भारतकोश
संग्रह पर लौटें

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

कण्डिका १५ ॥

३० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० १५ ॥ भावार्थः—जहां ऋत्विज् लोग विद्वान् क्रियाकुशल होते हैं, वहां यज्ञ की समाप्ति उत्तमता से होती है और सब यजमान तथा ऋत्विजों के आनन्द और सम्पत्ति बढ़ते हैं ॥ १४ ॥ कण्डिका १५ ॥ तदुह स्माहाथर्वा देवो विजानन्यज्ञविरिष्टानन्दानित्युपशमयेरन् यज्ञे प्रायश्चित्तिः क्रियतेऽपि च यदु बह्विव यज्ञे विलोमः क्रियते न चैवास्य काचनार्त्ति- र्भवति न च यज्ञविष्कन्धमुपयात्यपहन्ति पुनर्मृत्युमपात्येति पुनराजातिं कामचारो- ऽस्य सर्वेषु लोकेषु भाति य एवं वेद यश्चैवं विद्वान् ब्रह्मा भवति यस्य चैवं विद्वान् ब्रह्मा दक्षिणतः सदोऽध्यास्ते यस्य चैवं विद्वान् ब्रह्मा दक्षिणत उदङ्मुख आसीनो यज्ञ आज्याहुतीर्जुहोतीति ब्राह्मणम् ॥ १५ ॥ कण्डिका १५ ॥ यज्ञ की सफलता का लाभ ॥ (तत् उ ह स्म) यह ही निश्चय करके (विजानन्) विज्ञानी, (देवः) देव [ प्रकाशमान वा विजयी ] (अथर्वा) अथर्वा [ निश्चल ब्रह्म ] (आह) कहता है (यज्ञविरिष्टानन्दानि) यज्ञ के दोषों के विघ्नों को (उपशमयेरन् इति) शान्त करें। [इस लिये] (यज्ञे) यज्ञ में (प्रायश्चित्तिः) प्रायश्चित्त [पाप दूर करने के लिये तप आदि कर्म ] (क्रियते) किया जाता है, (अपि च) और भी (यत् उ बहु इव) जो कुछ बहुत सा (विलोमः) उलट पुलट (क्रियते) किया जाता है, (अस्य च) उसकी भी (एव) निश्चय करके (काचन आर्त्तिः) कोई भी पीड़ा (न भवति) नहीं होती (च न) और न (यज्ञविष्कन्धम्) यज्ञ के पतन को (उपयाति) वह पाता है। (पुनः मृत्युम् अपहन्ति) फिर वह मृत्यु को हटा देता है, (पुनः आजातिम् अपात्येति) और फिर वह अल्प जीवन को लांघ जाता है [दीर्घ आयु कर लेता है]। (अस्य) उस [मनुष्य] का (कामचारः) अपनी इच्छा से विचरना (सर्वेषु लोकेषु) सब लोकों में (भाति प्रकाशित होता है, (यः) जो (एवम्) ऐसा (वेद) जानता है, (च यः) और जो (एवम्) ऐसा (विद्वान्) जानने वाला (ब्रह्मा) ब्रह्मा [सब वेद जानने वाला यज्ञनायक] (भवति) होता है, (यस्य च) और जिस [मनुष्य] का (एवं विद्वान्) ऐसा जानने वाला (ब्रह्मा) ब्रह्मा (दक्षिणतः) दाहिनी ओर को (सदः अध्यास्ते) शाला में बैठता है, (यस्य च) १५—(यज्ञविरिष्टानन्दानि) यज्ञविरिष्ट+नञ्+तुनदि समृद्धौ संतोषे च— अच्। यज्ञस्य दोषाणाम् अनन्दानि विघ्नान् (उपशमयेरन्) शान्तानि कुर्वन्तु (प्रायश्चित्तिम्) प्रायस्य चित्तिचित्तयोः (वा० पा० ६।१।१५७) प्राय+चिती सञ्ज्ञाने—क्तिन्, सुडागमः। प्रायः पापं विजानीयाच्चित्तं तस्य विशोधनम्। पाप- क्षयसाधन तप आदिकम् (विलोमः) विपरीतव्यवहारः (आर्त्तिः) आङ्+ऋ हिंसाने गतो च—क्तिन्। पीडा (यज्ञविष्कन्धम्) यज्ञ+वि+ष्कन्द शोषणे गत्यां च—घञ्, षश्चान्तादेशः। यज्ञस्य शोषणं पतनम् (उपयाति) प्राप्नोति यजमानः।

कण्डिका १६ ।।

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० १६ ॥ ३१ और जिस का ( एवं विद्वान् ) ऐसा जानने वाला ( ब्रह्मा ) ब्रह्मा ( दक्षिणतः ) दाहिनी ओर को ( उदङ्मुख आसीनः) उत्तर मुख बैठा हुआ ( यज्ञे ) यज्ञ में ( आज्याहुतीः ) घी की आहुतियां (जुहोति ) देता है, ( इति ब्राह्मणम् ) यह ब्राह्मण [ ब्रह्म ज्ञान ] है ।। १५ ।। भावार्थः--जब ब्रह्मा सर्ववेदवेत्ता और कर्मकुशल होता है, तब यजमान का यज्ञ सफल होता है ।। १५ ।। कण्डिका १६ ।। ब्रह्म ह वै ब्रह्माणं पुष्करे ससृजे, स खलु ब्रह्मा सृष्टश्चिन्तामापेदे केना- हमकेनाक्षरेण सर्वांश्च कामान् सर्वांश्च लोकान् सर्वांश्च देवान् सर्वांश्च वेदान् सर्वांश्च यज्ञान् सर्वांश्च शब्दान् सर्वांश्च व्युष्टीः सर्वाणि च भूतानि स्थावर- जङ्गमान्यनुभवेयमिति स ब्रह्मचर्य्यमचरत् । स ओमित्येतदक्षरमपश्यद् द्विवर्णञ्च- तुमार्त्रं सर्वव्यापि सर्वविभवयातयामं ब्रह्म ब्राह्मीं व्याहृतिं ब्रह्मदैवतं तथा सर्वांश्च कामान् सर्वांश्च लोकान् सर्वांश्च देवान् सर्वांश्च वेदान् सर्वांश्च यज्ञान् सर्वांश्च शब्दान् सर्वांश्च व्युष्टीः सर्वाणि च भूतानि स्थावरजङ्गमान्यन्वभवत्तस्य प्रथमेन वर्णेनापस्नेहंश्चान्वभवत्तस्य द्वितीयेन वर्णेन तेजो ज्योतींष्यन्वभवत् ।। १६ ।। कण्डिका १६ ॥ ब्रह्मा का ब्रह्मचर्य, ओम् जगत् की सृष्टि ॥ ( ब्रह्मा ह वै ) ब्रह्म ने निश्चय करके ( ब्रह्माणम् ) ब्रह्मा [ अपने सामर्थ्य विशेष ] को ( पुष्करे ) आकाश में ( ससृजे ) उत्पन्न किया । (सः खलु ब्रह्मा सृष्टः ) वह भी ब्रह्मा उत्पन्न होकर ( चिन्ताम् आपेदे ) चिन्ता को प्राप्त हुआ-( अहम् ) मैं ( केन एकेन अक्षरेण ) कौन से एक अक्षर [ अविनाशी ब्रह्म ] से ( सर्वान् च कामान् ) सब ही कामनाओं, (सर्वान् च लोकान् ) और सब लोकों, (सर्वान् च देवान् ) और सब दिव्य पदार्थों, (सर्वान् च वेदान् ) और सब वेदों, ( सर्वान् च यज्ञान् ) और सब यज्ञों [ देवपूजा संगतिकरण और दान ] ( सर्वान् च शब्दान् ) और सब शब्दों (सर्वाः च व्युष्टीः ) और सब विविध बस्तियों, ( सर्वाणि च स्थावरजङ्गमानि भूतानि ) सब स्थावर और जङ्गम सत्ताओं को ( अनुभवेयम् इति ) बनाऊँ । (सः ब्रह्मचर्य्यम् अचरत् ) ( अपहन्ति ) हन हिंसागत्योः । दूरे गमयति ( अपात्येति ) अप + अति + इण् गतौ-लट् । उल्लङ्घ्य गच्छति ( आजातिम् ) आङ् ईषदर्थे । अल्पजीवनम् । ( कामचारः ) स्वेच्छागमनम् ॥ १६--(पुष्करे) पुषः कित् (उ० ४ । ४) पुष्यतेः करन् कित् । पुष्करमन्तरिक्षं पोषति भूतानि-निरु० ५ । १४ । अन्तरिक्षे । अवकाशे (व्युष्टीः) वि + वस निवासे- क्तिन् । विविधवसतीः (भूतानि) भू सत्तायां-क्तः। सत्तामात्राणि (अनुभवेयम्) अनु-भू सत्तायाम् । कुर्याम् । उत्पादयेयम् (ब्रह्मचर्य्यम्) क० १३ । ओम्-क० ५ (अयातयाम- ब्रह्म) न + या प्रापणे-क्तः । अस्तिस्तुसुहु० (उ० १ । १४०) या प्रापणे-मन् । यद्वा यम उपरमे--वन् । न यातो गतो यामः समयो यस्मात् तेन तथामूतेन ब्रह्मणा युक्तम् ।

कण्डिका १७ ॥

३२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० १७ ॥ उसने ब्रह्मचर्य्य [इन्द्रियों को वश में रखना और वेदों को पढ़ना आदि तप] किया। (सः) उसने (ओम् इति एतत् अक्षरम्) ओम् इस अक्षर [कण्डिका ५] (द्विवर्णम्) दो वर्ण वाले, (चतुर्मात्रम्) चार मात्रा वाले, (सर्व्वव्यापि) सर्वव्यापक, (सर्वविभु) सर्वशक्तिमान्, (अयातयामब्रह्म) निर्विकार ब्रह्म वाले, (ब्राह्मीं व्याहृतिम्) ब्रह्म की व्याहृति. (ब्रह्मदैवतम्) ब्रह्म देवता वाले को (अपश्यत्) देखा। (तया) उस [ओम् व्याहृति] से (सर्वान् च कामान्) सब कामनाओं, (सर्वान् च लोकान्) और सब लोकों ' (सर्वान् च देवान्) और सब दिव्य पदार्थों, (सर्वान् च वेदान्) और सब वेदों, (सर्वान् च यज्ञान्) और सब यज्ञों [देवपूजा संगतिकरण दान], (सर्वान् च शब्दान्) और सब शब्दों (सर्वाः च व्युष्टीः) और सब विविध वसतियों, (सर्वाणि च स्थावरजङ्गमानि भूतानि) और सब स्थावर जङ्गम सत्ताओं को (अन्वभवत्) उस [ब्रह्म] ने बनाया। (तस्य) उस [ओम्] के (प्रथमेन वर्णेन) पहिले वर्ण [अर्थात् ओकार] से (आपः स्नेहः च.) व्यापक जल और चिकनाई को (अन्वभवत्) उसने बनाया। (तस्य द्वितीयेन वर्णेन) उसके दूसरे वर्ण [अर्थात् मकार] से (तेजः) तेज [पराक्रम] और (ज्योतींषि) ज्योतियों [प्रकाशमान पदार्थों] को (अन्वभवत्) उसने बनाया ॥ १६ ॥ भावार्थः—ब्रह्म, ब्रह्मा और ओम् परमात्मा के नाम हैं, उसने अपने सामर्थ्य से सब सृष्टि को बनाया है ॥ १६ ॥ कण्डिका १७ ॥ तस्य प्रथमया स्वरमात्रया पृथिवीमग्निमोषधिवनस्पतीन् ऋग्वेदं भूरिति व्याहृतिर्गायत्रं छन्दस्त्रिवृतं स्तोमं प्राचीं दिशं वसन्तमृतुं वाचमध्यात्मं जिह्वां रसमितीन्द्रियाण्यन्वभवत् ॥ १७ ॥ कण्डिका १७ ॥ ओम् की पहिली स्वर मात्रा से पृथिवी आदि की उत्पत्ति (तस्य) उस [ओम्] की (प्रथमया स्वरमात्रया) पहिली स्वर मात्रा [अकार] से (पृथिवीम्, अग्निम् ओषधिवनस्पतीन्) पृथिवी, अग्नि, ओषधियों, वनस्पतियों, (ब्राह्मीम्) ब्रह्मन्—अण्, ङीप्, टिलोपः। ब्रह्मसम्बन्धिनीम् (ब्रह्मदैवतम्) स्वार्थे अण्। ब्रह्मदेवतायुक्तम् (अन्वभवत्) अनुभूतवान्। अकरोत् (आपः स्नेहः च) सुपां सुलुक० (पा० ७।१।३९) द्वितीयार्थे प्रथमा। अपो व्याप्तानि जलानि स्नेहं च। (तेजः) तिज निशाने वा तेज निशाने पालने च—असुन्। उष्णस्पर्श- युक्तं द्रव्यभेदम्। प्रभावम्। पराक्रमम्, वीर्य्यम् (ज्योतींषि) द्युतेरसिन्नादेश्च जः (उ० १। ११०।) द्युत दीप्तौ—इसिन् दस्य जः। दीप्यमानान् पदार्थान् ॥ १७—'गायत्रम्) अमिनक्षियजि० (उ० ३। १०५) गै शब्दे—अत्रन्, स च णित्। आतो युक् चिण्कृतोः (पा० ७। ३।३३) इति युक्। गायत्र गायतेः

