भारतकोश
संग्रह पर लौटें

धम्मपद (पालि मूल, संस्कृत छाया एवं हिन्दी अनुवाद)

Dhammapada with Pali Original & Hindi Translation

महापण्डित राहुल सांकृत्यायन द्वारा

DevanagariHindipublished213 पृष्ठ

१२।९ ] अत्तवग्गो [ ७५ राजगृह ( वेणुवन ) संघमें फूटके समय १६३-सुकराणि असाधूनि अत्तनो अहितानि च । यं वे हितञ्च साधुञ्च तं वे परमदुक्करं ॥७॥ ( सुकराण्यसाधून्यात्मनोऽहितानि च । यद् वै हितं च साधु च तद् वै परमदुष्करम् ॥७॥ ) अनुवाद—अनुचित और अपने लिये अहित ( कर्मोंका करना ) सुकर है; (लेकिन) जो हित और उचित है, उसका करना परम दुष्कर है । जेतवन काल (थेर) १६४-यो सासनं अरहतं अरियानं धम्मजीविनं । पटिक्कोसति दुम्मेधो दिट्ठिं निस्साय पापिकं । फलानि कट्ठकस्सेव अत्तहञ्ञाय फुल्लति ॥८॥ ( यः शासनमर्हतां आर्याणां धर्मजीविनाम् । प्रतिक्रुश्यति दुर्मेधा दृष्टिं निश्रित्य पापिकाम् । फलानि काष्ठकस्यैवात्महत्यायै फुल्लति ॥८॥ ) अनुवाद—धर्मजीवी, आर्य, अर्हतोंके शासन (=धर्म)को, जो दुर्बुद्धि बुरी दृष्टिसे निन्दता है; वह बाँसके फलकी भाँति अपनी हत्याके लिये फूलता है । जेतवन ( चूळ ) काल ( उपासक ) १६५-अत्तना 'व कतं पापं अत्तना संकिलिस्सति । अत्तना अकतं पापं अत्तना 'व विसुज्झति ॥ सुद्धि असुद्धिपच्चत्तं नञ्ञो अञ्ञं विसोधये ॥६॥

७६ ] धम्मपदं [ १२।१० ( आत्मनैव कृतं पापं आत्मना संक्लिश्यति । आत्मनाऽकृतं पापं आत्मनैव विशुध्यति । शुद्धयशुद्धी प्रत्यात्मं नाऽन्योऽन्यं विशोधयेत् ॥९॥ ) अनुवाद—अपनेसे किया पाप अपनेको ही मलिन करता है, अपने पाप न करे तो अपने ही शुद्ध रहता है; शुद्धिअशुद्धि प्रत्येक ( आदमी )की अलग अलग है; दूसरा ( आदमी )दूसरेको शुद्ध नहीं कर सकता । जेतवन अत्तदत्थ ( थेर ) १६६—अत्तदत्थं परत्थेन बहुनाऽपि न हापये । अत्तदत्थमभिञ्ञाय सदत्थपसुतो सिया ॥१०॥ (आत्मनोऽर्थं परार्थेन बहुनाऽपि न हापयेत् । आत्मनोऽर्थमभिज्ञाय सदर्थप्रसितः स्यात् ॥१०॥) अनुवाद—परायेके बहुत हितके लिये भी अपने हितकी हानि न करे; अपने हितको जान कर सच्चे हितमें लगे । १२—आत्मवर्ग समाप्त

१३—लोकवग्गो जेतवन कोई अल्पवयस्क भिक्षु १६७-हीनं धम्मं न सेवेय्य, पमादेन न संवसे । मिच्छादिट्ठिं न सेवेय्य न सिया लोक-वड्ढनो ॥ १॥ (हीनं धर्मं न सेवेत, प्रमादेन न संवसेत् । मिथ्यादृष्टिं न सेवेत, न स्यात् लोकवर्द्धनः ॥१॥) अनुवाद—पाप(=नीच धर्म)को न सेवन करे, न प्रमादसे लिस होवे, झूठी धारणाको न सेवन करे, (आदमीको) लोक- (=जन्म मरण)-वर्द्धक नहीं बनना चाहिये । कपिलवस्तु (न्यग्रोधाराम) शुद्धोदन १६८-उत्तिट्ठे नप्पमज्जेय्य धम्मं सुचरितं चरे । धम्मचारी सुखं सेति अस्मिं लोके परम्हि च ॥२॥ (उत्तिष्ठेत् न प्रमाद्येद् धर्मं सुचरितं चरेत् । धर्मचारी सुखं शेतेऽस्मिं लोके परत्र च ॥२॥) [ ७७

