सामग्री पर जाएँ
भारतकोश
संग्रह पर लौटें

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० २६ ३०३
यज्ञ ही प्रतिष्ठा [ यज्ञ की समाप्ति का व्रत ] है, वह प्रतिष्ठा [ कीर्ति ] के लिये ही है।
( अथ यत् वायुं यजति, प्राणः वै वायुः, प्राणम् एव तेन प्रीणाति ) फिर जब वायु
को यज्ञ करता है, प्राण ही वायु है, प्राण को ही उससे वह तृप्त करता है। ( अथ यत्
शुनासीरं यजति, संवत्सरः वै शुनासीरः, संवत्सरम् एव तेन प्रीणाति ) फिर जब
शुनासीर [ सुन्दर बड़ी वीर अग्रगामी सेना वाले सेनापति इन्द्र ] को यह यज्ञ करता है,
संवत्सर ही शुनासीर [ बड़े सेनापति के समान ] है, संवत्सर को ही उससे वह तृप्त
करता है। ( अथ यत् सूर्य्यं यजति, असौ वै सूर्य्यः, यः असौ तपति, एतम् एव तेन
प्रीणाति ) फिर जब सूर्य को यज्ञ करता है, वही सूर्य है जो वह तपाता है, इसको ही उससे
वह तृप्त करता है। ( अथ यत् शेताः दक्षिणाः ददाति, एतस्य एव तत् रूपं क्रियते )
फिर जब शेता [ सूक्ष्म कर्म करने वाला यजमान ] दक्षिणावें देता है, इस [ यजमान ] का
ही वह रूप किया जाता है। ( अथ यत् प्रायश्चित्तप्रतिनिधिं कुर्वन्ति, स्वस्त्ययनम्
एव तत् कुर्वन्ति ) फिर जब प्रायश्चित [ पापशोधन ] रूप प्रतिनिधि यज्ञ करते हैं,
स्वस्त्ययन [ स्वस्तिवाचन ] ही तब वे करते हैं, ( यज्ञस्य एव शान्तिः यजमानस्य
भैषज्याय) यज्ञ की ही शान्ति यजमान की ओषधि के लिये है। ( तैः वै एतैः चातुर्मास्यैः
देवाः सर्वान् कामान् सर्वाः इष्टीः सर्वम् अमृतत्वम् आप्नुवन् ) उन ही इन चातुर्मास्य
यज्ञों से देवताओं ने सब कामनाओं, [ अर्थात् ] सब इष्टियों [ सत्क्रियाओं ] और सब
अमरपन को पाया है। ( सः वै एषः प्रजापतिः चतुर्विंशः, यत् चातुर्मास्यानि ) वह
ही यह प्रजापति चौबीस अवयव [ अर्धमास ] वाला है, जो चातुर्मास्य यज्ञ हैं, ( तस्य मुखम्
एव वैश्वदेवम्, बाहू वरुणप्रघासाः, प्राणः अपानः व्यानः इति एताः तिस्रः इष्टयः,
आत्मा महाहविः प्रतिष्ठा शुनासीरम् ) उस [ प्रजापति ] का मुख ही वैश्वदेव यज्ञ है,
दोनों भुजायें श्रेष्ठ अन्न हैं, प्राण, अपान, व्यान यह तीन इष्टियां [ यज्ञ ] हैं, आत्मा
महाहवि है, प्रतिष्ठा [ ठहराव वा आश्रय ] शुनासीर [ इन्द्र का हवि ] है। ( सः वै एषः
प्रजापतिः एव संवत्सरः, यत् चातुर्मास्यानि ) वह ही यह प्रजापति ही संवत्सर है जो
चातुर्मास्य हैं। ( सर्वं वै प्रजापतिः, सर्वं चातुर्मास्यानि, तत् सर्वण एव सर्वम्
आप्नोति, यः एवं वेद यः च एवं विद्वान् चातुर्मास्यैः यजते चातुर्मास्यैः यजते )
सब ही प्रजापति है, सब ही चातुर्मास्य हैं, इस लिये सबके साथ ही वह सब पाता है, जो
ऐसा जानता है और जो ऐसा विद्वान् चातुर्मास्य यज्ञों से यज्ञ करता है, चातुर्मास्य यज्ञों से
यज्ञ करता है ॥ २६ ॥
स्थितिः । आश्रयः ( शुनासीरः, शुनासीरः ) कृशृपृकटिपटिशौटिभ्य ईरन् ( उ० ४ ।
३० ) सु+णासु शब्दे-ईरन्, सस्य शः विकल्पेन । सुष्ठु नासीरम् अग्रसैन्यं यस्य
सः । सेनापतिरिन्द्रः । शुनासीरौ शुनो वायुः शु अत्यन्तरिक्षे सीरः आदित्यः सरणात्-
निरु० ६ । ४० ( शेता ) शित् निशाने-तृच् । सूक्ष्मकर्मा । यजमानः ( प्रायश्चित्त-
प्रतिनिधिम् ) पापशोधनप्रतिनिधिरूपं यज्ञम् ( इष्टीः ) यजेः-क्तिन् । क्रियाः
( वरुणप्रघासाः ) श्रेष्ठानानि ॥

कण्डिका १ ॥

३०४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० १
भावार्थः—देश और काल का विचार करके संसार के पदार्थों से उपकार लेकर
मनुष्य उन्नति करें ॥ २६ ॥
इति श्रीमद्राजाधिराजप्रथितमहागुणमहिमश्रीसयाजीरावगायकवाड्राधि-
ष्ठितबड़ोदेपुरीगतश्रावणमासदक्षिणापरीक्षायाम् ऋक्सामार्थववेदभाष्येषु लब्ध-
दक्षिणेन श्री पण्डित-क्षेमकरणदासत्रिवेदिना अथर्ववेदभाष्यकारेण कृते
गोपथब्राह्मणभाष्य उत्तरभागे प्रथमः प्रपाठकः समाप्तः ॥
अयं प्रपाठकः प्रयागनगरे कार्त्तिकमासे शुक्लपक्षे द्वादश्यां तिथौ १९८०
[ अशीत्युत्तरैकोनविंशतिशतके ] विक्रमीये संवत्सरे सुसमाप्तिमगात् ।
मुद्रितम्—भाद्रकृष्णा ८ संवत् १९८१ वि० ता० २२ अगस्त सन् १९२४ ई० ॥
अथ द्वितीयः प्रपाठकः ।
कण्डिका १ ॥
ओम् । माधूंसीयन्ति वा आहिताग्नेरग्नयः, त एनमेवाग्रेऽभिध्यायन्ति
यजमानं, य एतमैन्द्राग्नं पशुं षष्ठे षष्ठे मासे आलभंते, तेनैवेन्द्राग्निभ्यां ग्रसित-
मात्मानं निरवदयत । आयुष्काम आलभेत, प्राणापानौ वा इन्द्राग्नी, प्राणापाना-
वेवात्मनि धत्ते, आयुष्मान् भवति । प्रजाकाम आलभेत, प्राणापानौ वा इन्द्राग्नी,
प्राणापानौ प्रजा अनु प्रजायन्ते. प्रजावान् भवति । पशुकाम आलभेत, प्राणापानौ
वा इन्द्राग्नी, प्राणापानौ पशवोऽनु प्रजायन्ते, पशुमान् भवति । यामं शुकं
हरितमालभेत शठं वायःकामः, एता नाम यः१ पितृलोके स्यामित्येतेन ह वै यमो-
ऽमुष्मिंल्लोक आध्नोत्, पितृलोक एवाध्नोति । त्वाष्ट्रं वडवमालभेत प्रजाकामः,
प्रजापतिर्वै प्रजाः सिसृक्षमाणः स द्वितीयं मिथुनमन्वाविन्दत्, स त्वाष्ट्रं वडव-
मपश्यत्, त्वष्टा हि रूपाणां प्रजनयिता, तेन प्रजा असृजन्, तेन मिथुनमविन्दत् ।
प्रजावान् मिथुनवान् भवति, य एवं वेद, यश्चैवं विद्वानेतमालभते, योनीन् वा
एष काम्यान् पशूनालभते, योनीष्ट्वैन्द्राग्नेन काम्यं पशुमालभन्त इष्ट्वालम्भः
समृद्ध्यै ॥ १ ॥
१. “वा यः कामयेत अनामयः” इति पाठान्तरम् ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका १ ॥ इन्द्र—अग्नि अर्थात् प्राण और अपान के