कण्डिका १८

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० १८ ३३ (ऋग्वेदम्) ऋग्वेद [पदार्थों को गुण प्रकाशक विद्या] (भूः इति) भूः [सर्वाधार परमात्मा है] (व्याहृतिम्) व्याहृति, (गायत्रम्) गाने योग्य (छन्दः) आनन्द- दायक वा पूजनीय कर्म, (त्रिवृतम्) [परमेश्वर के कर्म उपासना और ज्ञान] तीन के साथ वर्तमान (स्तोमम्) स्तुति योग्य व्यवहार, (प्राचीं दिशम्) पूर्व वा सम्मुख वाली दिशा, (वसन्तम् ऋतुम्) वसन्त ऋतु, (अध्यात्मम्) आत्मा के जताने वाला यन्त्र [अर्थात्] (वाचम्) वाणी, (जिह्वाम्) जीभ, और (रसम् इति) रस [चखने का सामर्थ्य] (इन्द्रियाणि) इन्द्रियों [ज्ञान और कर्म के साधनों] को (अन्वभवत्) उस [ब्रह्मा] ने बनाया ॥ १७॥ भावार्थः-परमेश्वर ने अपने सामर्थ्य से पृथिवीं आदि को बनाया है ॥ १७॥ विशेषः-कण्डिका १६ से २१ तक का मिलान कण्डिका ५ ६ से करने से ज्ञात होता है कि ब्रह्मा ने ही सबको रचा है ॥ कण्डिका १८ तस्य द्वितीयया स्वरमात्रयाऽन्तरिक्षं वायुं यजुर्वेदं भुव इति व्याहृतिं त्रै- ष्टुभं छन्दः पञ्चदशं स्तोमं प्रतीचीं दिशं ग्रीष्ममृतुं प्राणमध्यात्मन्नासिके गन्ध- घ्राणमितीन्द्रियाण्यन्वभवत् ॥ १८ ॥ कण्डिका १८ ॥ ओम् की दूसरी स्वरमात्रा से वायु आदि की उत्पत्ति ॥ (तस्य) उस [ओम्] की (द्वितीयया स्वरमात्रया) दूसरी स्वर मात्रा [उकार] से (अन्तरिक्षं वायुम्) अन्तरिक्ष, वायु, (यजुर्वेदम्) यजुर्वेद [सत्कर्मों की विद्या], (भुवः इति) भुवः [सर्वव्यापक ब्रह्म है] (व्याहृतिम्) व्याहृति, (त्रैष्टुभम्) तीन [सत्त्व रज और तम] के बन्धन वाले (छन्दः) आनन्ददायक वा पूजनीय कर्म, (पञ्चदशम्) [पांच प्राण अर्थात् प्राण, अपान, व्यान, समान और स्तुतिकर्मणः-निरु० १ । ८ । गानयोग्यम् (छन्दः) चन्देरादेश्च छः (उ० ४ । २१९) चदि आह्लादने-असुन्, चस्य छः। यद्वा छदि संवरणे स्तुतौ च-. असुन् । छन्दति, अर्चतिकर्मा-निघ० ३ । १४ । छन्दांसि छादनात्-निरु० ७। १२। आह्लादकं पूजनीयं वा कर्म (त्रिवृतम्) त्रिभिः परमेश्वरस्य कर्मो- पासनाज्ञानैः सह वर्तमानम् । स्तोमम्-अत्तिस्तुसुहु० (उ० १ । १४०) ष्टुञ् स्तुतौ-मन् । स्तुत्यव्यवहारम् (अध्यात्मम्) अव्ययम् । आत्मानमधिकृत्य ज्ञान- मधिकरणं वा । आत्मनिरूपकं यन्त्रम् (इन्द्रियाणि) इन्द्रियमिन्द्रलिङ्गमिन्द्रदृष्ट- मिन्द्रसृष्टमिन्द्रजुष्टमिन्द्रदत्तमिति वा (पा० ५ । २ । ९३) इन्द्र-घच् । इन्द्रियं धननाम, निघ० २ । १० । इन्द्रस्य ऐश्वर्ययुक्तस्य आत्मनो लिङ्गानि । ऐश्वर्याणि । ज्ञान- कर्मसाधनानि चक्षुरादीनि ॥ १८-(त्रैष्टुभम्) त्रि+ष्टुभ निरोधे-क्विप् । ततोऽण् । त्रयाणां सत्त्व- रजस्तमसां स्तोभनं बन्धं यस्मिन् तत् । (पञ्चदशम्) संख्याऽभ्ययासप्तादशराधिकसंख्याः ३

कण्डिका १९ ॥

३४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० १९ उदान+पांच इन्द्रिय अर्थात् श्रोत्र, त्वचा, नेत्र, रसना और घ्राण+पांच भूत अर्थात् भूमि, जल, अग्नि, वायु और आकाश ] इन पन्द्रह पदार्थ वाले (स्तोमम्) स्तुति योग्य व्यवहार, (प्रतीचीं दिशम्) पश्चिम वा पीछे वाली दिशा, (ग्रीष्मम् ऋतुम्) ग्रीष्म ऋतु, (अध्यात्मम्) आत्मा के जताने वाले यन्त्र [अर्थात्] (प्राणम्) प्राण वा श्वास, (नासिके) दो नथने, (गन्धघ्राणम् इति) गन्ध सूंघने के सामर्थ्य (इन्द्रि- याणि) इन्द्रियों [ज्ञान और कर्म के साधनों] को (अन्वभवत्) उस [ब्रह्मा] ने बनाया ॥ १८ ॥ भावार्थ:--अन्तरिक्ष, वायु आदि को परमेश्वर ने बनाया है ॥ १८ ॥ कण्डिका १९ ॥ तस्य तृतीयया स्वरमात्रया दिवमादित्यं सामवेदं स्वरिति १व्याहृतिं जागतं छन्दः सप्तदशं स्तोममुदीचीं दिशं वर्षा ऋतुं ज्योतिरध्यात्मं चक्षुषी दर्शनमिती- न्द्रियाण्यन्वभवत् ॥ १९ ॥ कण्डिका १९ ॥ ओम् की तीसरी स्वरमात्रा से सूर्य आदि की रचना ॥ (तस्य) उस [ओम्] की (तृतीयया स्वरमात्रया) तीसरी स्वरमात्रा [ओकार] से (दिवम्) प्रकाश लोक (आदित्यम्) सूर्यमण्डल, (सामवेदम्) सामवेद [मोक्ष- विद्या], (स्वः इति) स्वः [सुखरूप परमात्मा है] (व्याहृतिम्) व्याहृति, (जागतम्) जगत् के हितकारक (छन्दः) आनन्ददायक कर्म, (सप्तदशम्) सत्रहवें [चार दिशा, चार विदिशा, एक ऊपर को और एक नीचे की-दश दिशायें सत्त्व रज और तम, ईश्वर, जीव और प्रकृति इन सोलह के सहित सत्रहवें संसार-का० ५] से संबन्ध वाले (स्तोमम्) स्तुति योग्य व्यवहार, (उदीचीं दिशम्) उत्तर वा बाईं दिशा, (वर्षाः ऋतुम्) वर्षा ऋतु (अध्यात्मम्) आत्मा के जताने वाले यन्त्र [अर्थात्] (ज्योतिः) ज्योति, (चक्षुषी) दो आंख, (दर्शनम् इति) देखने के सामर्थ्य (इन्द्रियाणि) इन्द्रियों [ज्ञान और कर्म के साधनों] को (अन्वभवत्) उस [ब्रह्मा] ने बनाया ॥ १९ ॥ भावार्थ:--सूर्य आदि लोक और अनेक व्यवहार के साधन परमेश्वर ने बनाये हैं ॥ १९ ॥ संख्येये (पा० २ । २ । २१) इति पश्चाधिको दश यत्र ते पञ्चदशाः। बहुव्रीहौ सङ्ख्येये डजबहुगणात् (पा० ५ । ४ । ७३) पञ्चदशन्-डच् । पञ्चप्राणेन्द्रियभूतानि यस्मिन् तत् तथाभूतम् (गन्धघ्राणम्) गन्धग्रहणसामर्थ्यम् ॥ १९-(जागतम् तस्मै हितम् (पा० ५ । १ । ५) जगत्-अण् । संसारहित- करम् । अन्यद्गतम् ॥ १ क. १७, १८, १९ इत्यत्र पुं. सं. 'व्याहृतिः' इति पाठः । सम्पा०