७८ ] धम्मपदं [ १३।५ १६६-धम्मं चरे सुचरितं न तं दुच्चरितं चरे । धम्मचारी सुखं सेति अस्मिं लोके परम्हि च ॥३॥ ( धर्मं चरेत् सुचरितं न तं दुश्चरितं चरेत् । धर्मचारी सुखं शेतेऽस्मिन् लोके परत्र च ॥३॥ ) अनुवाद—उत्साही बने, आलसी न बने, सुचरित धर्मका आचरण करे, धर्मचारी (पुरुष) इस लोक और परलोकमें सुख- पूर्वक सोता है। सुचरित धर्मका आचरण करे, दुश्चरित कर्म (=धर्म) का सेवन न करे। धर्मचारी (पुरुष) ० । जेतवन पाँच सौ ज्ञानी (भिक्षु) १७०-यथा बुब्बुळकं पस्से यथा पस्से मरीचिकं । एवं लोकं अवेक्खन्तं मच्चुराजा न पस्सति ॥४॥ ( यथा बुद्बुदकं पश्येद् यथा पश्येत् मरीचिकाम् । एवं लोकमवेक्षमाणं मृत्युराजो न पश्यति ॥४॥ ) अनुवाद—जैसे बुलबुलेको देखता है, जैसे (मरु-)मरीचिकाको देखता है, लोकको वैसे ही (जो पुरुष) देखता है, उसकी ओर यमराज (आँख उठाकर) नहीं देख सकता। राजगृह (वेणुवन) अभय राजकुमार १७१-एथ पस्सथिमं लोकं चित्तं राजपथूपमं । यत्थ बाला विसीदन्ति, नत्थि सङ्गो विजानतं ॥५॥ ( एत पश्यतेमं लोकं चित्रं राजपथोपगम् । यत्र बाला विषीदन्ति नास्ति संगो विजानताम् ॥५॥ )

१३८ ] लोकवग्गो [ ७९ अनुवाद—आओ, विचित्र राजपथके समान इस लोकको देखो, जिसमें मूढ़ आसक्त होते हैं, ज्ञानी जन आसक्त नहीं होते। जेतवन सम्मुञ्जानि (थेर) १७२-यो च पुब्बे पमज्जित्वा पच्छा सो नप्पमज्जति । सो'मं लोकं पभासेति अब्भा मुत्तो'व चन्दिमा ॥६॥ ( यश्च पूर्वं प्रमाद्य पश्चात् स न प्रमाद्यति । स इमं लोकं प्रभासयत्येभ्रान्मुक्त इव चन्द्रमा ॥ ६ ॥ ) अनुवाद—जो पहिले भूल कर फिर भूल नहीं करता, वह मेघसे उन्मुक्त चन्द्रमाकी भाँति इस लोकको प्रकाशित करता है। जेतवन अङ्गुलिमाल (थेर) १७३-यस्स पापं कतं कम्मं कुसलेन पिथिय्यति । सो'मं लोकं पभासेति अब्भा मुत्तो'व चन्दिमा ॥७॥ ( यस्य पापं कृतं कर्म कुशलेन पिधीयते । स इमं लोकं प्रभासयत्यभ्रान्मुक्त इव चन्द्रमा ॥ ७ ॥ ) अनुवाद—जो अपने किये पाप कर्मोंको पुण्यसे ढाक देता है, वह मेघसे उन्मुक्त० । आलवी रंगरेजकी कन्या १७४-अन्धभूतो अयं लोको तनुकेय विपस्सति । सकुन्तो जालमुत्तो'व अप्पो सग्गाय गच्छति ॥८॥ (अन्धभूतोऽयं लोकः, तनुकोऽत्र विपश्यति । शकुन्तो जालमुक्त इवाल्पः स्वर्गाय गच्छति ॥ ८ ॥ )