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ क० १ ॥ १०५
कण्डिका १ ॥ इन्द्र—अग्नि अर्थात् प्राण और अपान के
लिये यज्ञ के लाभ ॥
( ओम् । आहिताग्नेः अग्नयः वै मांसीयन्ति ) अग्नि स्थापित करने वाले की
[ यजमान की आहवनीय आदि ] अग्नियां मननसाधक [ बुद्धिवर्धक फल, बादाम अखरोट
आदि हव्य ] पदार्थों को चाहती हैं। ( ते एनम् एव यजमानम् अग्रे अभिध्यायन्ति, यः
एतम् ऐन्द्राग्नं पशुं षष्ठे षष्ठे मासे आलभते) वे [ याजक लोग ] इस ही यजमान
को पहिले अच्छे प्रकार ध्यान में करते हैं, जो इस इन्द्र—अग्नि [ प्राण अपान ] देवता
वाले पशु [ जीव ] को छठे छठे महीने अच्छे प्रकार प्राप्त होता है। (तेन एव
इन्द्राग्निभ्यां ग्रसितम् आत्मानम् निरवदयत ) इस कारण से ही इन्द्र और अग्नि
[ प्राण और अपान ] से खाये गये आत्मा की वह निन्दा करता है। ( आयुष्कामः
आलभेत, प्राणापानौ वै इन्द्राग्नी, प्राणापानौ एव आत्मनि धत्तः, आयुष्मान्
भवति ) आयु [ जीवन ] चाहने वाला पुरुष [ प्राण और अपान देवता वाले जीव को
छठे छठे महीने ] अच्छे प्रकार प्राप्त करे, दोनों प्राण और अपान ही इन्द्र और अग्नि हैं,
दोनों प्राण और अपान ही आत्मा को पुष्ट करते हैं, वह [ यजमान ] बड़ी आयु वाला होता
है। ( प्रजाकामः आलभेत. प्राणापानौ वै इन्द्राग्नी प्राणापानौ अनु प्रजाः
प्रजायन्ते, प्रजावान् भवति ) प्रजायें चाहने वाला पुरुष [ प्राण और अपान देवता वाले
जीव को... ] अच्छे प्रकार प्राप्त करे, दोनों प्राण और अपान ही इन्द्र और अग्नि हैं, दोनों
प्राण और अपान के साथ साथ प्रजायें उत्पन्न होती हैं, वह उत्तम प्रजाओं वाला होता है।
( पशुकामः आलभेत, प्राणापानौ वै इन्द्राग्नी, प्राणापानौ अनु पशवः प्रजायन्ते,
पशुमान् भवति ) पशुओं [ जीवों ] को चाहने वाला पुरुष [ प्राण और अपान देवता
वाले जीव को... ] अच्छे प्रकार प्राप्त करे, दोनों प्राण और अपान ही इन्द्र और अग्नि हैं,
प्राण और अपान के साथ साथ पशु उत्पन्न होते हैं, वह उत्तम पशु वाला होता है। (अयः¹-
कामः यामं शुकं शठं हरितं वा आलभेत, एता नाम यः पितृलोके स्याम् इति एतेन
१—( मांसीयन्ति ) मनेर्दीर्घश्च (उ० ३।६४) मन ज्ञाने—सप्रत्ययो दीर्घश्च ।
मांसं मानुषं वा मानसं वा मनोऽस्मिन्त्सीदतीति वा—निरु० ४।३। सुप आत्मनः क्यच्
( पा० ३।१।८) मांस—क्यच् । मांसानि मननसाधकान् बुद्धिवर्धकान् पदार्थान्
फल—बादाम—अक्षोटादीन् इच्छन्ति होमकरणाय ( आहिताग्नेः ) स्थापित-
पावकस्य यजमानस्य ( अग्नयः ) आहवनीयादयः (अभिध्यायन्ति ) सर्वतश्चिन्त-
यन्ति ( आ ) समन्तत् ( लभते ) प्राप्नोति ( ग्रसितम् ) भक्षितम् ( निरवदयत )
निर्वादः, अपवादः । अपवादयति तिरस्करोति ( आत्मनि ) आत्मानम् ( धत्तः )
पोषयतः ( यामम् ) यम—अण् । यमो यच्छतीति सतः—निरु० १०।१६ ।
मध्यस्थानो वायुः । वायुदेवताकम् ( शुकम् ) शुक गतौ—कः । पक्षिविशेषम्
( हरितम् ) हसृरुहिषुपिभ्य इतिः ( उ० १।६७) हृञ् हरणे—इतिः। अश्वम् ।
१. पृ० ३०४ की टि. में प्रदर्शित पाठभेदानुसार 'यामं शुकं हरितमालभेत शठं वा, यः
कामयेत अनामयः.......' यह अन्वय अर्थसङ्गत है ॥ सम्पा० ॥
२०