कण्डिका २० ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० २१ ॥ ३५ कण्डिका २० ॥ तस्य वकारमात्रयाऽपश्चन्द्रमसमथर्ववेदनक्षत्राण्योमिति स्वमात्मानं जन- दित्यङ्गिरसामानुष्टुभं छन्दः एकविंशं स्तोमं दक्षिणां दिशं शरदमृतुं मनोऽध्यात्मं ज्ञानं ज्ञेयमितीन्द्रियाण्यन्वभवत् ॥ २० ॥ कण्डिका २० ॥ ओम् की वकार मात्रा से जल आदि की रचना ॥ ( तस्य ) उस [ ओम् ] की ( वकारमात्रया ) वकार [ संप्रसारण से उकार ] मात्रा से ( अपः ) जल, ( चन्द्रमसम् ) चन्द्रमा, ( नक्षत्राणि ) नक्षत्रों [ घूमते हुये तारागणों ], ( अथर्ववेदम् ) अथर्ववेद [ निश्चल ब्रह्म के ज्ञान ], ( ओम् इति स्वम् आत्मानम् ) ओम् इस अपने आत्मा, ( जनत् इति ) जनत् [ उत्पन्न करने वाला ब्रह्म है—कण्डिका ८ ] इस ( अङ्गिरसाम् ) अनेक ज्ञानों के ( आनुष्टुभम् ) निरन्तर स्तुति वाले ( छन्दः ) आनन्ददायक कर्म, ( एकविंशम् ) [ पाँच सूक्ष्मभूत, पाँच स्थूलभूत, पाँच ज्ञानेन्द्रिय, पाँच कर्मेन्द्रिय और एक अन्तःकरण कण्डिका १२ ] इक्कीस से सम्बन्ध वाले ( स्तोमम् ) स्तुति योग्य व्यवहार, ( दक्षिणां दिशम् ) दाहिनी वा दक्षिण दिशा, ( शरदम् ऋतुम् ) शरद् ऋतु, ( अध्यात्मम् ) आत्मा के जताने वाले यन्त्र, [ अर्थात् ] ( मनः ) मन, ( ज्ञानम् ) ज्ञान, ( ज्ञेयम् इति ) ज्ञेय [ जानने योग्य वस्तु ], ( इन्द्रियाणि ) इन्द्रियों [ ज्ञान और कर्म के साधनों ] को ( अन्वभवत् ) उस ब्रह्मा ने बनाया ॥ २० ॥ भावार्थः—परमात्मा ने ही जल आदि सब पदार्थ रचे हैं ॥ २० ॥ कण्डिका २१ ॥ तस्य मकारश्रुत्येतिहासपुराणं वाकोवाक्यं गाथानाराशंसीरुपनिषदोऽ- नुशासनानेति१ वृधत् करद् गृह्णन् महत्तच्छमोमिति व्याहृतीः स्वरशम्यनानास्तन्त्रीः स्वरनृत्यगीतवादित्राण्यन्वभवच्चैत्ररथं दैवतं वैद्युतं ज्योतिर्बार्हतं छन्दस्त्रणवत्- त्रयस्त्रिंशौ स्तोमौ ध्रुवामूर्ध्वां दिशं हेमन्तशिशिरावृतू श्रोत्रमध्यात्मं शब्दश्रवण- मितीन्द्रियाण्यन्वभवत् ॥ २१ ॥ कण्डिका २१ ॥ ओम् से इतिहास पुराण आदि का ज्ञान ॥ ( तस्य ) उस [ ओम् ] की ( मकारश्रुत्या ) मकार के श्रवण से ( इतिहास- पुराणम् ) इतिहास और पुराण [ बड़े लोगों और पुराने लोगों की वृत्तान्त विद्या- २०—( अपः ) आपः कर्माख्यायां ह्रस्वो नुट् च ( उ० ४ । २०८ ) आप्लृ व्याप्तौ—असुन् । अप उदकनाम—निघ० १ । १२ । जलम् ( आनुष्टुभम् ) अनु+ ष्टुभ पूजायाम्—क्विप्, ततोऽण् । स्तोमतिरर्चतिकर्मा–निघ० ३ । १४ निरन्तर- स्तुतियुक्तम् ( एकविंशम् ) एकविंशतिः संख्या यस्मिन् स एकविंशः । बहुव्रीहौ संख्येये डजबहुगणात् ( पा० ५ । ४ । ७३ ) पञ्चसूक्ष्मस्थूलज्ञानेन्द्रियकर्मेन्द्रियान्तःकरणैः सम्बद्धम् ॥ १. वाको वाक्यं गाथा ॰॰॰ऽनुशासनानमिति पू० सं० पाठः स चायुक्तः ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका १० ], (वाकः) वाक [ बोलने के सामर्थ्य ], (वाक्य१ गाथानाराशंसोः )

३६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० २१ ॥ कण्डिका १० ], (वाकः) वाक [ बोलने के सामर्थ्य ], (वाक्य१ गाथानाराशंसोः ) वाक्य [ पदों के मिलान ], गाथा [ गाने योग्य वेदमन्त्र आदि ] और नाराशंसी [ वीर नरों की गुण कथाओं-क० १० विशेषः १ देखो ] (अनुशासनानाम्) अनुशासनों [ शिक्षा वा उपदेशों ] की (उपनिषदः इति) उपनिषदों [ ब्रह्म विद्याओं ] अर्थात् - (वृधत्) वृधत् [ बढ़ती वाला परिपूर्ण ब्रह्म है ], (करत्) करत् [ सृष्टिकर्ता ब्रह्म है ], (गुहत्) गुहत् [ छिपा हुआ, अन्तर्यामी ब्रह्म है ], (महत्) महत् [ पूजनीय ब्रह्म है ] (तत्) तत् [ फैला हुआ ब्रह्म है -पांच महाव्याहृति, क० १०], (शम्) [ शान्ति वाला वा शान्तिकारक ब्रह्म है महाव्याहृति क० ११ ] और (ओम्) ओम् [ सर्वरक्षक ब्रह्म है महाव्याहृति-क० ५] [ इति व्याहृतीः) [ इन सात ] व्याहृतियों, (स्वरशम्य- न(नात्तन्त्रीः) स्वर से शान्त वा स्वस्थ करने वाली अनेक तन्त्रियों [वीणा आदि विद्याओं], (स्वरनृत्यगीतवादित्राणि) स्वर सहित नाचने, गाने, बजाने [मृदङ्ग आदि बाजों] की विद्याओं को (अन्वभवत्) उस [ब्रह्मा] ने बनाया । (चैत्ररथम्) विचित्र रमणीय गुण वाले (दैवतम्) दिव्य पदार्थों के समूह, (वैद्युतम्) विविध प्रकाश वाली (ज्योतिः) ज्योति [ सूर्य आदि ], (बार्हतम्) वेद वाणियों से जताये गये (छन्दः) आनन्ददायक कर्म, (तृणवत् त्रयस्त्रिंशौ) तीन कालों में स्तुति किये गये तैंतीस देवता वाले [कथं गायत्री...... अथर्व० ८ । ९ । २० ] (स्तोमौ) दो स्तुति योग्य व्यवहार [सृष्टि और प्रलय ], (ध्रुवाम् ऊर्ध्वां दिशम्) नीचे और ऊपर की दिशा, (हेमन्त- शिशिरौ ऋतू) हेमन्त और शिशिर दोनों ऋतुओं, (अध्यात्मम्) आत्मा के जत ने वाले यन्त्र [ अर्थात् ] (श्रोत्रम्) कान, (शब्दश्रवणम् इति) शब्द और सुनने के सामर्थ्य, (इन्द्रियाणि) इन्द्रियों [ज्ञान और कर्म के साधनों] को (अन्वभवत्) उस [ ब्रह्मा ] ने बनाया ॥ २१ ॥ २१- (वाकोवाक्यम्) वच व्यक्तायां वाचि-सर्वधातुभ्योऽसुन् (उ० ४। १९६) इति असुन् प्रत्ययान्तः 'वाकः' शब्दः ण्यत्प्रत्ययान्तश्च 'वाक्यम्'; ततश्चो- भयोः द्वन्द्वसमासः एकवद्भावश्च । वाकश्च वाक्यञ्चेति वाकोवाक्यम्, उक्ति- प्रत्युक्तिरूपमाख्यानम् (गाथा) उषिकुषिगा० (उ० २ । १४) गै गाने-थन् । गान योग्यवेदमन्त्रादिः (नाराशंसी) नर + शंसु स्तुतौ-अण्, दीर्घश्च, नाराशंस- स्वार्थे अण् ङीप् । येन नराः प्रशस्यन्ते स नाराशंसो मन्त्रः-निरु० ६ । ६ । वीर- नराणां कीर्तनानि (अनुशासनानि) शिक्षाः । उपदेशान् (उपनिषदः) उपनिषीदति प्राप्नोति ब्रह्म यथा । उप + नि + षद्लृ विशरणगत्यवसादनेषु- क्विप् । ब्रह्मविद्याः (शम्य = शम्याः) शमो दर्शने, शम आलोचने, शमु शान्ति- करणे-यत् । स्वस्थकारिकाः (नानातन्त्रीः) अवितृस्तृतन्त्रिभ्य ईः (उ० ३। १५८) नाना + तत्रि कुटुम्बधारणे-ईः प्रत्ययः । बहुविधवीणादिविद्याः (वादित्राणि) भृंवादिभ्यम्यो णित्रन् (उ० ४ । १७१) वद वाचि-णिच्-णित्रन् । मृदङ्गादीनां १॰ वाकोवाक्य प्रश्नोत्तरात्मक शैली के विभिन्न ग्रन्थों में आये स्थल विशेषों का नाम है। पूर्व ......संस्करण में मूलपाठ की भ्रष्टता से यहाँ अर्थ में असङ्गति हुई है ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका २२ ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० २२ ॥ ३७ भावार्थः—परमात्मा के सामर्थ्य से शब्द तथा बोलने और सुनने आदि के सामर्थ्य और साधन संसार में उत्पन्न हुये हैं ॥ २१ ॥ विशेषः—तैंतीस देवता हैं—८ वसु अर्थात् अग्नि, पृथिवी, वायु, अन्तरिक्ष, आदित्य, द्यौः वा प्रकाश, चन्द्रमा और नक्षत्र, — ११ रुद्र अर्थात् प्राण अपान, व्यान, समान उदान, नाग, कूर्म, कृकल, देवदत्त और धनञ्जय—यह दस प्राण और ग्यारहवां जीवात्मा— १२ आदित्य अर्थात् महीने, १ इन्द्र अर्थात् बिजुली, १ प्रजापति अर्थात् यज्ञ—महर्षि दयानन्द कृत ऋग्वेदादिभाष्यभूमिका, वेद विषय पृष्ठ ६६-६८ ॥ कण्डिका २२ ॥ सैषेकाक्षराऋग् ब्रह्मणस्तपसोऽग्रे प्रादुर्बभूव ब्रह्म वेदस्याथर्वणं शुक्रमत एव मन्त्राः प्रादुर्बभूवुः स तु खलु मन्त्राणामतपसाशुश्रूषाऽनध्यायाध्ययनेन यदूनञ्च विरिष्टञ्च यातयामञ्च करोति तदथर्वणां तेजसा प्रत्याप्याययेन्मन्त्राश्च मामभि- मुखीभवेयुर्गर्भा इव मातरमभिजिघांसुः पुरस्तादोङ्कारं प्रयुङ्क्त एतयैव तदृचा प्रत्याप्याययेदेषैव यज्ञस्य पुरस्ताद्युज्यत एषा पश्चात् सर्वत एतया यज्ञस्तायते । तदप्येतदृचोक्तम् । या पुरस्ताद्युज्यत एषा ऋचोऽक्षरे परमे व्योमन्निति । तदेतदक्षरं ब्राह्मणो यं काममिच्छेत् त्रिरात्रोपोषितः प्राङ्मुखो वाग्यतो बर्हिष्युपविश्य सहस्रकृत्व¹ आवर्त्तयेत् ²सिध्यन्त्यस्यार्थाः सर्वकर्माणि चेति ब्राह्मणम् ॥ २२ ॥ कण्डिका २२ ॥ ओम् को सहस्र बार जपने की महिमा ॥ ( सा एषा एकाक्षरा ऋग् ) वह यह एक अक्षर [ अविनाशी ओम् ] वाली ऋचा [ स्तुति योग्य वाणी ] ( ब्रह्मणः ) ब्रह्मा [ परमात्मा--क० १६ ] के ( तपसः ) तप से ( अग्रे ) पहिले ही पहिले ( प्रादुर्बभूव ) प्रकट हुआ । ( ब्रह्म ) ब्रह्म [ ओम् ] ताडनविद्याः ( चैत्ररथम् ) चित्ररथ—अण् । विचित्ररमणीयगुणयुक्तम् ( दैवतम् ) देव एव देवता, समूहे—अण् । देवानां दिव्यपदार्थानां समूहम् ( वैद्युतम् ) विद्युत्— अण् । विविधद्युतियुक्तम् ( वार्हतं ) वृहती—अण् । वृहतीभिर्वेदवाणीभिर्विहितम् ( तृणवत्तत्रयस्त्रिंशौ ) नूयत इति नवत् । वर्तमाने पृषद्वृहन्मह० ( उ० २ । ८४ ) नु स्तुतौ—अतिः । त्रयस्त्रिंशत् संख्या यस्मिन् स त्रयस्त्रिंशः । बहुव्रीहौ संख्येये डजबहु- गणात् ( पा० ५ । ४ । ७३ ) बहुव्रीहौ डच् । त्रिषु कालेषु नवद्भिः स्तूयमा- नैर्वसुरुरुद्रादित्येन्द्रप्रजापतिभिः त्रयस्त्रिंशद्देवैर्युक्तम् ( स्तोमौ ) स्तुत्यव्यवहारौ सृष्टिप्रलयौ ॥ २२—( आथर्वणम् ) अथर्वन्—अण् । अथर्वणो निश्चलाद् ब्रह्मणः प्राप्तम् । ( शुक्रम् ) वीर्यं सामर्थ्यम् ( अतः ) अस्मात् परमात्मनः ( अशुश्रूषा ) श्रु श्रवणे १. "सहस्रकृत्वा" इति पू० सं० पाठः । २. सिद्धन्ति इति पू० सं० पाठः ॥ सम्पा० ॥

ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञानी ] ( यं कामम् इच्छेत् ) जिस इष्ट पदार्थ को चाहे

३८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० २३ ॥ ( वेदस्य वेद का (आथर्वणम् ) अथर्वा [ निश्चल ब्रह्म ] से प्राप्त हुआ ( शुक्रम् ) सामर्थ्य है। ( अतः एव मन्त्राः प्रादुर्बभूवुः ) उसी [ ओम् ] से मन्त्र प्रकट हुये । ( सः तु खलु ) और वह [ पुरुष ] निश्चय करके ( अतपसा ) तप के बिना, ( अशुश्रूषा = अशुश्रूषया ) सेवा के बिना ओर ( अनध्यायाध्ययनेन ) अध्याय [ पाठक्रम ] तथा अध्ययन [ पठन ] के बिना ( मन्त्राणाम् ) मन्त्रों को ( यत् ऊनम् ) जो घटती ( च च ) और ( विरिष्टम् ) दोष ( च ) और ( यातयामम् ) समय का खोना ( करोति ) करे ( तत् ) उसको ( अथर्वणाम् ) निश्चल वेदों के ( तेजसा ) तेज से ( प्रत्याप्याययेत् ) भरपूर करे, ( मन्त्राः च ) और मन्त्र भी ( माम् ) लक्ष्मी के ( अभिमुखीभवेयुः ) सामने होवें ( गर्भा इव मातरम् ) जैसे गर्भ माता के [ सामने होते हैं ] । ( अभिजिघांसुः ) सब ओर गति वाला [ जिज्ञासु पुरुष ] ( पुरस्तात् ; पहिले ( ओङ्कारम् ) ओङ्कार को ( प्रयुङ्क्ते ) बोले । ( एतया एव ऋचा ) इसी ही ऋचा से ( तत् ) उस [ दोष ] को ( प्रत्याप्याययेत् ) भरपूर करे ( एषा एव ) यही [ ऋचा ] ( यज्ञस्य पुरस्तात् ) यज्ञ के पहिले और ( एषां पश्चात् ) यही पीछे ( युज्यते ) बोली जाती है। ( एतया ) इस [ ऋचा ] से ( सर्वतः यज्ञः तायते ) सब प्रकार यज्ञ फैलता है। ( तत् अपि एतत् ऋचा उक्तम् ) वह भी इस ऋचा करके कहा गया है, ( या) जो [ ऋचा ] ( पुरस्तात् ) [ जप से ] पहिले ( युज्यते ) बोली जाती है— ( ऋचोऽक्षरे परमे व्योमन् इति ) ऋचोऽक्षरे.........अथ० ६ । १० । १८ ॥ ( तत् एतत् अक्षरम् ) सो इस अक्षर [ अविनाशी ओम् शब्द ] को (ब्राह्मणः) ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञानी ] ( यं कामम् इच्छेत् ) जिस इष्ट पदार्थ को चाहे ( त्रिरात्रोपोषितः ) तीन रात्रि उपवास करता हुआ [ अनाहार रहता हुआ ], ( प्राङ्मुखः ) पूर्व को मुख किये हुये, ( वाग्यतः ) वाणी रोके हुये [ मौन चुपचाप ] गतो च—सन्—अ, टाप् । अशुश्रूषया । सेवया विना ( यातयामम् ) क० १६ । या प्रापणे—क्तः । अर्त्तिस्तुसुहु० ( उ० १ । १४० ) या प्रापणे—मन्, यद्वा यम नियपने—घञ् । विगतसमयम् । समयनाशम् ( प्रत्याप्याययेत् ) प्रति + आङ्

  • प्यैङ् वृद्धौ—णिच् । प्रवर्धयेत् । प्रपूरयेत् ( माम् ) माङ् १ माने—कः टाप् । लक्ष्मीम् । सम्पत्तिम् ( अभिजिघांसुः ) अभि + हन हिंसागत्योः—सन्—उप्रत्ययः । सर्वतो गमनेच्छुकः । जिज्ञासुः ( प्रयुङ्क्ते ) प्रयोजयेत् । उच्चारयेत् ( तायते ) विस्तीर्यते ( ऋचः ) मन्त्रात् ( व्योमन् ) धामन्सीमनव्योमन्० ( उ० ४ । १५१ ) वि + अव रक्षणे—मनिन् । विविधरक्षके वेदे ( ब्राह्मणः ) ब्रह्मन्—अण् । ब्रह्मज्ञानी पुरुषः ( त्रिरात्रोपोषितः ) त्रिरात्र + उप + वस निवासे, स्तम्भे च--क्तः । त्रिरात्रपर्य्यन्तं कृतोपवासः ( प्राङ्मुखः ) पूर्वाभिमुखः ( वाग्यतः ) कृतवाक्- १. यह पाठ एवं व्युत्पत्ति चिन्त्य है । सम्पा० ॥

कण्डिका २३ ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० २३ ॥ ३९ ( बर्हिषि उपविश्य ) कुशासन पर बैठकर ( सहस्रकृत्वः ) सहस्र बार ( आवर्तयेत् ) फेरता रहे [ जपे ], ( अस्य अर्थाः सर्वकर्माणि च ) उसके मनोरथ और सब काम ( सिध्यन्ति ) सिद्ध होते हैं ( इति ब्राह्मणम् ) यह ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] है ॥ २२ ॥ भावार्थः—मनुष्य सदा और सर्वत्र ओम् के जप से बुद्धि को निर्मल करके वेदार्थ पद विचारते हुए पुरुषार्थ के साथ अपने मनोरथ पूरे करें ॥ २२ ॥ विशेषः—प्रतीक वाला मन्त्र अर्थ सहित लिखा जाता है ॥ ऋचो अक्षरे परमे व्योमन् यस्मिन् देवा अधि विश्वे निषेदुः । यस्तन्न वेद किम्ऋचा करिष्यति य इत् तद् विदुस्ते अमी समासते ॥ अथर्व० का० ९ सू० १० म० १८ ॥ भेद से ऋग्वेद १ । १६४ । ३९ । निरु० १३ । १० ॥ ( यस्मिन् ) जिस ( अक्षरे ) व्यापक [ वा अविनाशी ] ( परमे ) सर्वोत्तम ( व्योमन् ) विविध रक्षक [ वा आकाशवत् व्यापक ] ब्रह्म में ( ऋचः ) वेद विद्यायें और ( विश्वे ) सब ( देवाः ) दिव्य पदार्थ [ पृथिवी सूर्यादि लोक ] ( अधि ) ठीक ठीक ( निषेदुः ) ठहरे हैं । ( यः ) जो [ मनुष्य ] ( तत् ) उस [ ब्रह्म ] को ( न वेद ) नहीं जानता, वह ( ऋचा ) वेद विद्या से ( किम् ) क्या [ लाभ ] ( करिष्यति ) करेगा, ( ये ) जो [ पुरुष ] ( इत् ) ही ( तत् ) उस [ ब्रह्म ] को ( विदुः ) जानते हैं, ( ते अमी ) वे यही [ पुरुष ] ( सम् ) शोभा के साथ ( आसते ) रहते हैं ॥ कण्डिका २३ ॥ वसोर्धाराणामैन्द्रनगरन्तदसुराः पर्य्यवारयन्त, ते देवा भीता आसन् क इमानसुरानपहनिष्यतीति, त ओङ्कारं ब्राह्मणः पुत्रं ज्येष्ठं ददृशुस्ते तमब्रुवन् भवता मुखेनेमानसुरान् जयेमेति । स होवाच किं मे प्रतीवाहो भविष्यतीति वरं वृणीष्वेति वृणा इति स वरमवृणीत न मामनीरयित्वा ब्राह्मणाः ब्रह्म वदेयुर्यदि वदेयुरब्रह्म तत् स्यादिति तथेति ते देवा देवयजनस्योत्तराद्धेऽसुरैः संयता आसंस्तानोङ्कारेणा- न्नीध्याद्देवा असुरान् पराभावयन्त, तद्यत्पराभावयन्त तस्मादोङ्कारः पूर्वं उच्यते । यो ह वा एतमोङ्कार न वेदावशः स्यादित्यथ य एवं वेद ब्रह्म वशः स्यादिति सूत्र तस्मादोङ्कार ऋच्युग्¹ भवति यजुषि यजुः साम्नि साम सूत्रे सूत्रं ब्राह्मणे ब्राह्मणं श्लोके श्लोकः प्रणवे प्रणव इति ब्राह्मणम् ॥ २३ ॥ संयमः ( बर्हिषि ) कुशासने ( सहस्रकृत्वः ) संख्यायाः क्रियाभ्यावृत्तिगणने कृत्वसुच् ( पा० ५ । ४ । १७ ) सहस्र—कृत्वसुच् । सहस्रवारान् ( आवर्तयेत् ) अभ्यासेन जपेत् ( अर्थाः ) मनोरथाः ॥ १. ऋग्युग् इति पू० सं० पाठः । सम्पा० ॥