८० ] धम्मपदं [ १३।११ अनुवाद—यह लोक अन्धे जैसा है, यहाँ देखनेवाले थोड़े ही हैं; जालमे मुक्त पक्षीकी भाँति विरले ही स्वर्गको जाते हैं। जेतवन तीस भिक्षु १७५-हंसादिच्चपथे यन्ति आकासे यन्ति इद्धिया । नीयन्ति धीरा लोकमहा नेत्वा मारं सवाहिणिं ॥६॥ (हंसा आदित्यपथे यन्ति, आकाशे यन्ति ऋद्धिया। नीयन्ते धीरा लोकात् जित्वा मारं सबाहिनीकम् ॥ ९ ॥ ) अनुवाद—हंस सूर्यपथ (=आकाश)में जाते हैं, (योगी) ऋद्धि(-बल)- से आकाशमें जाते हैं, धीर (पुरुष) सेना-सहित मारको पराजित कर लोकमे (निर्वाणको) ले जाये जाते हैं। जेतवन चिंचा (माणविका) १७६-एकं धम्मं अतीतस्स मुसावादिरस जन्तुनो । वितिएणपरलोकस्स नत्थि पापं अकारियं ॥१०॥ (एकं धर्ममतीतस्य मृषावादिनो जन्तोः। वितीर्णपरलोकस्य नास्ति पापमकार्यम् ॥ १०॥) अनुवाद—जो धर्मको अतिक्रमण कर चुका, जो प्राणी मृषावादी है, जो परलोक(का ख्याल) छोड़ चुका है, उसके लिये कोई पाप अकरणीय नहीं। जेतवन (अयुक्त दान) १७७-न [वे] कदरिया देवलोकं वजन्ति बाला ह वे न प्पसंसन्ति दानं ।

१३।१२] लोकवग्गो [ ८१ धीरो च दानं अनुमोदमानो तेनेव सो होति सुखी परत्थ ॥११॥ '( न [वै] कदर्या देवलोकं व्रजंति बाला ह वै न प्रशंसंति दानम् । धीरश्च दानं अनुमोदमानस्तेनैव स भवति सुखी परत्र ॥ ११ ॥ ) अनुवाद—कंजूस देवलोक नहीं जाते, मूढ़ ही दानकी प्रशंसा नहीं करते; धीर दानका अनुमोदन कर, उसी (कर्म) से पर (लोक) में सुखी होता है। जेतवन अनाथपिण्डिकके पुत्रका मरण १७८-पथव्या एकरज्जेन सग्गस्स गमनेन वा । सब्बलोकाधिपच्चेन सोतापत्तिफलं वरं ॥१२॥ (पृथिव्या एकराज्यात् स्वर्गस्य गमनाद् वा । सर्वलोकाऽऽधिपत्याद् वा स्रोतआपत्तिफलं वरम् ॥ १२ ॥ ) अनुवाद—(सारी) पृथिवीका अकेला राजा होनेसे, या स्वर्गके गमनसे, (या) सभी लोकोंके अधिपति होनेसे भी स्रोतआपत्ति* फल (का मिलना) श्रेष्ठ है। १३—लोकवर्ग समाप्त

  • जो पुरुष निर्वाण-गामी मार्गपर इस प्रकार आरूढ़ हो जाता है, कि फिर वह उससे भ्रष्ट नहीं हो सकता, उसे स्रोत-आपन्न (=धारमें पड़ा) कहते हैं। इसी पदके लाभको स्रोत-आपत्ति-फल कहते हैं । ६

१४—बुद्धवग्गो उरुवेला (बोधिमण्ड) मागन्दिय् (ब्राह्मण) १७६—यस्स जितं नावजीयति जितमस्स नो याति कोचि लोके । तं बुद्धमनन्तगोचरं अपदं केन पदेन' नेस्सथ ? ॥१॥ , (यस्य जितं नावजीयते जितमस्य न याति कश्चिल्लोके । तं बुद्धमनन्तगोचरं अपदं केन पदेन नेष्यथ ? ॥१॥ ) १८०-यस्स जालिनी विसत्तिका तण्हा नत्थि कुहिञ्चि नेतवे । तं बुद्धमनन्तगोचरं अपदं केन पदेन नेस्सथ ? ॥२॥ (यस्य जालिनी विषात्मिका तृष्णा नास्ति कुत्रचित् नेतुम् । तं बुद्धमनन्तगोचरं अपदं केन पदेन नेष्यथ ? ॥२॥) ८२]