कण्डिका २ ॥

३०६ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० २
ह वै यमः अमुष्मिन् लोके आध्नोत्, पितृलोके एव आध्नोति) सुवर्ण चाहने वाला पुरुष
यम [ वायु ] देवता वाले शुक [ सुग्गा पक्षी ] और शठ [ प्रशंसनीय ] घोड़े को अच्छे
प्रकार प्राप्त करे, मैं चलने वाला [ पुरुषार्थी ] प्रसिद्ध हूं, जो पितृलोक [ माता पिता आदि
पालक विद्वानों की सभा ] में रहूं—इस [ मन्त्र ] से ही यम [ संयमी, जितेन्द्रिय पुरुष ]
उस लोक [ दूर देश ] में समृद्ध होता है, वह पितृलोक में ही समृद्ध होता है । ( प्रजाकामः
त्वाष्ट्रं वडवम् आलभेत ) प्रजायें चाहने वाला पुरुष त्वष्टा [ सूक्ष्मकर्ता परमात्मा ]
देवता वाले, बल पहुंचाने बाले पराक्रम को अच्छे प्रकार प्राप्त होवे । ( प्रजाः
सिसृक्षमाणः सः प्रजापतिः वै द्वितीयं मिथुनम् अन्वाविन्दत् ) प्रजाओं को उत्पन्न करने
की इच्छा करते हुए उस प्रजापति ने दूसरे जोड़े को प्राप्त किया । ( सः त्वाष्ट्रं वडवम्
अपश्यत्, त्वष्टा हि रूपाणां प्रजनयिता, तेन प्रजाः असृजन्, तेन मिथुनम्
अविन्दत् ) उसने त्वष्टा देवता वाले, बल पहुँचाने वाले पराक्रम को देखा, त्वष्टा [ सूक्ष्म
बनाने वाला परमात्मा ] ही रूपों को उत्पन्न करने वाला है, उससे प्रजायें उत्पन्न हुए, उससे
उसने जोड़े को पाया । (प्रजावान् मिथुनवान् भवति, यः एवं वेद यः च एवं विद्वान् एतम्
आलभते ) वह उत्तम प्रजाओं वाला और उत्तम मिथुन [ जोड़ों पुत्र पुत्रियों ] वाला होता
है, जो ऐसा जानता है, और जो ऐसा विद्वान् इस [ यज्ञ ] को अच्छे प्रकार प्राप्त होता है ।
( एषः वै काम्यान् योनीन् पशून् आलभते, ऐन्द्राग्नेन तु काम्यं योनिः१ पशुम्
आलभन्ते इष्ट्वा अ'लम्भः .मृद्ध्यै ) वह ही पुरुष चाहने योग्य योनियों [ घरों ] और
पशुओं को अच्छे प्रकार प्राप्त होता है, और इन्द्र और अग्नि [ प्राण और अपान ] देवता
वाले यज्ञ से चाहने योग्य घर और पशु को वे अच्छे प्रकार प्राप्त होते हैं और यज्ञ करके
[ उनका ] आरम्भ [ उद्यम ] समृद्धि के लिये होता है ॥ १ ॥
भावार्थ :—मनुष्य को योग्य है कि सुग्गे के समान अन्तरिक्षगामी और अश्व के
समान भूगामी होकर न्यून से न्यून छठे छठे महीने यज्ञ करके अपनी अनेक प्रकार की उन्नति
की जांच करके उचित व्यवहार करे ॥ १ ॥
कण्डिका २ ॥
पञ्चधा वै देवा व्युदक्रामन्२, अग्निर्र्वसुभिः, सोमो रुद्रैः, इन्द्रो मरुद्भिः,
वरुण आदित्यैः, बृहस्पतिर्विश्वैर्देवैः । ते देवा अब्रुवन्, असुरेश्यो वा इदं भ्रातृव्येभ्यो
( शठम्.) शठ हिंसायां श्लाघायां च · अच् । श्लाघ्यम् ( वा ) चार्थे ( अयःकामः )
सर्वधातुभ्योऽसुन् ( उ० ४ । १८९ ) इण् गतौ—असुन् । अयः, हिरण्यनाम—निघ०
१ । २ । सुवर्णેચ્છुकः ( एता ) इण् गतौ—तृच् । गमनशीलः ( यमः ) संयमी पुरुषः
( आध्नोत् ) समृद्धो भवति (त्वाष्ट्रम्) त्वष्टा तनूकर्ता परमात्मा । त्वष्टृदेवताकम्
( वडवम् ) वल+वा गतौ—कः । बलप्रापकं पराक्रमम् ( सिसृक्षमाणः ) स्रष्टु-
मिच्छन् ( मिथुनवान् ) पुत्रपुत्रीवान् ( योनीन् ) गृहनाम—निघ० ३ । ४ । (योनिः)
योनिम् । गृहम् ( तु ) समुच्चये ( आलम्भः ) आरम्भः । उद्यमः ॥
१. ‘योनिः दृष्ट्वा’ इस पदच्छेद के अनुसार कण्डिका का पाठ योनिरिष्ट्वा होना चाहिये ॥
२. पू सं. व्युत्क्रामन् इति पाठः ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका २ ॥ देवताओं ने पांच प्रकार से चढ़ाई करके

गोपथब्राह्मण उत्तरभागे प्र० २ । क० २ ३०७
रुध्याम, यन्मिथो विप्रियाः१ स्म], या न इमाः प्रियास्तन्वस्ताः समवद्यामहा इति ।
ताः समवाद्यन्त, ताभ्यः सन्निर्र्च्छात्, यो नः प्रथमोऽन्योऽन्यस्मै द्रुह्यादिति ।
यत्तन्वः समवाद्यन्त, तत् तानूनप्त्रस्य तानूनप्त्रत्वम्२ । ततो देवा अभवन् परासुराः ।
तस्माद्यस्तानूनप्तृणां३ प्रथमो द्रुह्यति, स आर्त्तिमार्च्छति । यत्तानूनप्तृथ् समवद्यति,
भ्रातृव्याभिभूत्यै भवति, आत्मना परास्याप्रियो भ्रातृव्यो भवति ॥ २ ॥
कण्डिका २ ॥ देवताओं ने पांच प्रकार से चढ़ाई करके
असुरों को जीता ॥
( पंचधा वै देवाः व्युदक्रामन् अग्निः वसुभिः, सोमः रुद्रैः, इन्द्रः मरुद्भिः,
वरुणः आदित्यैः, बृहस्पतिः विश्वैः देवैः ) पांच प्रकार से ही देवताओं [ विजय चाहने
वाले पुरुषों ] ने चढ़ाई की—अग्नि [ प्रतापी पुरुष ] ने वसुओं [ निवास कराने वाले
पुरुषों ] के साथ, सोम [ प्रेरक पुरुष ] ने रुद्रों [ दुष्टों के रुलाने वाले वीरों ] के साथ, इन्द्र
[ परम ऐश्वर्य वाले पुरुष ] ने मरुतों [ शत्रुओं के मारने वाले वीरों ] के साथ, वरुण
[ वैरियों को घेरने वाले पुरुष ] ने आदित्यों [ अखण्ड व्रतधारी शूरों ] के साथ और बृहस्पति
[ बड़े बड़े सेना के रक्षक पुरुष ] ने विश्वेदेवों [ सब दिव्य पदार्थों ] के साथ । ( ते देवाः
अब्रुवन्, असुरेभ्यः भ्रातृव्येभ्यः वै इदं रुध्याम, यत् मिथः विप्रियाः स्मः, नः याः
इमाः प्रियाः तन्वः ताः समवद्यामहै इति ) वे देवता बोले—असुर शत्रुओं से अवश्य इस
[ राज्य ] को हम रोकें [ बचावें ] जिससे हम आपस में विशेष प्रिय हों, हमारे जो यह प्यारे
शरीर [ शरीर के समान सेना वाले ] हैं, उनको हम बलवान् करें । ( ताः समवाद्यन्त,
ताभ्यः सन्४निऋ्च्छेत्, यः नः प्रथमः अन्योन्यस्मै द्रुह्यात् इति ) उन [ शरीरों ]
को उन्होंने बलवान् किया [ और कहा ] उन [ शरीरों ] से वह सर्वथा निर्बल हो जावे,
जो हमारा प्रधान होकर आपस में अनिष्ट चीते । ( यत् तन्वः समवाद्यन्त, तत् तानून-
२- ( पञ्चधा ) पञ्चप्रकारेण ( देवाः) विजिगीषवः ( व्युदक्रामन् ) अध्या-
रुहन् ( अग्निः ) प्रतापी पुरुषः (वसुभिः) निवासयितृभिः (सोमः) प्रेरकः सेना-
पतिः ( रुद्रैः) दुष्टरोदकैः शूरैः ( इन्द्रः ) परमैश्वर्य्यवान् ( मरुद्भिः) शत्रुमारक-
वीरैः ( वरुणः ) आच्छादकः ( आदित्यैः ) अखण्डव्रतिवीरैः ( बृहस्पतिः ) बृहतां
सैन्यानां पालकः ( विश्वेः ) सर्वेः ( देवैः) दिव्यपदार्थैः ( इदम् ) राज्यम् ( रुध्याम )
रुन्ध्याम ( तन्वः ) शरीराणि ( समवद्यामहै ) सम् + अव + दो अवखण्डने इत्यस्य
रूपम् । अवदानं पराक्रमः । सम्यक् पराक्रमयाम । पराक्रमयुक्ताः करवाम ।
( सन्निनिऋ्च्छेत् ) सम्+निर्+ऋच्छ गतीन्द्रियप्रलयमूर्त्तिभावेषु-लेट् । सर्वथा
निर्बलो भवेत् ( द्रुह्यात् ) अनिष्टं चिन्तयेत् ( तानूनप्त्रस्य ) नप्तृनेष्ट्त्वष्टृ०
( उ० २ । ६५) तनू + न + पत्ल् गतौ-तृच्, नञः प्रकृतिभावः, अत् इति शब्दलोपः,
०१. पू. सं. 'विप्रियास्मः' इति पाठः ॥ २. पू. सं. तानूनप्तृत्वमिति पाठः ॥
३. अत्र तानूनप्त्राणामिति शुद्धः पाठः भवितव्यः ॥
४. यहाँ सः निर्ऋच्छात् पाठ संगत प्रतीत होता है ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका ३ ॥