कण्डिका २३ ॥ आख्यायिका-ओम् द्वारा असुरों से देवताओं की रक्षा ।

४० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० २३ ॥ कण्डिका २३ ॥ आख्यायिका-ओम् द्वारा असुरों से देवताओं की रक्षा । (वसोः) श्रेष्ठ गुण के (धाराणाम्) प्रवाहों का (ऐन्द्रनगरम्) इन्द्र का नगर [जीवात्मा का घर अर्थात् मनुष्य शरीर] है। (तत् असुराः) उसको असुरों [कुविचारों] ने (पर्य्यवारयन्त) घेर लिया। (ते देवाः भीताः आसन्) वे देवता [इन्द्रियाँ वा विद्वान्] डरने लगे-(कः इमान् असुरान् अपहनिष्यति इति) कौन इन असुरों को मार डालेगा। (ते ओङ्कारं ब्रह्मणः ज्येष्ठं पुत्रं ददृशुः) उन्होंने ओङ्कार, ब्रह्मा के जेठे पुत्र [पुत् अर्थात् नरक से बचाने वाले सन्तान वा मन्त्र] को देखा। (ते तम् अब्रुवन्) वे उससे बोले-(भवता मुखेन इमान् असुरान् जयेम इति) हम आप मुखिया के द्वारा इन असुरों को जीतें। (स ह उवाच) वह बोला-(किं मे प्रतीवाहः भविष्यति इति) मेरे लिये क्या प्रतिफल होगा। [वे बोले]-(वरं वृणीष्व इति) तू वर [अभीष्ट फल] मांग। [वह बोला]--(वृणै इति) मैं मांगूं ? (सः वरम् अवृणीत) उसने वर मांगा--(माम् अनीरयित्वा ब्राह्मणाः ब्रह्म न वदेयुः) मुझको न बोल कर ब्राह्मण [ब्रह्मज्ञानी] वेद को न बोलें, (यदि वदेयुः तत् अब्रह्म स्यात्) जो वे [मुझे न बोलकर] बोलें, वह वेद विरुद्ध होवे। [वे बोले]--(तथा इति) वैसा ही हो। (ते देवाः देवयजनस्य उत्तरार्द्धे असुरैः संयताः आसन्) वे देवता देवयज्ञ के पिछले आधे भाग में असुरों से घेरे गये। (तान् असुरान् ओङ्कारेण आग्नीध्रीयात् देवाः पराभावयन्त) उन असुरों को ओङ्कार द्वारा अग्नि के प्रकाश करने वाले याजक के स्थान [यज्ञ मंडप] से देवताओं ने हरा दिया। (तत् यत् परा- भावयन्त, तस्मात् ओङ्कारः पूर्वं उच्यते) सो जो उन्होंने हराया, उसी से ओङ्कार पहिले बोला जाता है। (यः ह वै एतम् ओङ्कारं न वेद अवशः स्यात् इति) जो मनुष्य निश्चय करके इस ओङ्कार को न जाने, वह अप्रिय होवे। (अथ यः एवं ब्रह्म वेद, वशः स्यात् इति) और जो व्यापक ब्रह्म को जाने, वह प्रिय होवे। (तस्मात् ओङ्कारः ऋचि ऋग्, यजुषि यजुः, साम्नि साम, सूत्रे सूत्रं, ब्राह्मणे ब्राह्मणं, श्लोके श्लोकः, प्रणवे प्रणवः भवति इति ब्राह्मणम्) इसलिये ओङ्कार ऋग्वेद [पदार्थों की स्तुति :३-(वसोः) श्रेष्ठगुणस्य (धाराणाम्) प्रवाहानाम् (ऐन्द्रनगरम्) इन्द्र-अण्। इन्द्रस्य जीवस्येदं नगरम्। इन्द्रियायतनं शरीरम् (पुत्रम्) क० २। पुत्तो नरकात् त्रायकं सन्तानं वेदमन्त्रं वा (ज्येष्ठम्) सर्वश्रेष्ठम्। सर्ववृद्धम् (भवता) भगवता (मुखेन) दिखेनेर्मुँट् चोदात्तः (उ० ५।२०) खनेरलचो, तयोर्डित्वं धातोर्मुँट् च। मुखमिव मुख्येन प्रधानेन (मे) मह्यम् (प्रतीवाहः) पुरस्कारः (वरम्) अभीष्टफलम् (वृणीष्व) याचस्व (अनीरयित्वा) ईर गतौ-कृत्वा। अनुदीर्य। अनुच्चार्य (अब्रह्म) ब्रह्मणा वेदेन विरुद्धम् (संयताः) यम नियमने-क्तः। निरुद्धाः (आग्नीध्रीयात्) अग्निमिन्धे दीपयति अग्नीत्। अग्नि+ञि इन्धी दीप्तौ-क्विप्। तस्य शरणम्। अग्नीधः शरणे रण् भं च (वा० पा०४।३।१२०) अग्नीध्-रण्, ततः स्वार्थे छप्रत्ययः। अग्नीधः अग्नि- प्रकाशकस्य याजकस्य शरणाद् गृहात्। यज्ञमंडपात् (पराभावयन्त) पराज-

कण्डिका २४ ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० २४ ॥ ४१ विद्या ] में ऋग्वेद, यजुर्वेद [ सत्कर्मों की विद्या ] में यजुर्वेद, सामवेद [ मोक्षविद्या ] में सामवेद, सूत्र [ अथर्ववेद वा शास्त्र तत्त्व ] में सूत्र, ब्राह्मण [ ब्रह्म विद्या ] में ब्राह्मण, श्लोक [ यश ] में श्लोक, प्रणव [ स्तुति योग्य ओङ्कार ] में प्रणव होता है, यह ब्राह्मण [ ब्रह्म ज्ञान ] है ॥ २३ ॥ भावार्थः--ब्रह्मज्ञानी लोग वेदमन्त्रों में ओम् के जप से पापों से छूट कर आत्मोन्नति करते हैं ॥ २३ ॥ कण्डिका २४ ॥ ओङ्कारं पृच्छामः को धातुः किं प्रातिपदिकं किं नामाख्यातं किं लिङ्गं किं वचनं का विभक्तिः कः प्रत्ययः कः स्वर उपसर्गो निपातः किं वै व्याकरणं को विकारः को विकारी कतिमात्रः कतिवर्णः कत्यक्षरः कतिपदः कः संयोगः किं स्थानानुप्रदानकरणं शिक्षकाः किमुच्चारयन्ति किं छन्दः को वर्ण इति पूर्वे प्रश्ना अथोत्तरे मन्त्रः कल्पो ब्राह्मणमृग्यजुः साम कस्माद् ब्रह्मवादिन ओङ्कारमादितः कुर्वन्ति किं दैवतं किं ज्योतिषं किं निरुक्तं किं स्थानं का प्रकृतिः किमध्यात्म- मिति षट्त्रिंशत् प्रश्नाः पूर्वोत्तराणां त्रयो वर्गा द्वादशका एतैरोङ्कारं व्याख्या- स्यामः ॥ २४ ॥ कण्डिका २४ ॥ ओङ्कार के विषय में ३६ प्रश्न ॥ ( ओङ्कारं पृच्छामः ) ओङ्कार [ के विषय ] को हम पूछते हैं—( कः धातुः ) कौन धातु है । १ । ( किं प्रातिपदिकम् ) क्या प्रातिपदिक है । २ । ( किं नाम आख्यातम् ) क्या नाम [ संज्ञा ] और आख्यात [ क्रियापद ] है । ३-४ । ( किं लिङ्गम् ) क्या लिङ्ग है । ५ । ( किं वचनम् ) क्या वचन है । ६ । ( का विभक्तिः ) क्या विभक्ति है । ७ । ( कः प्रत्ययः ) कौन प्रत्यय है । ८ । ( कः स्वरः उपसर्गः निपातः ) कौन स्वर, उपसर्ग और निपात है । ६, १०, ११ । ( किं वै व्याकरणम्) क्या [इसका] निश्चित व्याकरण है । १२ । ( कः विकारः ) कौन विकार है । १ । ( कः विकारी) क्या विकार वाला है । २ । ( कतिमात्रः ) कितनी मात्रा वाला है । ३ । ( कतिवर्णः ) कितने वर्ण वाला है । ४ । ( कत्यक्षरः ) कितने अक्षर वाला है । ५ । ( कतिपदः) कितने पद वा पाद वाला है । ६ । ( कः संयोगः ) कौन संयोग है । ७ । ( किं स्थानानुप्रदानकरणम् ) कौन सा स्थान का अनुप्रदान और करण है । ८, ६ । ( शिक्षकाः किम् उच्चारयन्ति ) शिक्षक लोग क्या बोलते हैं । १० । ( किं छन्दः ) क्या छन्द है । ११ । ( कः वर्णः ) कौन वर्ण [ रङ्ग ] है । १२ । ( इति पूर्वे प्रश्नाः ) यह पहिले प्रश्न हैं । ( अथ उत्तरे ) अब यन्त ( अवशः ) वश कान्तौ--अच् । अकमनीयः । अप्रियः ( वशः ) कमनीयः । प्रियः ( ऋचि ) ऋग्वेदे ( सूत्रे ) शास्त्रतत्त्वे · ( ब्राह्मणे ) ब्रह्मज्ञाने ( श्लोके ) यशसि ( प्रणवे ) प्र + णू स्तुतौ - अप् । प्रकर्षेण स्तूयमाने । ओङ्कारे ॥ २४--(मन्त्रः) सप्तम्यर्थे प्रथमा । मन्त्रे । (कल्पः) कल्पे । संस्कारविधाने । ( ब्राह्मणम् ) ब्रह्मज्ञाने ( ऋग् ) ऋग्वेदे ( यजुः ) यजुषि । यजुर्वेदे । ( साम ) साम्नि । सामवेदे ॥