११. जरावग्गो (जरा वर्ग)

१४।४ ] बुद्धवग्गो [ ८३ अनुवाद—जिसका जीता वेजीता नहीं किया जा सकता, जिसके जीते ( राग, द्वेष, मोह फिर ) नहीं लौटते; उस अपद (=स्थान- रहित ), अनन्तगोचर (=अनन्तको देखनेवाले ) बुद्धको किस पथसे प्राप्त करोगे ? जिसकी जाल फैलानेवाली विष- रूपी तृष्णा कहीं भी लेजाने लायक नहीं रही; उस अपद् ०। संकाश्य नगर देव, मनुष्य १८१—ये झाणपसुता धीरा नेक्खम्मूपसमे रता । देवापि तेसं पिहयन्ति सम्बुद्धानं सतीमतं ॥३॥ ( ये ध्यानप्रसिता धीरा नैष्कर्म्योपशमे रताः। देवा अपि तेषां स्पृहयन्ति संबुद्धानां स्मृतिमत्ताम् ॥३॥ ) अनुवाद—जो धीर ध्यानमें लग्न, निष्कर्मता और उपशममें रत हैं, उन स्मृतिमान् (=सचेत ) बुद्धोंकी देवता भी स्पृहा (=होड ) करते हैं । वाराणसी ऐरकपत्त ( नागराज ) १८२-किच्छो मनुस्सपटिलाभो किच्छं मच्चानं जीवितं । किच्छं सद्धम्मसवणं किच्छो बुद्धानं उप्पादो ॥४॥ ( कृच्छ्रो मनुष्यप्रतिलाभः कृच्छ्रं मर्त्यानां जीवितम्। कृच्छ्रं सद्धर्मश्रवणं कृच्छ्रो बुद्धानां उत्पादः ॥४॥ ) अनुवाद—मनुष्य( योनि ) का लाभ कठिन है, मनुष्यका जीवन ( मिलना ) कठिन है, सच्चा धर्म सुननेको मिलना कठिन है, बुद्धों (=परम ज्ञानियों ) का जन्म कठिन है ।

८४ ] धम्मपदं [ १४।७ जेतवन आनन्द (थेर) का प्रश्न १८३-सब्बपापस्स अकरणं कुसलस्स उपसम्पदा । स-चित्तपरियोदपनं, एतं बुद्धान 'सासनं ॥५॥ (सर्वपापस्याकरणं कुशलस्योपसम्पदा । स्वचित्तपर्यवदापनं पतद् बुद्धानां शासनम् ॥५॥ ) अनुवाद—सारे पापोंका न करना, पुण्योंका संचय करना, अपने चित्तको परिशुद्ध करना, यह है बुद्धोंकी शिक्षा । जेतवन आनन्द (थेर) १८४-खन्ती परमं तपो तितिक्खा , निब्बाणं परमं वदन्ति बुद्धा । नहि पब्बजितो परूपघाती , समणो होति परं विहेठयन्तो ॥६॥ ( क्षान्तिः परमं तपः तितिक्षा निर्वाणं परमं वदन्ति बुद्धाः । नहि प्रव्रजितः परोपघाती श्रमणो भवति परं विहेठयन् ॥६॥) १८५-अनुपवादो अनुपघातो पातिमोक्खे च संवरो । मत्तञ्ञुता च भत्तस्मिं पन्तञ्च सयनासनं । अधिचित्ते च आयोगो एतं बुद्धान सासनं ॥७॥ ( अनुपवादोऽनुपघातः प्रातिमोक्षे च संवरः । मात्राज्ञता च भक्ते प्रान्तं च शयनासनम् । अधिचित्ते चायोग एतद् बुद्धानां शासनम् ॥७॥ )