३०८ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० ३
प्तूस्थ तानूनप्त्रत्वम् ) जो उन्होंने तनू [शरीरों] को बलवान् किया, वह तनूनप्ता [शरीरों
के रक्षक] का तानूनप्त्रत्व [ शरीरों का रक्षकपन] है । (ततः देवाः असुराः परा-
अभवन् ) उससे देवताओं ने असुरों को हरा दिया। (तस्मात् यः तानूनप्तॄणां प्रथमः
द्रुह्यति, सः आर्तिम् आच्छति) इसलिये जो शरीर रक्षकों का प्रधान अनिष्ट चीतता
है, वह सब ओर से पीड़ा पाता है। (यत् तानूनप्त्रं समवद्यति भ्रातृव्याभिभूत्यै भवति,
आत्मना अस्य अप्रियः भ्रातृव्यः परा भवति) जो पुरुष शरीरों के रक्षक वीर को
बलवान् करता है, वह शत्रुओं के हराने के लिये समर्थ होता है, और आत्मबल से उसका
कुप्रिय शत्रु हार जाता है ॥ २ ॥
भावार्थ :- मनुष्य शारीरिक आत्मिक और सामाजिक पुष्टि से सेना की यथावत्
व्यूहरचना करके शत्रुओं को हरावे और ध्यान रखें कि उनका प्रधान सेनापति सर्वथा उनका
शुभचिन्तक होवे ॥ २ ॥
विशेष:-इस कण्डिका को अथ० १६ । १३ । १-११ से मिलाओ, उसका एक
मन्त्र यहाँ दिया जाता है-
इन्द्र एषां नेता बृहस्पतिर्दक्षिणा यज्ञः पुर एतु सोमः । देवसेनानामभि-
भञ्जतीनां जयन्तीनां मरुतो यन्तु मध्ये ॥ अथ० १९ । १३ । ९, ऋग्० १० । १०३ ।
८, यजु० १७ । ४० साम उ० ९ । ३ । ३ । (इन्द्रः) इन्द्र [महाप्रतापी मुख्य सेनापति]
(एषाम्) इन [वीरों] का (नेता) नेता [होवे], (बृहस्पतिः) बृहस्पति [बड़े
अधिकारों वाला सेनानायक] (दक्षिणा) दाहिनी ओर और (यज्ञः) पूजनीय (सोमः)
सोम [प्रेरक, उत्साहक सेनाधिकारी] (पुरः) आगे (एतु) चले। (मरुतः) मरुद्गण
[शूरवीर पुरुष] (अभिभञ्जनीनाम्) कुचल डालती हुयी, (जयन्तीनाम्) विजयिनी
(देवसेनानाम्) विजय चाहने वालों की सेनाओं के (मध्ये) बीच में (यन्तु) चलें ॥
कण्डिका ३ ॥
पञ्चकृत्वोऽवद्यति, पाङ्क्तो यज्ञः, पञ्चधा हि ते ताः समवाद्यन्त । आपतये
त्वा गृह्णामीत्याह, प्राणो वा आपत्तिः, प्राणमेव तेन प्रीणाति । परिपतये त्वेत्याह
मनो वै परिपतिः मन एव तेन प्रीणाति । तनूनप्त्रे इत्याह, तन्वो हि ते ताः सम-
वाद्यन्त । शाक्वरायत्याह, शक्तथं हि ते ताः समवाद्यन्त । शक्मन ओजिष्ठायेत्याह,
ओजिष्ठं हि ते तदात्मनः समवाद्यन्त । अनाधृष्टमित्याह, अनाधृष्टं ह्येतत् । अना-
धृष्यमित्याह, अनाधृष्यं ह्येतत् । देवानामोज इत्याह, देवाना१३ ह्येतदोजः । अभि-
शस्तिपा इत्याह, अभिशस्तिपा ह्येतत् । अनभिशस्ते ऽन्यमित्याह, अनभिशस्तेन१३
स्वार्थे-अण् । तनूनप्तुः । शरीरस्य न पातयितुः । देहरक्षकस्य (तानूनप्त्रत्वम्)
शरीररक्षकत्वम् (असुराः) असुरान् (प्रथमः) प्रधानः (आर्तिम्) पीडाम्
(आर्च्छति) आ + ऋच्छ गतौ । समन्तात् प्राप्नोति (तानूनप्त्रम्) तनूनप्तारम्
(समवद्यति) सम्यक् पराक्रमिणं करोति ॥