कण्डिका २५ ॥

४२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० २५ ॥ पिछले [ प्रश्न ] हैं--( मन्त्रः ) मन्त्र [ गूढ विचार ] में । १ । ( कल्पः ) कल्प [ संस्कारविधान ] में । २ । ( ब्राह्मणम् ) ब्राह्मण ग्रन्थ में । ३ । ( ऋग् ) ऋग्वेद में । ४ । ( यजुः ) यजुर्वेद में । ५ । ( साम ) सामवेद में । ६ । ( कस्मात् ब्रह्मवादिनः ओङ्कारम् ) किसलिये ब्रह्मवादी लोग ओङ्कार को ( आदितः कुर्वन्ति ) आरम्भ में करते हैं, ( किं दैवतम् ) क्या देवता है । ७ । ( किं ज्योतिषम् ) क्या ज्योति है । ८ । ( किं निरुक्तम् ) क्या निरुक्त है । ६ । ( किं स्थानम् ) क्या स्थान है । ( का प्रकृतिः ) क्या प्रकृति है । ११ । ( किं अध्यात्मम् ) क्या अध्यात्म [ आत्मज्ञान ] है । १२ । ( इति षट्त्रिंशत् प्रश्नाः ) यह छत्तीस प्रश्न हैं, ( पूर्वोत्तराणां त्रयः वर्गाः द्वादशकाः ) पहिले और पिछले प्रश्नों के तीन वर्ग द्वादशक [ बारह बारह के समूह ] हैं । ( एतैः ओङ्कारं व्याख्यास्यामः ) इन [ प्रश्नों ] से ओङ्कार की हम व्याख्या करेंगे ॥ २४ ॥ विशेषः--इन छत्तीस प्रश्नों के उत्तर आगे कण्डिका २६ से आरम्भ होंगे । कण्डिका २५ ॥ इन्द्रः प्रजापतिमपृच्छद् भगवन्नभिसूय पृच्छामीति, पृच्छ वत्सेत्यब्रवीत् किमयमोङ्कारः कस्य पुत्रः किञ्चैतच्छन्दः किञ्चैतद्वर्णः किञ्चैतद् ब्रह्मा ब्रह्म सम्पद्यते तस्माद् नै तद्ब्रह्मोङ्कारं पूर्वमालेभे स्वरितोदात्त एकाक्षर ओङ्कार ऋग्वेदे, त्रैस्वर्योदात्त एकाक्षर ओङ्कारो यजुर्वेदे, दीर्घप्लुतोदात्त एकाक्षर ओङ्कारः सामवेदे, ह्रस्वोदात्त एकाक्षर ओङ्कारोऽथर्ववेदे उदात्तोदात्तद्विपद अ उ इत्यर्द्ध- चतस्रो मात्रा मकारे व्यञ्जनमित्याहुर्या सा प्रथमा मात्रा ब्रह्मदेवतया रक्ता वर्णेन यस्तां ध्यायते नित्यं स गच्छेद ब्राह्मं पदं, या सा द्वितीया मात्रा विष्णुदेवतया कृष्णा वर्णेन यस्तां ध्यायते नित्यं स गच्छेद वैष्णवं पदं, या सा तृतीया मात्रेशान- देवत्या कपिला वर्णेन यस्तां ध्यायते नित्यं स गच्छेदैशानं पद, या सार्द्धचतुर्थी मात्रा सर्वदेवतया व्यक्तीभूना खं विचरति शुद्धस्फटिकसन्निभा वर्णेन यस्तां ध्यायते नित्यं स गच्छेत्पदनामकमोङ्कारस्य चोत्पत्तिंविप्रो यो न जानाति तत्पुनरुपनयनं तस्माद् ब्राह्मणवचनमादत्तंव्यं यथा लातव्यो गोत्रो ब्रह्मणः पुत्रो गायत्रं छन्दः शुक्लो वर्णं पुंसो वत्सो रुद्रो देवता ओङ्कारो वेदानाम् ॥ २५ ॥ कण्डिका २५ ॥ आख्यायिका ओंङ्कार के विषय में इन्द्र के प्रश्न और प्रजापति के उत्तर ॥ (इन्द्रः) इन्द्र [जीवात्मा] ने (प्रजापतिम् ) प्रजापति [इन्द्रिय आदि के पालने वाले जीवात्मा अर्थात् अपने ] से ( अपृच्छत् ) पूछा - ( भगवन् ) हे भगवन् ! [ ऐश्वर्य वाले ] ( अभिसूय ) [ विद्या में ] सब ओर से स्नान करके ( पृच्छामि इति ) मैं पूछता हूँ । [ प्रजापति ने कहा ]--( व स पृच्छ ) बच्चा ! पूछ (इति) ऐसा [प्रजापति] (अब्रवीत्) बोला-( किम् अयम् ओङ्कारः ) यह ओङ्कार क्या है-१, ( कस्य पुत्रः ) यह किस २५-( इन्द्रः ) जीवात्मा ( प्रजापतिम् ) प्रजानामिन्द्रियादीनां पालकमा- त्मानम् ( अभिसूय ) अभि + षुञ् अभिषवे-ल्यप् । विद्यायामभितः स्नात्वा ।

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० २५ ॥ ४३ का पुत्र [ नरक से बचाने वाला सन्तान ] है--२, ( किञ्च एतत् छन्दः ) और यह क्या छन्द है [ आनन्ददायक कर्म वा गायत्री आदि छन्द ]--३, ( किं च एतत् वर्णं . ] और यह क्या रङ्ग है-४, ( किं च एतत् ब्रह्म ब्रह्मा सम्पद्यते ) और कौन से इस ब्रह्म को ब्रह्मा [ सब वेदों का जानने वाला ] प्राप्त करता है, ( तस्मात् वै तत् भद्रम् ओङ्कारं पूर्वम् आलेभे ) और उससे ही वह [ ब्रह्मा ] उस मंगलकारी ओङ्कार को पहिले पाता है--५ । [ यहाँ शंका होती है ]-( स्वरितोदात्तः एकाक्षरः ओंकारः ऋग्वेदे ) स्वरित और उदात्त स्वर वाला, एक अक्षर वाला, ओंकार ऋग्वेद में है । ( त्रैस्वर्योदात्तः एकाक्षरः ओंकारः यजुर्वेदे ) तीनों स्वर [ ह्रस्व दीर्घ प्लुत ] के सहित उदात्त एक अक्षर वाला ओंकार यजुर्वेद में है । ( दीर्घप्लुतोदात्तः एकाक्षरः ओंकारः सामवेदे ) दीर्घ- प्लुत के सहित उदात्त एक अक्षर वाला ओंकार सामवेद में है । ( ह्रस्वोदात्तः एकाक्षरः ओंकारः अथर्ववेदे ) ह्रस्व स्वर के साथ उदात्त एक अक्षर वाला ओंकार अथर्ववेद में है । ( उदात्तोदात्तद्विपदः अ उ इति अर्धचतस्रः मात्राः, मकारे व्यञ्जनम् इति आहुः ) उदात्त सहित उदात्त दो पद वाला अ उ यह साढ़े चार मात्रायें हैं और मकार में व्यञ्जन है, ऐसा कहते हैं । [ शंका समाधान ] ( या प्रथमा मात्रा सा ब्रह्मदेवतया वर्णेन रक्ता ) जो पहिली मात्रा है वह ब्रह्म देवता वाली रङ्ग से लाल है, ( यः तां नित्यं ध्यायते सः ब्राह्म्यं पदं गच्छेत् ) जो पुरुष नित्य उस [ मात्रा ] का ध्यान करे, वह ब्राह्म्य पद [ ब्रह्म के स्थान ] को प्राप्त हो । ( या द्वितीया मात्रा सा विष्णुदेवतया वर्णेन कृष्णा ) जो दूसरी स्वर मात्रा है वह विष्णु देवता वाली रङ्ग से काली है ( यः तां नित्यं ध्यायते सः वैष्णवं पदं गच्छेत् ) जो पुरुष उसका नित्य ध्यान करे वह वैष्णव पद [ विष्णु=सर्व- व्यापक परमात्मा के स्थान ] को पावे । ( या तृतीया मात्रा सा ऐशानदेवतया वर्णेन कपिला ) जो तीसरी स्वर मात्रा है वह ऐशान देवता वाली रङ्ग से पीली है, ( यः तां नित्यं ध्यायते सः ऐशानं पदं गच्छेत्) जो उस मात्रा का नित्य ध्यान करे, वह ऐशान पद [ ईशान सबके ईश्वर परमात्मा के स्थान ] को पावे । ( या अर्धचतुर्थी मात्रा, सा सर्वदेवतया व्यक्तीभूता खं विचरति वर्णेन शुद्धस्फटिकसन्निभा ) जो आधी के साथ चौथी [ डेढ़ ] स्वर मात्रा है वह सब देवताओं वाली प्रकाशमान होकर आकाश में विचरती है, रङ्ग से उज्ज्वल विल्लोरमणि के समान है, ( यः तां नित्यं ध्यायते स अनामकं पदं स्नातको भूत्वा ( त्रैस्वर्योदात्तः) त्रिस्वर-ष्यञ् । त्रिस्वरेण ह्रस्वदीर्घप्लुतेनोदात्तः । ( अर्धचतस्रः ) अर्धेन सह चतस्रः ( ध्यायते ) चिन्तयति ( गच्छेत् ) प्राप्नुयात् ( ब्राह्म्यम् ) ब्रह्मन्+ष्यञ् । ब्रह्मसम्बन्धि । ( अर्धचतुर्थी ) अर्धेन सह चतुर्थी ( व्यक्तीभूता ) प्रकाशमाना सती ( शुद्धस्फटिकसन्निभा ) उज्ज्वलस्फटिकमणिसदृशा ( अनामकम् ) नामशून्यम् ( उत्पत्तिः ) द्वितीयार्थे प्रथमा । उत्पत्तिम् ( उपनयनम् ) विद्यारम्भसंस्कारः ( ब्राह्मणवचनम् ) ब्रह्मवादिनः कथनम् ( लातव्यः ) ला