१४।९ ] बुद्धवग्गो [ ८५ अनुवाद--क्षमा है परम तप, और तितिक्षा बुद्ध निर्वाणको परम (=उत्तम ) बतलाते हैं; दूसरेका घात करनेवाला, दूसरे- को पीडित करनेवाला प्रव्रजित (=गृहत्यागी ), श्रमण (=संन्यासी ) नहीं हो सकता । निन्दा न करना, घात न करना, प्रातिमोक्ष (=भिक्षु-नियम, आचार-नियम ) द्वारा अपनेको सुरक्षित रखना, परिमाण जानकर भोजन करना, एकान्तमें सोना-बैठना (=शयनासन=निवासगृह ), चित्तको योगमें लगाना, यह बुद्धोंकी शिक्षा है । जेतवन ( उदास भिक्षु ) १८६-न कहापणवस्सेन तित्ति कामेसु विज्जति । अप्पस्सादा दुखा कामा इति विञ्ञाय पण्डितो ॥८॥ ( न कार्षापणवर्षेण तृप्तिः कामेषु विद्यते । अल्पास्वादा दुःखाः कामा इति विज्ञाय पण्डितः ॥८॥ ) १८७-अपि दिब्बेसु कामेसु रतिं सो नाधिगच्छति । तण्हक्खयरतो होति सम्मासम्बुद्धसावको ॥६॥ ( अपि दिव्येषु कामेषु रतिं स नाऽधिगच्छति । तृष्णाक्षयरतो भवति सम्यक्संबुद्धश्रावकः ॥९॥ ) अनुवाद-यदि रुपयों (=कहापण ) की वर्षा हो, तो भी (मनुष्य की) कामो( =भोगों ) से तृप्ति नहीं हो सकती । ( सभी ) काम (=भोग ) अल्प-स्वाद, ( और ) दुःखद हैं, ऐसा जानकर पंडित देवताओंके भोगोंमें भी रति नहीं करता; और सम्यक्संबुद्ध (=बुद्ध )का श्रावक (=अनुयायी ) तृष्णा- को नाश करनेमें लगता है ।

८६ ] धम्मपदं [ १४।१३ जेतवन अग्गिदत्त (ब्राह्मण) १८८-बहुं वे सरणं यन्ति पब्बतानि वनानि च । आरामरुक्खचेत्यानि मनुस्सा भयतज्जिता ॥ १० ॥ ( बहु वै शरणं यान्ति पर्वतान् वनानि च । आरामवृक्षचैत्यानि मनुष्या भयतर्जिताः ॥१०॥ ) १८९-नेतं खो सरणं खेमं नेतं सरणमुत्तमं । नेतं सरणमागम्म सब्बदुक्खा पमुच्चति ॥ ११॥ ( नैतत् खलु शरणं क्षेमं नैतत् शरणमुत्तमम् । नैतत् शरणमागम्य सर्वदुःखात्प्रमुच्यते ॥११॥ ) अनुवाद—मनुष्य भयके मारे पर्वत, वन, आराम ( = उद्यान ), वृक्ष, चैत्य ( = चौरा ) ( आदिको देवता मान उनकी ) शरणमें जाते हैं; किन्तु ये शरण मंगलदायक नहीं, ये शरण उत्तम नहीं; (क्योंकि) इन शरणोंमें जाकर सब दुःखोंसे छुटकारा नहीं मिलता । जेतवन अग्गिदत्त (ब्राह्मण) १९०-यो च बुद्धञ्च धम्मञ्च सङ्घञ्च सरणं गतो । चत्तारि अरियसच्चानि सम्मप्पञ्ञाय पस्सति ॥ १२॥ ( यश्च बुद्धं च धर्मं च संघं च शरणं गतः । चत्वार्यार्यसत्यानि सम्यक् प्रज्ञया पश्यति ॥१२॥ ) १९१-दुक्खं दुक्खसमुप्पादं दुक्खस्स च अतिक्कमं । अरियञ्च'ट्ठङ्गिकं मग्गं दुक्खूपसमगामिनं ॥ १३॥

