत् खलु शरणं क्षेमं पतत् शरणमुत्तमम् । पतत् शरणमागम्य सर्वदुःखात् प्रमुच्यते ॥ १४ ॥ ) अनुवाद-जो बुद्ध (=परमज्ञानी), धर्म (=सत्यज्ञान) और संघ (=परमज्ञानियोंके अनुयायियोंके समुदाय) की शरण गया, जो चारों आर्यसत्यों* को प्रज्ञासे भलीप्रकार देखता है। (वह चार सत्य हैं-) (१) दुःख, (२) दुःखकी उत्पत्ति, (३) दुःखका अतिक्रमण, और (४, दुःख नाशक) आर्य-अष्टांगिक मार्ग†-जो कि दुःखको शमनकरनेकी ओर ले जाता है; ये हैं मंगलप्रद शरण, ये हैं उत्तम शरण, इन शरणोंको पाकर (मनुष्य) सारे दुःखोंसे छूट जाता है। जेतवन आनन्द (थेर) का प्रश्न १९३-दुल्लभो पुरिसानञ्ञो न सो सव्वत्थ जायति । यत्थ सो जायती धीरो तं कुलं सुखमेधति ॥१५॥
- दुःख, उसका कारण, उसका नाश, और नाशका उपाय-यह बुद्ध द्वारा आविष्कृत चार उत्तम सच्चाइयाँ हैं। † आर्य-अष्टांगिक मार्ग है-ठीक धारणा, ठीक संकल्प, ठीक वचन, ठीक कर्म, ठीक जीविका, ठीक उद्योग, ठीक स्मृति, और ठीक ध्यान ।