कण्डिका २६ ।

४४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० २६ ॥ गच्छेत् ) जो पुरुष उस [ स्वर मात्रा ] का नित्य ध्यान करे, वह अनामक पद [ नामशून्य परमात्मा के स्थान ] को पावे । ( ओंकारस्य च उत्पत्तिः यः विप्रः न जानाति तत् पुनः उपनयनम् ) और ओंकार की उत्पत्ति को जो ब्राह्मण नहीं जानता उसका फिर उपनयन संस्कार होवे [ अर्थात् वेद की विद्या फिर आरम्भ से पढ़े ] । ( तस्मात् ब्राह्मणवचनम् आदर्त्तव्यम् ) इसलिये ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञानी ] का वचन आदर योग्य है-- [ पाँच प्रश्नों के यह उत्तर हैं ] ( यथा ) जैसे [ यह बात ] ( लातव्यः ) ग्रहण योग्य है । ( गोत्रः ) पृथिवी का रक्षक १, ( ब्रह्मणः पुत्रः ) ब्रह्मा का पुत्र [ कण्डिका १६ ] २, ( गायत्र छन्द ) गायत्री [ दैवी गायत्री ] छन्दः ३, ( शुक्लः वर्णः ) शुक्ल वर्ण [ आदित्य वर्ण ] ४, और ( पुंसः १ ) बढ़ाने वाला ( वत्सः ) बसाने वाला. ( रुद्रः ) ज्ञान देने वाला, ( वेदानां देवता ) सब वेदों का देवता [ प्रकाश्य विषय ] ( ओंकारः ) ओंकार है ५, ॥ २५ ॥ भावार्थः--मनुष्य को चाहिये कि ज्ञान पूर्वक ओंकार का विविध प्रकार ध्यान करके आत्म शक्ति बढ़ाकर सदा उन्नति करे ॥ २५ ॥ कण्डिका २६ । को धातुरित्यापृधातुरवतिमप्येके रूपसामान्यादर्थसामान्यन्नेदीयस्तस्मा- दापेरोङ्कारः सर्वमाप्नोतीत्यर्थः कृदन्तमर्थवत् प्रातिपदिकमदर्शनं प्रत्ययस्य नाम सम्पद्यते निपातेषु चैनं वैयाकरणा उदात्तं समामनन्ति तदव्ययीभूत मन्वर्थवाची शब्दो न व्येति कदाचनेति । सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु सर्वासु च विभक्तिषु । वचनेषु च सर्वेषु यन्न व्येति तदव्ययम् ॥ को विकारी च्यवते प्रसारणमाप्नोति रावावपकारौ २ विकार्यावादित ओङ्कारो विक्रियते द्वितीयो मकार एवं द्विवर्ण एकाक्षर ओमित्योङ्कारो निर्वृत्तः ॥ २६ ॥ कण्डिका २६॥ कण्डिका २४ के ओम् विषयक प्रश्नों के उत्तर । ( कः धातुः इति ) कौन धातु है-[ इसका उत्तर ] ( आप्तुः धातुः अवतिम् आदाने--तव्यत् । ग्राह्यः ( गोत्रः ) गो + त्रैङ् पालने-कः । भूमिरक्षकः ( पुंसः १ ) पुंस अभिवर्धने--अच् । अभिवर्धकः ( वत्सः ) वृतृवदिवचिवसि० ( उ० ३ । ६२ ) वस निवासे--सः । निवासयिता ( रुद्रः ) रु गतौ--क्विप्, तुक् + रा दाने--कः ज्ञानदाता ( देवता ) प्रकाश्यविषयः । ( ओंकारः ) ओंकारस्य ( वेदानाम् ) वेदानां मध्ये ॥ १. यहाँ "पुमान् पुरुमना भवति । पुंसतेर्वा" ( निरु० ६ । १५ ) अर्थात् [ स्त्री की अपेक्षा ] बहुत उदार होता है, या पुरुषार्थी होता है, ऐसी व्युत्पत्ति निरुक्त की है। इसी प्रकार रुद्र के लिये निरुक्त १० । ५ देखें । सम्पा० ॥ २. भ्रष्टोऽयं पाठः । "आपाववकारौ" एष युक्तः पाठः प्रतीयते, तदनुसारी चार्थः संशोध्य प्रकाश्यते । जर्मनसंस्करणे तु "आप्नोतेराकारपकारौ" इति पाठः स चापि युक्तः । सम्पा० ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० २६ ॥ ४५ अपि एके ) आप् [ व्यापना ] धातु है, अवति [ रक्षा करना ] को भी कोई कोई [कहते हैं] ( रूपसामान्यात् अर्थसामान्यं नेदीयः तस्मात् आप्तेः ओंकारः सर्वम् आप्नोति इति अर्थः ) रूप की समानता [ धातु आदि की आकृति ] की अपेक्षा अर्थ की समानता अधिक निकट होती है, इसलिये आप् [ व्यापना ] धातु से ओंकार सबमे व्यापता है यह अर्थ है १ । ( कृदन्तम् अर्थवत् प्रातिपदिकम् ) कृदन्त अर्थवान् शब्द प्रातिपदिक होता है, [ अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् ( पा० १ । २ । ४५ ) अर्थवान् शब्द धातु और प्रत्यय को छोड़ कर प्रातिपदिक होता है ] २ ( अदर्शनं प्रत्ययस्य नाम संपद्यते) प्रत्यय के [ लोप हो जाने की ] अदर्शन संज्ञा होती है । ३ [ प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम् ( पा० १ । १ । ६२ ) प्रत्यय के लोप होने पर भी प्रत्यय से होने वाला कार्य होता है ] ( निपातेषु च एनं वैयाकरणाः उदात्तं समामनन्ति ) और निपातों में इस [ ओंकार ] को व्याकरण जानने वाले लोग उदात्त मानते हैं । ( तत् अव्ययीभूतम् अन्वर्थवाची शब्दः कदाचन न व्येति इति ) सो अव्यय होता हुआ पद, अनुकूल अर्थ बताने वाला शब्द कभी भी विकार नहीं पाता है । ( सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु सर्वासु च विभक्तिषु । वचनेषु च सर्वेषु यन्न व्येति तदव्ययम् ) तीनो लिङ्गों में और सब विभक्तियों में जो सदृश है और जो सब वचनों में विकार नहीं पाता है, वह अव्यय [ विकारशून्य निपात ] है- [स्वरादिनिपातमव्ययम् (पा० १ । १ । ३७) स्वरादि तथा निपात अव्यय हैं] (कः विकारी) कौन विकार वाला है- [ इसका उत्तर ] ( आप्नोतिः प्रसारणं च्यवते ) आप् धातु [ व्यापना ] सम्प्रसारण को पाता है [ इग्यणः सम्प्रसारणम् ( पा० १ । १ । ५ ) यण् के स्थान में इक् करने को सम्प्रसारण कहते हैं ] ( आपो अवकारौ विकार्यौ ) आकार और पकार तथा अकार और वकार दोनों विकार योग्य हैं ( आदितः ओंकारः विक्रियते द्वितीयः मकारः ) आदि में ओंकार रूपान्तर वाला होता है और मकार दूसरा वर्ण है । ( एवं द्विवर्णः एकाक्षरः ओम् इति ओंकारः निर्वृत्तः ) इस प्रकार दो वर्ण [ ओ + म् ] वाला, एक अक्षर वाला ओम् अर्थात् ओंकार सिद्ध होता है ६, १०, ११ ॥ २६ ॥ भावार्थः- इस कण्डिका में यह विचारणीय है- कौन धातु है ? उत्तर-आप् वा आप्लृ [ व्यापना ] और अव [ रक्षा आदि करना ] । ( २ ) प्रातिपदिक क्या है ? उत्तर- कृदन्त अर्थवान् शब्द प्रातिपदिक हैं-( ३ ) स्वर क्या है ? उत्तर-उदात्त । ( ४ ) निपात क्या है ? उत्तर-अव्यय होकर निपात होता है (५) विकारी क्या है ? उत्तर-आप् धातु अर्थात् आप् और अव् दोनों धातु को संप्रसारण होता है, अर्थात् आप् के पकार को बकार होकर बकार को वकार, और वकार को उकार हुआ, इसी प्रकार अव् के वकार को सम्प्रसारण उकार फिर आप् धातु के आ और उ को, और अव् के अ उ को गुण ओ, मकार प्रत्यय होकर ओम् पद सिद्ध होता है । २६-(नेदीयः) अन्तिक-ईयसुन् । अन्तिकबाढयोर्नेदसाधौ ( पा० ५ । ३ । ६३ ) नेदादेशः । समीपतरम् ( सम्पद्यते ) प्राप्नोति ( वैयाकरणाः ) व्याकरण + अण् । न स्वाभ्यां पदान्ताभ्याम् पूर्वौ तु ताभ्यामैच् ( पा० ७ । ३ । ३) यकारात् पूर्वमैच् । व्याकरणवेत्तारः ( समामनन्ति ) म्ना अभ्यासे । मन्यन्ते । (निर्वृत्तः) वृतु वर्तने-क्तः । निष्पन्नः । साधितः ॥

कण्डिका २७ ॥

४६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० २७ ॥ उणादि कोष में तो ओम् की सिद्धि इस प्रकार है--अवतेष्टिलोपश्च ( उ० १ । १४२ ) अव रक्षणे--मन्, अन् भाग का लोप और अव् को ऊठ् होकर और ऊठ् को गुण होकर ओम् शब्द सिद्ध हुआ ( ६ ) । कितने वर्ण वाला और ( ७ ) कितने अक्षर वाला है-इनके उत्तर, ओम् दो वर्ण वाला एक अक्षर वाला है। लिङ्ग, वचन, विभक्ति और निपात इन चार प्रश्नों के उत्तर 'सदृशं त्रिषु······' इस कारिका में हैं। ८, ६, १०, ११ । विशेष:--कण्डिका २४ के सब ३६ प्रश्नों के उत्तर कण्डिका २६ और २७ में हैं । हमारी समझ में ठीक ठीक नहीं बैठे, पाठक जन विचार लेवें ।। कण्डिका २७ ॥ कतिमात्र इत्यादेस्तिस्रो मात्रा अभ्यादाने हि प्लवते मकारश्चतुर्थीं किं स्थानमित्युभावोष्ठौ स्थानं नादानुप्रदानकरणौ च द्वयस्थानं सन्ध्यक्षरमवर्णलेशः कण्ठ्यो यथोक्तशेषः पूर्वो विवृतकरणस्थितश्च द्वितीयस्पृष्टकरणस्थितश्च न संयोगो विद्यत १ आख्यात पसर्गानुदात्तस्वरितलिङ्गविभक्तिवचनानि च संस्था- नाध्यायिन आचार्याः पूर्वे बभूवुः श्रवणादेव प्रतिपद्यन्ते न कारणं पृच्छन्त्यथापर- पक्षीयाणां कविः पञ्चालचण्डः परिपृच्छको बभूवां २ वु पृथगुद्गीथदोषान् भवन्तो ब्रुवन्त्विति तद्वाप्युपलक्षयेद्वर्णमक्षरपदांकशो विभक्तामृषिनिषेवितामिति वाचं स्तुवन्ति तस्मात् कारणं ब्रूमो वर्णानामयमिदं भविष्यतीति षडङ्गविदस्तत्तथाऽ धीमहे । किच्छन्द इति गायत्रं हि छन्दो गायत्री वै देवानामेकाक्षरा श्वेतवर्णा च व्याख्याता द्वौ द्वादशको वर्गावेतद् वै व्याकरणं धात्वर्थवचनं शैक्ष्यं छन्दो- वचनं चाथोत्तरो द्वौ द्वादशको वर्गों वेदरहसिकी व्याख्याता मन्त्रः कल्पो ब्राह्म- णमृग्यजुःसामाथर्वण्येषैषा व्याहृतिश्चतुर्णां वेदानामानुपूर्वेणों भूर्भुवःस्वरिति व्या- हृतयः ॥ २७ ॥ कण्डिका २७ ।। कण्डिका २४ के ओम् विषयक प्रश्नों के उत्तर ।। ( कतिमात्रः इति ) वह [ ओम् ] कितनी मात्रा वाला है ? [ उत्तर ] ( आदेः तिस्रः मात्राः अभ्यादाने हि प्लवते मकारः चतुर्थीम् ) आरम्भ से तीन मात्राओं को मन्त्र के आरम्भ में ही वह [ ओम् ] प्राप्त होता है [ प्लुत हो जाता है ] और मकार चौथी मात्रा को [ ओमभ्यादाने ( पा० ८ । २ । ७८ ) ओम् शब्द मन्त्र के आरम्भ में प्लुत होता है ] १२ । ( किं स्थानम् इति ) क्या स्थान २७--( विद्यते ) विद सत्तायाम् लट् । विद्यते । ज्ञायते (संस्थानाध्यायिनः) संस्थान+आ+ध्ये+चिन्तने-णिनिः । संस्थाचिन्तनशीलाः ( आचार्याः ) आङ् + चर गतौ-ण्यत् । वेदव्याख्यातारः ( पञ्चालचण्डः ) तभिविक्षिष्विडि० (उ० १ । ११८) १. 'विद्युते' इति पाठान्तरम् । २. बभूवां वु इत्यस्य स्थाने "बभूव" इति समीचीनः पाठः प्रतीयते । सम्पा० ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० २७ ॥ ४७ है ? [ उत्तर ] ( उभो ओष्ठौ स्थानं नादानुप्रदानकरणौ च ) [ उकार और मकार के ] दोनों ओंठ स्थान हैं और दोनों नाद बढ़ाने वाले प्रयत्न हैं, (द्वयस्थानं सन्ध्यक्षरम्) दो स्थान व ला सन्धि-अक्षर होता है, (अवर्णलेशः कण्ठचः) अकार वर्णमात्र कण्ठ स्थान वाला है, (यथोक्तशेषः पूर्वः विवृतकरणस्थितः च ) और ऊपर कहे हुए [ उकार मकार ] का शेष पहिला वर्ण [ अकार ] विवृति प्रयत्न में ठहरा हुआ है, (द्वितीयः स्पृष्टकरणस्थितः च ) और दूसरा [ मकार ] स्पृष्ट प्रयत्न में ठहरा हुआ है। ६, १०, १३, १४, १५ [ कौन संयोग है, इसका उत्तर ] ( संयोगः न विद्यते ) संयोग नहीं है । [ हलोऽनन्तराः संयोगः ( पा० १ । १ । ७ ) मध्य में अच् विना हल् संयोग हो ] १६, [ कौन आख्यात है, कौन उपसर्ग है, कौन स्वर है, कौन लिङ्ग है, कौन विभक्ति है, कौन वचन है--इन छह प्रश्नों के उत्तर ] (संस्थानाध्यायिनः पूर्वे आचार्याः बभूवुः आख्यातोपसर्गानुदात्तस्वरितलिङ्गविभक्तिवचनानि च श्रवणात् एव प्रतिपद्यन्ते कारणं न पृच्छन्ति ) व्यवस्था विचारने वाले पहिले आचार्य हुए थे, आख्यात, उपसर्ग, अनुदात्त, स्वरित, लिंग, विभक्ति और वचन को सुनने से ही वे जान लेते हैं और कारण को नहीं पूछते । १७-२३ [ देखो कण्डिका २६ ] ( अथ अपरपक्षीयाणां कविः पञ्चालचण्डः परिपृच्छकः बभूवाम् = बभूव ) फिर दूसरे पक्ष वालों का कवि पञ्चाल देशवासियों में तीव्र मनुष्य पूंछने वाला हुआ। ( उद्गीथदोषान् तु पृथक् भवन्तः ब्रुवन्तु इति ) उद्गीथ [ उत्तम रीति से वेद गाने ] के दोषों को निश्चय करके अलग अलग अ प [ आचार्य ] लोग बतावें, (तद्व वा अपि वर्ण-अक्षर-पद-अंकशः विभक्त्याम् उपलक्षयेत् ) और वह भी वर्ण वर्ण, अक्षर अक्षर, पद पद, और अंक अंक, करके विभक्ति में बतावे । [ इसका उत्तर ] ( ऋषि- निषेवितां वाचम् स्तुवन्ति इति तस्मात् कारणं ब्रूमः ) ऋषियों की निरन्तर सेवित वाणी को लोग सराहते हैं, इसलिए हम कारण बतलाते हैं। ( वर्णानाम् अयम् इदं भविष्यति इति षडंगविदः तत् तथा अधीमहे ) वर्णों में यह वर्ण यह रूप हो जायेगा, यह षडङ्ग [ शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, छन्द, ज्योतिष यह वेद के छह अङ्ग ] जानने वाले [ मानते हैं ], उसको वैसा ही हम पढ़ते हैं । ( किं छन्दः इति ) क्या छन्द है ? [ उत्तर ] ( गायत्रं हि छन्दः ) गायत्री ही छन्द है । ( देवानां गायत्री वै एकाक्षरा श्वेतवर्णा च व्याख्याता ) देवताओं की गायत्री [ पिङ्गल शास्त्र की देवी गायत्री ] एक अक्षर वाली और श्वेतवर्ण की कही गई है ॥ २४ ॥ ( द्वौ द्वादशकौ वगौ एतत् वै व्याकरणम् धात्वर्थवचनं शैक्ष्यं छन्दोवचनं च ) दो द्वादशक [ बारह बारह के ] वर्ग हैं, यह धातु और अर्थ बताने वाला, छन्द बताने पचि विस्तारे व्यक्तीकरणे च कालन् प्रत्ययः । अमन्ताड् डः ( उ० १ । ११४ ) चण दाने हिंसाने च डप्रत्ययः, यद्वा चडि कोपे-घञ् । पञ्चालेषु देशविशेषवासिषु चण्डः क्रूरनः (परिपृच्छकः) प्रच्छ जिज्ञासायां-ण्वुल् । सर्गतः प्रश्नकर्ता ( तु)