१४।१५] बुद्धवग्गो [ ८७ (दुःखं दुःखसमुत्पादं दुःखस्य चातिक्रमम् । आर्याष्टांगिकं मार्गं दुःखोपशमगामिनम् ॥१३॥ ) १६२-एतं खो सरणं खेमं एतं सरणमुत्तमं । एतं सरणमासम्म सव्वदुक्खा पमुच्चति ॥१४॥ ( एतत् खलु शरणं क्षेमं पतत् शरणमुत्तमम् । पतत् शरणमागम्य सर्वदुःखात् प्रमुच्यते ॥ १४ ॥ ) अनुवाद-जो बुद्ध (=परमज्ञानी), धर्म (=सत्यज्ञान) और संघ (=परमज्ञानियोंके अनुयायियोंके समुदाय) की शरण गया, जो चारों आर्यसत्यों* को प्रज्ञासे भलीप्रकार देखता है। (वह चार सत्य हैं-) (१) दुःख, (२) दुःखकी उत्पत्ति, (३) दुःखका अतिक्रमण, और (४, दुःख नाशक) आर्य-अष्टांगिक मार्ग†-जो कि दुःखको शमनकरनेकी ओर ले जाता है; ये हैं मंगलप्रद शरण, ये हैं उत्तम शरण, इन शरणोंको पाकर (मनुष्य) सारे दुःखोंसे छूट जाता है। जेतवन आनन्द (थेर) का प्रश्न १९३-दुल्लभो पुरिसानञ्ञो न सो सव्वत्थ जायति । यत्थ सो जायती धीरो तं कुलं सुखमेधति ॥१५॥

  • दुःख, उसका कारण, उसका नाश, और नाशका उपाय-यह बुद्ध द्वारा आविष्कृत चार उत्तम सच्चाइयाँ हैं। † आर्य-अष्टांगिक मार्ग है-ठीक धारणा, ठीक संकल्प, ठीक वचन, ठीक कर्म, ठीक जीविका, ठीक उद्योग, ठीक स्मृति, और ठीक ध्यान ।

धम्मपदं [ १४।१८ (दुर्लभः पुरुषाजानेयो न स सर्वत्र जायते। यत्र स जायते धीरः तत् कुलं सुखमेधते ॥ १५ ॥) अनुवाद—उत्तम पुरुष दुर्लभ है, वह सर्वत्र उत्पन्न नहीं होता, वह धीर (पुरुष) जहाँ उत्पन्न होता है, उस कुलमें सुखकी वृद्धि होती है। जेतवन बहुतसे भिक्षु १६४—सुखो बुद्धानं उप्पादो सुखा सद्धम्मदेसना । सुखा संघस्स सामग्गी समग्गानं तपो सुखो ॥ १६॥ (सुखो बुद्धानां उत्पादः सुखा सद्धर्म-देशना। सुखा संघस्य सामग्री समग्राणां तपः सुखम् ॥ १६॥) अनुवाद—सुखदायक है बुद्धोंका जन्म, सुखदायक है सच्चे धर्मका उपदेश, संघमें एकता सुखदायक है; और सुखदायक है, एकतायुक्त हो तप करना । चारिकाके समय कस्सप बुद्धका सुवर्ण चैत्य १६५-पूजारहे पूजयतो बुद्धे यदि व सावके । पपञ्चसमतिक्कन्ते तिण्णसोकपरिद्दवे ॥१७॥ (पूजार्हान् पूजयतो बुद्धान् यदि वा श्रावकान् । प्रपंचसमतिक्रान्तान् तीर्णशोकपरिद्ववान् ॥ १७ ॥) १६६-ते तादिसे पूजयतो निब्बुते अकुतोभये । न सक्का पुञ्ञं संख्यातुं इमेत्तमपि केनचि ॥१८॥

१२. अत्तवग्गो (आत्म वर्ग)

१४।१८ ] बुद्धवग्गो [ ८९ ( तान् तादृशान् पूजयतो निर्वृतान् अकुतोभयान् । न शक्यं पुण्यं संख्यातुं एवम्मात्रमपि केनचित् ॥ १८ ॥) अनुवाद—पूजनीय बुद्धों, अथवा ( उनके ) अनुगामियों—जो संसार को अतिक्रमणकर गये हैं, जो शोक भयको पारकर गये हैं—की पूजाके, ( या ) उन ऐसे मुक्त और निर्भय (पुरुषों) की पूजाके, पुण्यका परिमाण "इतना है"—यह नहीं कहा जा सकता । १४-बुद्धवर्ग समाप्त

