द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

द्रव्यगुणः। १५७ सरोऽनुलोमनः प्रोक्तो मन्दो यात्राकरः स्मृतः ॥१३ व्यवायो चाखिलं देहं व्याप्य पाकाय कल्पते ॥१४ विकासी विकसन्नेवं धातुबन्धान् विमोचयेत् ॥१५ आशुकरी तथाशुत्वाद्धावत्यम्भसि तैलवत् ॥१६॥ सूक्ष्मस्तु सौक्ष्मात्सूक्ष्मेषु स्रोतःस्वनुसरः स्मृतः । गुणा विंशतिरित्युक्तं? गुणा विंशतिरित्‍येवं यथावत्परिकीर्त्तिताः ॥१७॥ अनुलोमन इति । विगुणवायुमलादेः प्रवर्त्तनः । यात्राकर इति स्थैर्य्याद् देहस्थिरकारकः ॥ १३ ॥ व्यवायो गुणः अपक्व एव मद्यविषवत् प्रथममखिलं देहं व्याप्नोति ततस्तत्रस्थ एव पाकं याति । येऽपि भावाय इति पठन्ति, तत्रापि भावाय शरीरस्थितये भवतीत्यर्थः । अन्ये तु भावाय कल्पत इत्यस्य स्थितये कल्पते नोर्द्धमधो वा याती- त्याहुः । अपरे तु भावशब्दमभिप्रायार्थमिच्छन्ति । तत्र नियत- द्रव्यप्रभावेणात्मशक्त्यनुरूपं तत्तद्द्रव्यं मद्यविषवत् विशिष्टाभिप्रा- याय कल्पत इत्यर्थमाचक्षते ॥ १४ ॥ विकसनं विकासो हिंसासहिता गतिः कसगतिसातनयोरि- त्यस्य रूपं सोऽस्यास्तीति विकासी विकसन्निति गच्छन् । धातुबन्धानिति धात्वन्तरमर्य्यादारूपावकाशात् रसादीन् धातु- बन्धान् विमोचयेदिति धात्ववस्थितान् दोषमलान् पृथक्क्रो- तीति ॥ १५ ॥ आशुकरी गुणः आशुत्वादिति शीघ्रगतित्वात् ॥ १६ ॥ सरविशेषो व्यवायो तीक्ष्णविशेषो विकासी तेन विंशति- गुणा इत्युपसंहारो युक्त एव । अन्ये तु संख्याधिक्यभिया व्यवा- यिविकासि गुणौ न पठन्ति तत्र व्यवायिविकासिनोः स्वतन्त्रे १४

१५८ द्रव्यगुणः १ दन्तकाष्ठं करञ्जादि रुचिदं दन्तशोधनम् ॥ १८॥ जिह्वा निर्लेखनं वक्त्रजिह्वावैरस्य जाड्यजित् । देवगोविप्रवृद्धानां गुरूणामपि पूजनम् ॥ आयुष्यं वृद्धिदं पुण्यमलक्ष्मीकविनाशनम् । मङ्गल्योपासनं शस्तं वृद्धिदं व्यसनापहम् ॥ पादप्रक्षालनं पादमलरोगश्रमापहम् । दृष्टिप्रसादनं वृष्यं रक्षोघ्नं प्रीतिवर्धनम् ॥ नेत्रमञ्जनसंयोगात् भवेच्चामलतारकम् । लाघवं कर्मसामर्थ्यं स्थैर्यं क्लेशसहिष्णुता ॥ दोषक्षयोऽग्निवृद्धिश्च व्यायामादुपजायते । वातपित्तामयी बालो वृद्धोऽजीर्णी तु तां त्यजेत् ॥ मेदोहरः स्थैर्य्यकरो गौरवव्याधिनाशनः । अभ्यङ्गो मार्दवकरो वातश्लेष्मविनाशनः ॥ उद्वर्त्तनं स्थिरकरं कफमेदोविनाशनम् । स्नानं दीपनमायुष्यं वृष्यं स्वर्य्यं बलप्रदम् ॥ परतन्त्रे च पाठात् । अन्ये तु दशैवान्यान् प्रवक्ष्यामीत्यत्र दश चान्यानिति पठित्वा चकारस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वेनाधिकगुणद्वय- पाठं समर्थयन्ति । इति गुणकर्मनिर्देशः ॥ १७ ॥ इदानीं परिशेष्याद्दन्तकाष्ठादिगुणमाह दन्तकाष्ठमित्यादि । आदिशब्दात् करवीरादीनां ग्रहणम् । तदुक्तं करञ्जकरवीरार्कमालतीककुभाशनाः । शस्यन्ते दन्तपवने ये चाप्येवंविधा द्रुमाः ॥ इति ॥ १८॥