कण्डिका ३ ॥ यजुर्वेद के मन्त्र के आश्रय से यज्ञ कर्म ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० ३ ३०९
होतदतु मे दीक्षां दीक्षापतिर्मन्यतामनु तपस्तपस्प१तिः । अञ्जसा सत्यमुपगेषं१
स्विते मा धा इत्याह, यथा यजुरेवैतत् ॥ ३ ॥
कण्डिका ३ ॥ यजुर्वेद के मन्त्र के आश्रय से यज्ञ कर्म ॥
( पंचकृत्वः अवद्यति, पाङ्क्तः यज्ञः, पंचधा हि ते ताः समवाद्यन्त ) पाँच
प्रकार से वह [ यजमान ] पराक्रमी होता है, पाँच प्रकार से प्रकाशित यज्ञ है, पाँच प्रकार
से ही उन [ देवताओं ] ने उन [ शरीरों ] को समर्थ किया है [ ऊपर क० २ देखो ] ।
( आपतये त्वा गृह्णामि इति आह, प्राणः वै आपतिः, प्राणम् एव तेन प्रीणाति )
धनादि प्राप्ति के लिये तुझे मैं ग्रहण करता हूं—यह [ यजुर्वेद मन्त्र भाग ] वह कहता है,
प्राण ही अच्छे प्रकार प्रयत्न है, प्राण को ही उससे वह [ यजमान ] तृप्त करता है।
( परिपतये त्वा इति आह, मनः वै परिपतिः, मनः एव तेन प्रीणाति ) सब ओर
से ऐश्वर्य के लिये तुझे [ मैं ग्रहण करता हूं—यह भाग ] वह कहता है, मन ही सब ओर से
ऐश्वर्य है, मन ही को उससे वह तृप्त करता है । ( तनूनप्त्रे इति आह, ते हि ताः तन्वः
समवाद्यन्त ) तनूनप्ता [ शरीर को न गिराने वाले ] के लिये [ तुझे ग्रहण करता हूं—यह
भाग ] वह बोलता है, उन [ देवताओं ] ने उन शरीरों को समर्थ किया है । ( शाक्वराय
इति आह, शक्तं हि ते ताः समवाद्यन्त ) सामर्थ्य के लिये [ तुझे ग्रहण करता हूं—यह
भाग ] वह बोलता है, समर्थ ही वह [ मन ] है, उन्होंने उन [ शरीरों ] को समर्थ किया है ।
( शक्मने ओजिष्ठाय इति आह, तत् ओजिष्ठं हि ते आत्मनः समवाद्यन्त ) समर्थ
महाबली पुरुष के लिये [ तुझे ग्रहण करता हूं—यह भाग ] वह बोलता है, उससे महाबली
को ही उन्होंने अपने से समर्थ किया है । ( अनाधृष्टम् इति आह, अनाधृष्टं हि एतत् )
अपमान नहीं किया गया [ बल है—यह भाग ] वह बोलता है, अपमान नहीं किया गया ही
यह [ ब्रह्म बल ] है । ( अनाधृष्यम् इति आह, अनाधृष्यं हि एतत् ) आगे को अपमान
के अयोग्य [ बल है—यह भाग ] वह बोलता है, आगे को अपमान के अयोग्य ही यह [ ब्रह्म
३—(पाङ्क्तः) गो० पू० ४ । १४ । पङ्क्ति—अण् । पङ्क्त्या पञ्चप्रकारेण
प्रकाशितः (आपतये ) सर्वधातुभ्य इन् ( उ० ४ । ११८ ) आ+पत्लृ गतौ ऐश्वर्य्ये
च—इन् । आगमाय । धनादिप्राप्तये ( परिपतये ) पत्यते, ऐश्वर्यकर्मा—निघ० २ ।
२१ । परि + पत ऐश्वर्ये—इन् । सर्वत ऐश्वर्याय ( तनूनप्त्रे ) क० २ । शरीरस्य न
पातयित्रे (शाक्वराय) कॄपृशॄवृञ्श्चतिभ्यः ष्वरच् (उ० २ । १२१) शक्लृ शक्तौ—ष्वरच् ।
शक्वरः शक्तिमान् । ततो भावे—अण् । शक्तिमत्त्वाय । सामर्थ्याय ( शक्तम् )
समर्थम् ( शक्मने ) अशिशकिभ्यां छन्दसि ( उ० ४ । १४७) शक्लृ शक्तौ—मनिन् ।
समर्थाय पुरुषाय ( ओजिष्ठाय ) बलवत्तमाय ( अनाधृष्टम् ) अतिरस्कृतम् ( अना-
धृष्यम्) अतिरस्करणीयम् ( देवानाम् ) विदुषाम् (ओजः) बलम् ( अभिशस्तिपाः )
अभिशस्तेर्हिंसनात् पाता रक्षिता ( अनभिशस्तेन्यम् ) अनभिशस्ते + णीञ् प्रापणे—
१. अस्यां कण्डिकायाम् पू० सं० 'आयतये', 'आयतिः', 'तपस्तपस्यति', 'उपगेषाम्'
इति पाठास्तत्रास्माभिः मन्त्रानुसारिणः संशोधिताः ॥ सम्पा० ॥

३१० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० ३
बल ] है। ( देवानाम् ओजः इति आह, देवानां हि एतत् ओजः ) विद्वानों का बल
[ तू है—यह भाग ] वह बोलता है, विद्वानों का ही यह [ ब्रह्म ] बल है। ( अभिशस्तिपाः
इति आह, अभिशस्तिपाः हि एतत् ) हिंसा से बचाने वाला [ तू है —यह भाग ] वह
बोलता है, हिंसा से बचाने वाला ही यह [ ब्रह्म ] है। ( अनभिशस्तेन्यम् इति आह,
अनभिशस्तेनं हि एतत्, दीक्षापतिः मे दीक्षाम् अनुमन्यताम्, तपः अनुं तपस्पतिः )
अहिंसित कर्म में ले जाने वाला [ तू है—यह मन्त्र भाग ] वह बोलता है, अहिंसित कर्म में
ले जाने वाला ही यह [ ब्रह्म ] है, दीक्षापति [ ब्रह्मा ] मेरी दीक्षा को स्वीकार करे और
तप का पति मेरे तप को स्वीकार करे । ( अञ्जसा सत्यम् उपगेषं स्विते मा धाः यथा
एतत् यजुः एव ) तेज के साथ वा सहज से सत्य [ यथार्थ व्यवहार ] को मैं आदर से
खोजता रहूं, अच्छे चले हुए मार्ग में मुझे धारण कर, यह [ मन्त्र भाग ] वह बोलता है, जैसा
यह ही यजुर्वेद [ का मन्त्र ] है ॥ ३ ॥
भावार्थः—मनुष्य अपने कर्तव्य की सिद्धि के लिये उसके सूक्ष्म अवयवों को गम्भीरता
से विचार लेवे ॥ ३ ॥
विशेषः—इस कण्डिका में यजुर्वेद अध्याय ५ मन्त्र ५ के प्रतीक कुछ भेद से दिये हैं,
वह मन्त्र अर्थ सहित दिया जाता है जिससे पद और आशय मिलाने में सुगमता होवे ।
( आपतये त्वा परिपतये गृह्णामि तनू नप्त्रे शाक्बराय शक्वन ओजिष्ठाय । अना-
धृष्टमस्यनाधृष्यं देवानामोऽजोऽनभिशस्त्यभिशस्तिपा अनभिशस्तेन्यमञ्जसा सत्य-
मुपगेषञ्छ्स्विते मा धाः ) [ हे परमेश्वर ! ] ( त्वा ) तुझको ( आपतये ) सब प्रकार
पाने के लिये, ( परिपतये ) सब ओर से ऐश्वर्य के लिये, ( तनूनप्त्रे शाक्बराय ) शरीर
को न गिराने वाले सामर्थ्य के लिये और ( ओजिष्ठाय शक्वने ) अत्यन्त पराक्रमी समर्थ
पुरुष के हित के लिये ( गृह्णामि ) ग्रहण करता हूं । ( अभिशस्तिपाः ) हिंसा से बचाने
वाला तू ( देवानाम् ) विद्वानों का ( अनाधृष्टम् ) अपमान नहीं किया गया, ( अनाधृष्यम् )
क्विप् । आर्षं पुंस्त्वम्, द्वितीया प्रथमार्थे । अनभिशस्तेनी । अनभिशस्ते अहिंसिते
व्यवहारे प्रापकम् ( अनभिशस्तेनम् ) अनभिशस्ते + नयतेः— डः । अहिंसिते कर्मणि
प्रापकम् ( अञ्जसा ) अञ्जू व्यक्तिम्रक्षणकान्तिगतिषु—असुन् ।, कान्त्या । ज्ञानेन ।
सहजेन ( सत्यम् ) यथार्थव्यवहारम् ( उप ) आदरेण ( गेषम् १ ) गेष्ट अन्वेषणे—
विधिलिङ् । आर्षं परस्मैपदत्वम् । अहं गेषेय । अन्वेषणेन प्राप्नुयाम् ( स्विते )
सु + इण् गतौ—क्तः । सुगते मार्गे ( मा ) माम् ( धाः ) धेहि ॥
१. दुरुहेयं व्युत्पत्तिः "उपगेषम्" शब्दस्य । वस्तुतस्तु आशिषि लिङि लुङि वा रूपमेतत् ।
तथा च लिङि—कै गै शब्दे इति धातोः आशिषि लिङि, छन्दस्युभयथा ( पा० ३ । ४ ।
११७ ) इति सार्वधातुकत्वाद् अङ् । आतो लोप इटि च ( पा० ६ । ४ । ६४ ) इत्याकारस्य
लोपे ऽङ्गीकारात् यासुटः अतो येयः ( पा० ७ । २ । ८० ) इतीयादेशः, आर्धधातुकत्त्वात्
सलोपाभावः, लोपो व्योर्वलि ( पा० ६ । १ । ६६ ) इति य्लोपः ।
लुङि विस्तरभिया अत्र न प्रदर्श्यते द्र० यजु० वि० मा० म० पृ० ४३३ ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका ४ ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २। क० ४ ३११
आगे को नहीं अपमान योग्य, ( अनभिशस्ति ) हिंसा के अयोग्य ( अनभिशस्तेन्यम् )
अहिंसित कर्म में ले चलने वाला ( ओजः असि ) बल है। ( स्विते ) सुन्दर चले हुए
[ मार्ग ] में ( मा धाः ) मुझे तू धारण कर । ( अञ्जसा ) तेज के साथ वा सहज से
( सत्यम् उपगेषम् ) सत्य को मैं खोजता रहूं ॥ ३ ॥
कण्डिका ४ ॥
घृतं वै देवा वज्रं कृत्वा सोममघ्नन् । स्रुचौ बाहू, तस्मात् स्रुचौ सौमी-
माहुतिं नासाते । अवधीयेत सोमः, तस्मात् स्रुचौ चाज्यं चान्तिकमाहार्षीत् ।
अन्तिकमिव खलु वा अस्यैतत् प्रचरन्ति, यत्तानूनप्त्रेण प्रचरन्ति । अंशु॒रंशु॑ष्टे
देव सोमाप्यायतामिन्द्रायैकघनविद इत्याह, यदेवास्यापवायते यन्मीयते, तदेवास्यै-
तेनाप्याययन्ति । आ तुभ्यमिन्द्रः प्यायतामात्वमिन्द्राय प्यायस्वेत्याह, उभावे-
वेन्द्रञ्च सोमं चाप्याययन्ति । आप्याययास्मान्त्सखीन् सन्या मेध॑या प्रजया धने-
नेत्याह ⸱ ऋत्विजो वा एतस्य सखायः, तानेवास्यैतेनाप्याययन्ति। स्वस्ति ते देव
सोम सुत्यामुदृचमशीयेत्याह, आशिषमेवैतामाशास्ते, प्र वा एतस्माल्लोकाच्च्य-
वन्ते, ये सोममाप्याययन्ति । अन्तरिक्षदेवत्यो हि सोमः आप्यायन्त एष्टा राय
एष्टा वामानि प्रैषे भगाय ऋतमृतवादिभ्यो नमो दिवे नमः पृथिव्या इति,
द्यावापृथिवीभ्यामेव नमस्कृत्यास्मिँल्लोके प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति ॥ ४ ॥
कण्डिका ४ ॥ सोम यज्ञ में त्रुटि की यजुर्वेद मन्त्र से पूर्ति ॥
( देवाः वै घृतं वज्रं कृत्वा सोमम् अघ्नन् ) देवों [ ऋत्विजों ] ने घृत [ घी वा
प्रकाश ] को वज्र बनाकर सोम [ ओषधिराज ] को पीड़ित किया । ( स्रुचौ बाहू, तस्मात्
स्रुचौ सौमीम् आहुतिं न आसाते ) दोनों स्रुचा [ घृतपात्र ] दो भुजायें हैं, इसलिये
दोनों स्रुचायें सोम देवता वाली आहुति को नहीं छोड़ते । ( सोमः अवधीयेत, तस्मात्
स्रुचौ च आज्यं च अन्तिकम् आहार्षीत् ) सोम ध्यान में किया जावे, इसलिये दोनों
स्रुचाओं और घी को समीप में वह [ यजमान ] लावे । ( अन्तिकम् इव खलु वै अस्य
एतत् प्रचरन्ति, यत् तानूनप्त्रेण प्रचरन्ति ) समीप रक्खे हुये के समान ही इस [ सोम ]
के लिये यह [कर्म ] वे करते हैं, जो तनूनप्ता देवता वाले [ शरीर को न गिराने वाले
चरु ] से वे करते हैं। ( देव सोम ते अंशुः-अंशुः एकघनविदे इन्द्राय आप्यायताम्-
४-(अघ्नन् ) अपीडयन् ( आसाते ) अस्यतः। क्षिपतः ( अवधीयेत )
अव + दधातेः कर्मणि-विधिलिङ् । अवधाने ध्याने क्रियेत (अन्तिकम् ) समीपम् ।
समीपस्थम् ( आहार्षीत् ) आहरेत् । आनयेत् ( तानूनप्त्रेण ) तनूनप्तृदेवताकेन
चरुणा (अंशुरंशुः) मृग्य्वादयश्च ( उ० १।३७ ) अंश विभाजने-कुः^१।
अवयवोऽवयवः । अङ्गमङ्गम् ( देव ) दिव्यगुणयुक्त । (सोम ) हे ऐश्वर्यवन् पुरुष
ओषध वा ( आ ) समन्तात् ( प्यायताम् ) वर्धताम् ( इन्द्राय ) परमैश्वर्यवते
१. अत्र नित्यवीप्सयोः (पा० ८।१।४) इत्यनेन "अंशुः" शब्दस्य द्विर्वचनम् ॥ सम्पा० ॥