१५—सुखवग्गो शाक्य नगर जाति कलहके उपशमनार्थ १६७-सुसुखं वत ! जीवाम वेरिनेसु अवेरिनो । वेरिनेसु मनुस्सेसु विहराम अवेरिनो ॥ १॥ ( सुसुखं बत ! जीवामो वैरिष्ववैरिणः । वरिषु मनुष्येषु विहरामोऽवैरिणः ॥१॥ ) १६८-सुसुखं वत ! जीवाम आतरेसु अनातुरा । आतरेसु मनुस्सेसु विहराम अनातुरा ॥२॥ ( सुसुखं बत ! जीवाम आतुरेष्वनातुराः । आतुरेषु मनुष्येषु विहरामोऽनातुराः ॥२॥ ) १६६-सुसुखं वत ! जीवाम उस्सुकेसु अनुस्सुका । उस्सुकेसु मनुस्सेसु विहराम अनुस्सुका ॥३॥ ( सुसुखं बत ! जीवाम उत्सुकेष्वनुत्सुकाः । उत्सुकेषु मनुष्येषु विहराम अनुत्सुकाः ॥३॥ ) ९० ]

१५।५ ] सुखवग्गो [ ९१ अनुवाद—वैरियोंके प्रति ( भी ) अवैरी हो, अहो ! हम ( कैसा ) सुखपूर्वक जीवन बिता रहे हैं; वैरी मनुष्योंके बीच अवैरी होकर हम विहार करते हैं। भयभीत मनुष्योंमें अभय हो, अहो ! हम सुखपूर्वक जीवन बिता रहे हैं; भयभीत मनुष्यों के बीच निर्भय होकर हम विहार करते हैं । उत्सुकौं (=आसक्तों) में उत्सुकता-रहित हो० । पंचसाला ( ब्राह्मणग्राम, मगध ) मार - २००-सुसुखं वत ! जीवाम येसं नो नत्थि किञ्चनं । पीतिमक्खा भविस्साम देवा आभस्सरा यथा ॥४॥ ( सुसुखं वत ! जीवामो येषां नो नास्ति किंचन । प्रीतिभक्ष्या भविष्यामो देवा आभास्वरा यथा ॥४॥ ) अनुवाद—जिन हम ( लोगों ) के पास कुछ नहीं, अहो ! वह हम कितना सुखसे जीवन बिता रहे हैं। हम आभास्वर देवताओं की भाँति प्रीतिभक्ष्य (=प्रीति ही भोजन है जिनका ) हैं । जेतवन कोसलराज २०१-जयं वेरं पसवति दुक्खं सेति पराजितो । उपसन्तो सुखं सेति हित्वा जयपराजयं ॥५॥ ( जयो वैरं प्रसूते दुःखं शेते पराजितः । उपशान्तः सुखं शेते हित्वा जयपराजयौ ॥५॥ ) अनुवाद—विजय वैरको उत्पन्न करती है, पराजित ( पुरुष ) दुःखकी ( नींद ) सोता है; ( राग आदि दोष जिसके ) शान्त ( हैं,

१२ ] धम्मपदं [ १५/७ वह पुरुष ) जय ओर पराजयको छोड़ सुखकी (नींद) सोता है। जेतवन कोई कुलकन्या २०२—नत्थि रागसमो अग्गि, नत्थि दोससमो कलि । नत्थि खन्धसमा दुक्खा नत्थि सन्तिपरं सुखं ॥६॥ ( नास्ति रागसमोऽग्निः, नास्ति द्वेषसमः कलिः । नास्ति स्कन्धसमा दुःखाः, नास्ति शान्तिपरं सुखम् ॥६॥ ) अनुवाद—रागके समान अग्नि नहीं, द्वेषके समान मल नहीं, (पाँच) स्कन्धो* के (=समुदाय) समान दुःख नहीं, शान्तिसे बढ़कर सुख नहीं। आलवी एक उपासक २०३—जिघच्छा परमा रोगा, सङ्घारा परमा दुखा । एतं ञत्वा यथाभूतं निब्बाणं परमं सुखं ॥७॥ ( जिघत्सा परमो रोगः, संस्काराः परमं दुःखम् । एतद् ज्ञात्वा यथाभूतं निर्वाणं परमं सुखम् ॥७॥ ) अनुवाद—भूख सबसे बड़ा रोग है, संस्कार सबसे बड़े दुःख हैं,