द्रव्यगुणः । १५८ कण्डूमलकफस्वेदतन्द्रातड्दाहपाप्मजित् । उष्णाम्बुनाधः कायस्य परिषेको बलावहः ॥ तेनैव तूत्तमाङ्गस्य बलहृत्केशचक्षुषोः । आलेपनं वृष्यतरं बल्यं दुर्गन्धपाप्मजित् ॥ वासोनवं निर्मलञ्च श्रीमत्पारिषदं शुभम् । हर्घ्यं काम्यमौजस्यं रत्नाभरणधारणम् ॥ रजोवश्यायसूर्यांशूहिमानिलनिवारणम् । प्रतिश्यायशिरःशूलहरञ्चोष्णीषधारणम् ॥ ईतेर्विधमनं बल्यं गुप्तावरणशङ्करम् । घर्मानिलरजोम्बुघ्नं छत्रधारणमुच्यते ॥ १८ ॥ स्खलतः सम्प्रतिष्ठानं शत्रूणाञ्च निवारणम् । अवष्टम्भनमायुष्यं भयघ्नं दण्डधारणम् ॥ पादाभ्यङ्गस्तु चक्षुष्यो निद्राकृत्पादरोगहा । संवाहनं मांसरक्तत्वक् प्रसादकरं परम् ॥ प्रीतिनिद्राकरं वृष्यं कफवातश्रमापहम् । निद्रायत्तं सुखं दुःखं पुष्टिः कार्श्यं बलाबलम् ॥ वृषताक्लीवताज्ञानमज्ञानं जीवितं न च ॥ २० ॥ अकालेऽतिप्रसङ्गाच्च न च निद्रा निषेविता । ईतिरागामिदुर्दैवम् । गुप्तिः पिशाचादिभ्यो रक्षा ॥ १८ ॥ न च जीवितं मरणमित्यर्थः ॥ २० ॥

१६० द्रव्यगुणः । सुखायुषीपराकुर्य्यात्कालरात्रिरिवापरा ॥ रात्रौ जागरणं रूक्षं स्निग्धं प्रस्वपनं दिवा । अरूक्षमन्नभिष्यन्दिवासीनप्रचलायितम् ॥२१॥ आस्यावर्णबलश्लेष्मसौकुमार्य्यकरी सुखा । तालवृन्तोद्भवं वातं त्रिदोषशमनं विदुः ॥ वंशव्यजनजः सोष्णो वातपित्तप्रकोपणः । चामरो वस्त्रवातश्च मायूरो वेत्रजस्तथा ॥ एते दोषजिता वाताः स्निग्धा हृद्याः सुपूजिताः । निवातमारोग्यकरं सुखवातं श्रमापहम् ॥ प्रवातं रौक्ष्यवैवर्ण्यस्तम्भकृद्दाहपित्तनुत् । प्राग्वायुरुष्णोऽभिष्यन्दी त्वग्दोषार्शोविषक्रिमीन् ॥ सन्निपातज्वरं श्वासमामवातञ्च कोपयेत् । पश्चिमः शिशिरो हन्ति मूर्च्छां दाहं तृषां विषम् ॥ प्राग्गुणो दक्षिणः प्रोक्त उत्तरः पश्चिमानुगः ॥२२॥ विष्वग्वायुरनायुष्यः प्राणिनां नैकरोगकृत् । धूमः पित्तानिलौ कुर्य्यादवश्यायः कफानिलौ ॥ अग्निर्वातकफस्तम्भशीतवेपथुनाशनः । आमाभिष्यन्दशमनो रक्तपित्तप्रकोपणः ॥ आसीनस्य प्रचलायितं घूर्णितमित्यर्थः ॥ २१ ॥ प्राग्गुण इति प्राग्वातगुणः ॥ २२॥