३१२ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० ४
इति आह, यत् एव अस्य अपवायते, यत् मीयते, तत् एव अस्य एतेन
आप्याययन्ति ) हे दिव्यगुण वाले सोम ! तेरा अंश अंश एक धर्म से धन पाने वाले इन्द्र
[ बड़े ऐश्वर्य्य वाले पुरुष ] के लिये सब ओर से बढ़े—यह [ यजुर्वेद मन्त्र भाग ] वह
कहता है, जो कुछ भी इस [ सोम ] का सूख जाता है, जो कुछ मुरझा जाता है, इससे
उसको ही इस [ प्रयत्न ] से वे अच्छे प्रकार बढ़ाते हैं । ( इन्द्रः तुभ्यम् आ प्यायताम्,
त्वम् इन्द्राय आप्यायस्व इति आह, उभौ एवं इन्द्रं च सोमं च आप्याययन्ति )
इन्द्र तेरे लिये भले प्रकार बढ़े, तू इन्द्र के लिये भले प्रकार बढ़—यह [ मन्त्र भाग ] वह
बोलता है, दोनों ही इन्द्र और सोम को वे भले प्रकार बढ़ाते हैं । ( अस्मान् सखीन् सन्या
मेधया प्रजया धनेन आप्यायय इति आह, ऋत्विजः वै एतस्य सखायः, अस्य तान्
एतान् एव आप्याययन्ति ) हम मित्रों के दान से, निश्चल बुद्धि से, प्रजा से और धन से
तू भले प्रकार बढ़ा—यह [ मन्त्र भाग वह बोलता है ], ऋत्विज् लोग ही इस [ सोम ] के
मित्र हैं, इसके उन इनको ही वे भले प्रकार बढ़ाते हैं । ( देव सोम ते स्वस्ति, सुत्याम्
उद्ऋचम् अशीय इति आह, एताम् आशिषम् एव आशास्ते, एतस्मात् लोकात् वै
प्रच्यवन्ते, ये सोमम् आ प्याययन्ति ) हे दिव्य गुण वाले सोम ! तेरे लिये मंगल हो,
सोम निचोड़ने की क्रिया और समाप्ति सूचक ऋचा को मैं प्राप्त होऊं—यह [ मन्त्र भाग ]
वह बोलता है, इस आशीर्वाद को ही वह कहता है, इस लोक में ही वे अच्छे प्रकार चलते
हैं, जो सोम को भले प्रकार बढ़ाते हैं । ( अन्तरिक्षदेवतयः हि सोमः आप्यायते, एष्टाः
रायः एष्टा वामानि प्रइषे भगाय, ऋतवादिभ्यः ऋतम् नमः, दिवे पृथिव्यै नमः
इति, द्यावापृथिवीभ्याम् एव नमस्कृत्य अस्मिन् लोके प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति )
अन्तरिक्ष [ मध्य में दिखाई देते हुये ] लोक देवता वाला ही सोम [ ओषधिराज ] भले
पुरुषाय ( एकधनविदे ) एकेन धर्मेण धनं विन्दति लभते यः, तस्मै ( अपवायते )
ओवै शोषणे यद्वा वा गतिगन्धनयोः—कर्मणि लट् । शुष्यते ( मीयते ) मीञ्
हिंसायाम्—कर्मणि लट् । हिंस्यते । नाश्यते ( प्याययन्ति ) वर्धयन्ति ( प्यायस्व )
वर्धस्व ( सन्या ) दृपिवृषिदृहि० ( उ० ४ । ११६ ) षणु दाने—इन् । दानेन ( सन्या )
सम्+णीञ् प्रापणे—क्विप् । सम्यक् नेत्र्या ( स्वस्ति ) कल्याणम् ( सुत्याम् )
सोमाभिषवक्रियाम् ( उद्ऋचम् ) उत्तमां समाप्तिसूचिकाम् ऋचम् ( अशीय )
प्राप्नुयाम् ( आशिषम् ) आङ्-शास आशीर्वादे—क्विप् । मङ्गलप्रार्थनाम्
( आशास्ते ) आशीर्वादं कथयति ( प्र ) प्रकर्षेण ( एतस्मात् लोकात् ) एतस्मिन्
लोके ( च्यवन्ते ) गच्छन्ति-निघ० २ । १४ । ( एष्टाः ) सर्वत इष्टाः । अभीष्टाः ।
अभीष्टानि वा ( वामानि ) अर्त्तिस्तुसुहु० ( उ० १ । १४० ) वा 'गतौ'-मन् ।
वामस्य वननीयस्य—निरु० ४ । २६ । शोभनानि वस्तूनि ( प्र ) प्रकर्षेण ( इषे )
अन्नाय ( भगाय ) ऐश्वर्याय ( ऋतम् ) सत्यव्यवहारम् ( ऋतवादिभ्यः )
सत्यकथनशीलेभ्यः ( नमः ) अन्नम्-निघ० २ । ७ ( दिवे ) प्रकाशमानाय परमात्मने
( नमः ) सत्कारः ( पृथिव्यै ) विस्तृताय परमेश्वराय ( द्यावापृथिवीभ्याम् )
प्रकाशभूमिसहिताभ्यम् ( नमस्कृत्य ) आदृत्य परमात्मानम् ॥