  • रूप, वेदना, सञ्ञा, सस्कार, विञ्ञान यह पाँच स्कन्ध हैं। वेदना, सञ्ञा, सस्कार विञ्ञानके अन्दर हैं । पृथिवी, जल, अग्नि, वायु ही रूप स्कध है। जिसमें न भारीपन है, और जो न जगह घेरता है, वह विञ्ञान स्कध है। रूप (=Matter) और विञ्ञान (=Mind) इन्हींके मेळसे सारा ससार बना है।

१५।१० ] सुखवग्गो [ ९३ यह जान, यथार्थ निर्वाणको सबसे बड़ा सुख (कहा जाता है)। जेतवन ( पसेनदि कोसलराज ) २०४-आरोग्यपरमा लाभा सन्तुट्ठी परमं धनं । विस्सासपरमा ञाती निब्बाणं परमं सुखं ॥८॥ ( आरोग्यं परमो लाभः, सन्तुष्टिः परमं धनम् । विश्वासः परमा ज्ञातिः, निर्वाणं परमं सुखम् ॥८॥ ) अनुवाद—निरोग होना परम लाभ है, सन्तोष परम धन है, विश्वास सबसे बड़ा बन्धु है, निर्वाण परम (=सबसे बड़ा) सुख है। वैशाली तिस्स (थेर) २०५-पविवेकरसं पीत्वा रसं उपसमस्स च । निद्दरो होति निष्पापो धम्मपीतिरसं पिवं ॥६॥ ( प्रविवेकरसं पीत्वा रसं उपशमस्य च । निर्दरो भवति निष्पापो धर्म प्रीतिरसं पिवन् ॥९॥ ) अनुवाद—एकान्त (चिन्तन)के रस, तथा उपशम (=शान्ति)के रसको पीकर (पुरुष), निडर होता है, (और) धर्मका प्रेमरस पानकर निष्पाप होता है। बेल्लुवग्राम (वेणुग्राम, वैशालीके पास) सक्क (देवराज) २०६-साधु दस्सनमरियानं सन्निवासो सदा सुखो । अदस्सनेन बालानं निच्चमेव सुखी सिया ॥१०॥

९४ ] धम्मपदं [ १५।१२ ( साधु दर्शनमार्याणां सन्निवासः सदा सुखः । अदर्शनेन बालानां नित्यमेव सुखी स्यात् ॥१०) २०७-बालसंगतिचारी हि दीघमद्धानं सोचति । दुक्खो बालेहि संवासो अमित्तेनेव सब्बदा । धीरो च सुखसंवासो ञातीनं 'व समागमो ॥११॥ ( बालसंगतिचारी हि दीर्घमध्वानं शोचति । दुःखो बालैः संवासोऽमित्रेणैव सर्वदा । धीरश्च सुखसंवासो ज्ञातीनामिव समागमः ॥११॥) अनुवाद—आर्यों* (=सत्पुरुषों) का दर्शन सुन्दर है, सन्तोंके साथ निवास सदा सुखदायक होता है; मूढ़ोंके न दर्शन होनेसे (मनुष्य) सदा सुखी रहता है। मूढ़ोंकी संगतिमें रहने- वाला दीर्घ काल तक शोक करता है, मूढ़ोंका सहवास शत्रु की तरह सदा दुःखदायक होता है, बन्धुओंके समागम- की भाँति धीरोंका सहवास सुखद होता है। वेलुवगाम सक्क (देवराज) २०८-तस्मा हि धीरं च पञ्ञञ्च बहुस्सुतं च धोरय्हसीलं वतवन्तमरियं । तं तादिसं सप्पुरिसं सुमेधं भजेथ नक्खत्तपथं 'व चन्दिमा ॥१२॥ *निर्वाणके पथपर अविचल रूपसे आरूढ़ स्रोतआपन्न, सकृदागामी, अनागामी तथा निर्वाण-प्राप्त=अर्हत् इन चार प्रकारके पुरुषोंको आर्य कहते हैं।