द्रव्यगुणः । १६१ आतपः कटुको रूक्षश्छाया मधुरशीतला । ज्योत्स्नाकषाय मधुरा दाहासृक्पित्तनाशिनी ॥ तमोभयावहं तिक्तं कुज्झटिः कफपित्तला ॥२३॥ शीताभिष्यन्दिनी वृष्टिस्तन्द्रानिद्रावलप्रदा । देशोधन्वामरुत्पित्तकरो रूक्षोष्ण एव च ॥ आनूपस्तु हिमः स्निग्धो वातश्लेष्मकरो गुरुः । साधारणः समगुणः सर्वरोगापहः स्मृतः ॥ हेमन्तः शीतलः स्निग्धः स्वादुरग्नेश्च वृद्धिकृत् । शिशिरः शीतलः किञ्चित् रूक्षस्तीक्ष्णोऽनिला- ऽग्निकृत् ॥ वसन्तस्तुवरः सोष्णाकफव्याधिसमीरगाः । ग्रीष्म उष्णोऽतिरूक्षश्च कटुको वलहानिकृत् ॥ वर्षाः शीताविदाहिन्यो वह्निमान्यानिलात्तिंदाः शरत्पित्तकफप्राया स्निग्धोष्णाशस्यवृद्धिकृत् ॥ पूतिमांसं स्त्रियोवृद्धा बालार्कस्तरुणं दधि । प्रभाते मैथुनं निद्रा सद्यः प्राणहराणि षट् ॥ सद्योमांसं नवान्नञ्च वालास्त्रीक्षीरभोजनम् । घृतमुष्णोदकञ्चैव सद्यः प्राणकराणि षट् ॥ आतपादीनाञ्च कटुत्वादिकं यदुक्तं तत् कटुरसादितुल्य- कार्य्यकर्तृत्वेन ज्ञेयम् ॥ २३ ॥

१६२ द्रव्यगुणः । सन्तताध्ययनं वादः परतन्त्रावलोकनम् । तद्विद्याचार्य्यसेवा च बुद्धिमेधाकरोगणः ॥ आयुष्यं भोजनं जीर्णे वेगानामविधारणम् । ब्रह्मचर्य्यमहिंसा च साहसानाञ्च वर्जनम् ॥ २४॥ तन्त्राणां सारमाकृष्य द्रव्याणां गुणसंग्रहः । भिषजामुपकाराय रचितश्चक्रपाणिना ॥ २५ ॥ वैद्यमहामहोपाध्याय श्रीमच्चक्रपाणिदत्तकृत द्रव्य- गुणसंग्रहः समाप्तः । इदानीमस्य संग्रहग्रन्थस्य उपादेयतां दर्शयितुमाह तन्त्राणा- मित्यादि ॥ २५ ॥ आसीत् सभायां शिखरीश्वरस्य लब्धप्रतिष्ठः किल सारसेनः । वाणीविलासं कविसार्वभौमं विजित्य यः प्राप यशो दुरापम् ॥ काकुत्स्थसेनस्तनयस्ततोऽभूत् तस्यापि लक्ष्मीधरसेननामा । तस्मादभूदुद्धरणस्तनूजस्तस्याप्यनन्तस्तनयोऽथ जज्ञे ॥ योऽन्तरङ्गपदवीं दुरापां छत्रमप्यतुलकीर्त्ति रवाप । गौड़भूमिपतिर्वाक् साक्षात्तत्सुतस्य कृतिनः कृतिरेषा ॥ कृतिर्ममैषाखिलतन्त्रतत्त्वविच्चिकित्सकान्नोपकरोति यद्यपि । तथापि नव्यान् भिषगल्पदृष्टिनः परः सहस्राननुकूलयिष्यति ॥ इति शिवदाससेनकृतटीका समाप्ता ।

The provided image is completely blurred, faded, and illegible, making it impossible to reliably decipher and transcribe the text. Please provide a clearer or higher-resolution scan of this page.

पण्डितकुलपतिः श्रीजीवानन्दविद्यासागर वि, ए, PANDIT KULAPATI JIBANANDA VIDYASAGARA, B. A. Superintendent Free Sanskrit College, Calcutta.

The provided image appears to be blank or contains no visible text to transcribe.

इस पृष्ठ पर कोई पाठ (टेक्स्ट) उपलब्ध नहीं है। यह एक सादा/रिक्त पृष्ठ (कवर या रिक्त पृष्ठ) है।

Sep 30 '78 PLEASE DO NOT REMOVE CARDS OR SLIPS FROM THIS POCKET UNIVERSITY OF TORONTO LIBRARY R Cakrapanidatta 605 Dravyagunah C36 1897 BioMed.

This image appears to be a blank or unreadable page/cover without any discernible text to transcribe.