कण्डिका ५ ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० ५ ३१३
प्रकार बढ़ता है, अभीष्ट धन और अभीष्ट सुन्दर पदार्थ अन्न के लिये और ऐश्वर्य के लिये
भले प्रकार हों, सत्यवादियों के लिये सत्य व्यवहार और अन्न हो, प्रकाशमान विस्तृत
परमेश्वर के लिये नमस्कार [ आदर क्रिया ] होवे—यह [ मन्त्र भाग वह कहता है ], प्रकाश
और भूमि के हित के लिये ही [ परमात्मा को ] नमस्कार करके इस लोक में वह प्रतिष्ठा
पाता है, प्रतिष्ठा पाता है [ अवश्य ही बड़ाई पाता है ] ॥ ४ ॥
भावार्थ:--मनुष्यों को चाहिये कि ओषधियों के अंश अंश का गुण जानें और उनसे
ठीक ठीक उपयोग लेकर धन प्राप्त करके सुखी रहें ॥ ४ ॥
विशेष: १-इस कण्डिका में भी कं० ३ के समान यजुर्वेद अध्याय ५ मन्त्र ७ के प्रतीक
कुछ भेद से दिये हैं, वह मन्त्र अर्थ सहित दिया जाता है, जिससे पद और आशय मिलाने में
सुगमता होवे । ( अंशुं,शुरछं,शुष्टे देव सोमाप्यायतामिन्द्रायैकधनविदे । आ
तुभ्यमिन्द्रः प्यायतामा त्वमिन्द्राय प्यायस्वा ध्याययास्मान्त्सखीन्त्सन्ध्या मेधया
स्वस्ति ते देव सोम सुत्यामशीय । एष्टा रायः प्रेषे भगाय ऋतमृतवादिभ्यो नमो
द्यावापृथिवीभ्याम् ॥ य० ५ । ७ ) ( देव ) हे दिव्य गुण वाले ( सोम ) ऐश्वर्यवान्
पुरुष वा औषध ! ( ते ) तेरा ( अंशुः-अंशुः ) अङ्ग अङ्ग ( एकधनविदे ) एक धर्म से
धन पाने वाले ( इन्द्राय ) बड़े ऐश्वर्य वाले पुरुष के लिये ( आ प्यायताम् ) अच्छे प्रकार
बढ़े, ( तुभ्यम् ) तेरे लिये ( इन्द्रः ) बड़े ऐश्वर्य वाला पुरुष ( आ प्यायताम् ) अच्छे
प्रकार बढ़े, ( त्वम् ) तू (इन्द्राय ) बड़े ऐश्वर्य वाले के लिये ( आ प्यायस्व ) भले
प्रकार बढ़ । ( अस्मान् सखीन् ) हम मित्रों को ( सन्त्या ) ठीक ठीक ले चलने वाली
( मेधया ) धारणावती बुद्धि से ( आ प्यायय ) तू भले प्रकार बढ़ा । ( देव ) हे दिव्य
गुण वाले ( सोम ) प्रेरक पुरुष ( ते स्वस्ति ) तेरे लिये कल्याण हो । ( सुत्याम् )
तत्त्व निचोड़ने की क्रिया को ( अशीय ) मैं प्राप्त होऊं । ( आ-इष्टा रायः ) अनेक
अभीष्ट धन [ होवें ], ( ऋतवादिभ्यः ) सत्यवादी पुरुषों को ( इषे ) अन्न के लिये
और ( भगाय ) ऐश्वर्य के लिए ( द्यावापृथिवीभ्याम् ) प्रकाश और भूमि से ( ऋतम् )
सत्यज्ञान और ( नमः ) अन्न वा सत्कार ( प्र ) अच्छे प्रकार [ होवे ] ॥
विशेष: २-इस कण्डिका को ऐतरेय ब्राह्मण १ । २६ से मिलाओ ॥
विशेष: ३-निम्नलिखित शब्द शोधे गये हैं—
अशुद्ध शुद्ध प्रमाण
आस्येतत् अस्यैतत् सायण भाष्य ऐ० ब्रा० १ । २६
अंशुरछंसुष्टे अंशुं,रछं,शुष्टे यजुर्वेद ५ । ७ और ऐ० ब्रा०
आत्ममिन्द्राय आ त्वमिन्द्राय १ । २६
सन्धा सन्त्या सन्त्या वेद में दोनों पाठ हैं
कण्डिका ५ ॥
मख इत्येतद् यज्ञनामधेयं, छिद्रप्रतिषेधसामर्थ्यात् । छिद्रं खमित्युक्तं, तस्य
मेति प्रतिषेधः, मा यज्ञं छिद्रं करिष्यतीति । छिद्रो हि यज्ञो भिन्न इवोदधिर्विस्स्र-
वति । तद्ध खलु छिद्रं भवति, ऋत्विग्यजमानविमानाद्वापि वैषां व्यपेक्षया मन्त्र-