कण्डिका २८ ॥

४८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० २८ ॥ वाला शिक्षा योग्य व्याकरण है [अर्थात् चौबीस भाग में व्याकरण विषय है]। (अथ उत्तरौ द्वौ द्वादशकौ वर्गौ वेदरहसिकी व्याख्याता) और पिछले दो बारह बारह के वर्ग [द्विवचन = एकवचन, अर्थात् पिछला एक द्वादशक] है, [इनमें] वेदरहसिकी [वेदों की निर्जन स्थान में विचारने योग्य विद्या] बतलायी गयी है। (मन्त्रः कल्पः ब्राह्मणम् ऋग् यजुः साम अथर्वाणि एषा व्याहृतिः) मन्त्र [गूढ़ विचार] में, कल्प में ब्राह्मण ग्रन्थ में, ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद और अथर्ववेद में यह [ओम्] व्याहृति है, १-८। (चतुर्णां वेदानाम् आनुपूर्व्येण ओम् भूः भुवः स्वः इति व्याहृतयः) चारों वेदों की क्रम से ओम् भूः, भुवः, स्वः, व्याहृतियां हैं, ६--१२ [मिलान करो कण्डिका ६ तथा १७-२१]। २७ ॥ भावार्थ:--मनुष्य व्याकरण आदि से ओम् शब्द के अर्थों को एकान्त में विचार कर विघ्नों को हटाकर आनन्द भोगे । २७ ॥ विशेष:--कण्डिका २४ के सब ३६ प्रश्नों के उत्तर कण्डिका २६ और २७ में हैं। हमारी समझ में ठीक ठीक नहीं बैठे, पाठक जन विचार लें ॥ कण्डिका २८ ॥ असमीक्षप्रवल्हितानि श्रूयन्ते द्वापरादावृषीणामेकदेशो दोषपतिरिह चिन्तामापेदे त्रिभिः सोमः पातव्यः समाप्तमिव भवति तस्मादृग्यजुःसामान्य- पकन्तेजांस्यासंस्तत्र महर्षयः परिदेवयाञ्चक्रिरे महच्छोकभयं प्राप्ताः स्मो न चैतत् सर्वैः समभिहितं ते वयं भगवन्तमेवोपधावाम सर्वेषामेव शर्म भवानीति ते तथेत्युक्त्वा तूष्णीमतिष्ठन्नानुपसंग्रभ्य इत्युपसीदामीति नीचैर्बभूवुः। स एभ्य उपनीय प्रोवाच मामिकामेव व्याहृतिमादितः आदितः कृणुध्वमित्येवं मामका आधीयन्ते। नर्ते भृग्वङ्गिरोविद्भ्यः सोमः पातव्य ऋत्विजः पराभवन्ति यजमाना रजसापध्वस्यति श्रुतिश्चापध्वस्ता तिष्ठतीत्येवमेवोत्तरोत्तराद्योगात्तोकं तोकम्प्र- शाश्वमित्येवं प्रतापो न पराभविष्यतीति तथा ह तथा ह भगवन्निति प्रतिपेदिर आप्याययंस्ते तथा वीतशोकभया बभूवुः। तस्माद् ब्रह्मवादिन ओंकारमादितः कुर्वन्ति ॥ २८ ॥ कण्डिका २८ । ओम् को आदि में बोलने का वर्णन ॥ (असमीक्षप्रवल्हितानि श्रूयन्ते) विचारशून्य उड़ाऊ बातें सुनी जाती है- (द्वापरादौ ऋषीणाम् एकदेशः दोषपतिः इह चिन्ताम् आपेदे त्रिभिःसोमः पातव्यः समाप्तम् इव भवति) द्वापर के आरम्भ में ऋषियों के बीच एक देश का रहने वाला निश्चययेन (वेदरहसिकी) वेदानां रहस्या निर्जनदेशे विचारणीया विद्या (शंक्ष्यम्) शिक्षा--ण्यत् । शिक्षणीयम् ॥ ९८-(असमीक्षप्रवल्हितानि) न+सम्+ईक्ष दर्शने-घञ्, प्र+ह्वल चलने-क्तः । समीक्षण पर्यालोचनेन विना प्रर्चलितानि वचांसि (दोषपतिः)

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० २८ ।। ४९ दोषपति ( बुराइयों का स्वामी ) इस बात में चिन्ता करने लगा—तीन [ वेदविशेषों ] के साथ सोमरस पीना चाहिये—पूरा किया हुआ सा कर्म होता है । ( तस्मात् ऋग्यजुः सामानि अपक्रान्ततेजांसि आसन् ) उससे [ चौथे वेद के छूट जाने से ] ऋग्वेद, यजुर्वेद और सामवेद बिना तेज वाले हो गये । ( तत्र महर्षयः परिदेवयाञ्चक्रिरे ) उस पर महर्षि लोग विलाप करने लगे—( महत् शोकभयं प्राप्ताः स्मः ) हमको बड़ा शोक और भय प्राप्त हुआ है । ( न च एतत्, सर्वैः समभिहितम् ) और यही नहीं [ किन्तु ] सबने मिलकर कहा—( ते वयम् भगवन्तम् एव उपधावाम ) सो हम ऐश्वर्यवान् [ ओम् ] के ही पास दौड़ कर चलें । [ वे गये और ओम् ने कहा ]— ( सर्वेषाम् एव शर्म भवानि इति ) सब लोगों का ही शरण [ रक्षा साधन ] मैं हो जाऊँ । ( तथा इति ते उक्त्वा तूष्णीम् अतिष्ठन् ) वैसा हो—ऐसा कहकर वे चुपचाप बैठ गये । [ फिर बोले ] ( न अनुपसन्नेभ्यः इति ) पास न रहने वालों [ नास्तिकों ] के लिये [ शरण ] मत हो [ ओम् बोला ] ( उपोसीदामि इति ) [ तुम्हारे ] अति समीप मैं बैठता हूँ । ( नीचैः बभूवुः ) वे [ ऋषि ] नीचे को हो गये । ( सः उपनीय एभ्यः प्र उवाच ) वह [ ओम् ] पास जाकर इनसे कहने लगा— ( मामिकाम् एव व्याहृतिम् आदितः आदितः कृणुध्वम् इति एवं मामकाः आधीयन्ते ) मेरी ही व्याहृति को प्रत्येक मन्त्र के आदि में करो, इस प्रकार मेरे लोग सब ओर से धारण किये जाते हैं । ( भृग्वङ्गिरोविद्भ्यः ऋते सोमः न पातव्यः ) भृगु अङ्गिराओं [ प्रकाशमान ५ ात्मा के चारों वेदों ] के जानने वाले के बिना सोम रस न पीना चाहिये । [ जो दूसरे लोग सोम रस पीवें तो ] ( ऋत्विजः पराभवन्ति यजमानः रजसा अपध्वस्यति श्रुतिः च अपध्वस्ता तिष्ठति इति ) ऋत्विज् लोग हार जाते हैं, यजमान राग [ मोह ] से गिर पड़ता है और श्रुति नष्ट होकर रहती है—( एवम् एव उत्तरोत्तरात् योगात् तोकं तोकं प्रशाध्वम् इति ) इस प्रकार से ही पिछले पिछले संयोग से संतान संतान को शासन करो, ( एवं प्रतापः न पराभविष्यति इति ) इस प्रकार प्रताप न हार पावेगा । ( तथा आह तथा आह ) वैसा ही उसने कहा, वैसा ही उसने कहा । [ ऋषि लोग बोले ] ( भगवन् इति ) हे भगवन् ! [ हम वैसा ही करेंगे ] ( प्रतिपेदिरे आप्याययन् ) वे समीप गये और बढ़ने लगे । ( ते तथा वीतशोकभयाः बभूवुः ) निन्दितकर्मणां पालकः ( अपक्रान्ततेजांसि ) विगतज्योतींषि (परिदेवयाञ्चक्रिरे) परि+दिवु परिकूजने—चुरादित्वात् णिच्, प्रत्ययान्तत्वात् आम् प्रत्ययः । अया- मन्ता० ( पा० ६ । ४ । ५५ ) इति णेरयादेशः, कृञ्चानुप्रयुज्यते० ( पा० ३ । १ । ४० ) इति कृञ् धातोरनुप्रयोगः । लिटि बहुवचने 'चक्रिरे' इति रूपम् । विलापं कृतवन्तः । ( न ) निषेधे ( अनुपसन्नेभ्यः ) नञ्+उप+षद्ऌ गतौ—क्तः । असमीपस्थेभ्यः । नास्तिकेभ्यः ( मामिकाम् ) मदीयाम् (ऋते) विना (योगात्) संयोगात् (प्रशाध्वम्) प्रशासनं कुरुत ( भगवन् ) हे ऐश्वर्यवन् ॥ ४