कण्डिका ५ ॥ यज्ञ में दोषों को ब्रह्मा ही ठीक कर सकता है ॥

३१४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० ५
कल्पब्राह्मणानामप्रयोगाद् यथोक्तानां वा दक्षिणानामप्रदानाद्धीनाद्वातिरिक्ताद्धो-
त्पाताद् भूतेषु प्रायश्चित्तव्यतिक्रमादिति । इत्येतद्वै सर्वं ब्रह्मण्यर्पितं ब्रह्मैव विद्वान्
यद् भृग्वङ्गिरोवित् सम्यगधीयानश्चरितब्रह्मचर्योऽन्यूनातिरिक्ताङ्गः अप्रमत्तो यज्ञं
रक्षति, तस्य प्रमादाद्यदि वाप्यसान्निध्याद्यथा भिन्ना नौरगाधे महत्युदके सम्प्लवेत्,
मत्स्यकच्छपशिशुमारनक्रमकरपुण्डरीकझषरजसपिशाचानां भागधेयं भवति,
एवमादीनां चान्येषां विनष्टोपजीविनाम् । एवं खल्वपि यज्ञश्छिन्नभिन्नोऽपध्वस्त
उत्पाताद्भुतो बहुलोऽयज्ञैरसंस्कृतोऽसुरगन्धर्वयक्षराक्षसपिशाचानां भागधेयं
भवति, एवमादीनां चान्येषां विनष्टोपजीविनाम् । तदपि श्लोकाः,
छिन्नभिन्नोपध्वस्तो विश्रुतो बहुधा मखः ।
इष्टापूर्त्तद्रविणं गृह्ययजमानस्यावापतत् ॥ १ ॥
ऋत्विजां च विनाशाय राज्ञो जनपदस्य च ।
संवत्सरविरिष्टं तद् यत्र यज्ञो विरिष्यते ॥ २ ॥
दक्षिणाप्रवणीभूतो यज्ञो दक्षिणतः स्मृतः ।
हीनाङ्गो रक्षसाम्भागो ब्रह्मवेदादसंस्कृतः ॥ ३ ॥
चतुष्पात् सकलो यज्ञश्चातुर्हौत्रविनिर्मितः ।
चतुर्विधैः स्थितो मन्त्रैर्ऋत्विग्भिर्वेदपारगैः ॥ ४ ॥
प्रायश्चित्तैरनुध्यानैरनुज्ञानानुमन्त्रणैः ।
होमैश्च यज्ञविभ्रंशं सर्वं ब्रह्मा प्रपूरयेत् ॥ इति । ५ ॥
तस्माद् यजमानो भृग्वङ्गिरोविदमेव तत्र ब्रह्माणं वृणीयात् । स हि यज्ञ-
न्तारयतीति ब्राह्मणम् ॥ ५ ॥
कण्डिका ५ ॥ यज्ञ में दोषों को ब्रह्मा ही ठीक कर सकता है ॥
( मखः इति एतत् यज्ञनामधेयम्, छिद्रप्रतिषेधसामर्थ्यात् ) मख यह यज्ञ का
नाम है, [ क्योंकि उसमें ] छिद्र [ दोष ] के निषेध का सामर्थ्य है। ( खम् इति छिद्रम्
उक्तम्, तस्य प्रतिषेधः मा इति, यज्ञं छिद्रं मा करिष्यति इति ) ख-यह शब्द छिद्र
कहा जाता है, उसका निषेध-मा यह पद है, यज्ञ को वह [ ब्रह्मा ] छिद्र वाला [ दूषित ] न
करेगा, यह [ तात्पर्य ] है। ( छिद्रः यज्ञः हि भिन्नः उदधिः इव विस्रवति ) क्योंकि
छिद्र वाला यज्ञ फूटे हुये जलाशय के समान बह जाता है। ( तत् वै खलु छिद्रं भवति,
ऋत्विग्यजमानविमानात् वा एषां व्यपेक्षया अपि वा, मन्त्रकल्पब्राह्मणानाम्
५-( मखः ) मख गतौ--घः, यद्वा मा निषेधे + खनु विदारणे-डः, ह्रस्व-
त्वम् । अच्छिद्रः । यज्ञः ( छिद्रम् ) छिद्र--अर्शआद्यच् । छिद्रयुक्तम् । दूषितम्
( उदधिः ) जलाशयः ( विमानात् ) अपमानात् ( व्यपेक्षया ) अनिच्छया ( कल्पः )
कर्मपद्धतिः । संस्कारविधिः ( उत्पातात् ) भूकम्पाद्युपद्रवात् ( अप्रमत्तः ) प्रमा-

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० ५ ॥ ३१५
अप्रयोगात्, यथोक्तानां दक्षिणानां वा अप्रदानात्, हीनात् वा अतिरिक्तात् वा, भूतेषु
उत्पातात्, प्रायश्चित्तव्यतिक्रमात् इति) वह ही निश्चय करके छिद्र [दूषण] होता है—
ऋत्विजों और यजमान के अपमान से, अथवा इनकी अनपेक्षा से, अथवा मन्त्र, कल्प [कर्मपद्धति,
संस्कारविधि] और ब्राह्मणों [ब्राह्मण ग्रन्थों में कहे विधानों] के प्रयोग न करने से, अथवा
यथोक्त दक्षिणाओं के न देने से, अथवा न्यून वा अधिक [देने] से, अथवा प्राणियों पर उत्पात
[भूकम्प आदि उपद्रव] से, अथवा प्रायश्चित्त के उल्लंघन से । (इति एतत् वै सर्वं ब्रह्मणि
अर्पितम्) यह सब [विघ्नों की रोक] ही ब्रह्मा पर निर्भर है । (विद्वान् ब्रह्मा
एव, यत् भृग्वङ्गिरोवित् सम्यक् अधीयानः, चरितब्रह्मचर्यः अन्यूनातिरिक्ताङ्गः,
अप्रमत्तः, यज्ञं रक्षति) विद्वान् ब्रह्मा ही, जो भृगु अङ्गिराओं [परिपक्व ज्ञानों चारों वेदों]
का जानने वाला, यथाविधि पढ़ा हुआ, ब्रह्मचर्य किये हुये, न्यून वा अधिक अङ्ग न रखने वाला
[अङ्ग भङ्ग], न चूकने वाला है, यज्ञ की रक्षा करता है । (तस्य प्रमादात् यदि वा
अपि असांनिध्यात्, यथा भिन्ना नौः अगाधे महति उदके संप्लवेत्, मत्स्य-कच्छप-
शिशुमार-नक्र-मकर-पुण्डरीक-जषर-जसपिशाचानां भागधेयं भवति, एवमादीनाम्
अन्येषां विनष्टोपजीविनां च) उस [ब्रह्मा] की भूल से अथवा समीप न रहने से,
जैसे टूटी नाव अथाह बड़े जल में डूब जाती है, और मच्छ, कच्छ, शिशुमार, नाके, मगर,
पुण्डरीक, जषर, जस, पिशाचों [मांसाहारियों] का भाग हो जाती है, इसी प्रकार दूसरे
अपने आश्रितों के नष्ट करने वालों का [भाग होती है] । (एवं खलु अपि छिन्नभिन्नः
अपध्वस्तः उत्पाताद्भुतः बहुलः, अथर्वाभिः असंस्कृतः यज्ञः असुरगन्धर्वयक्षराक्षस-
पिशाचानां भागधेयं भवति, एवमादीनाम् अन्येषां विनष्टोपजीविनां च) इसी
प्रकार निश्चय करके टूटा फूटा, नष्ट हुआ, उत्पात [भूकम्पादि उपद्रव] से आश्चर्य
युक्त किया हुआ, बहुत दोष ग्रहण करने वाला, अथर्वों [चारों वेदों के निश्चल ज्ञानों] से
न संस्कार किया हुआ यज्ञ असुर, गन्धर्व, यक्ष, राक्षस, पिशाचों [मांसाहारियों] का भाग
होता है, और इसी प्रकार के दूसरे अपने आश्रितों के नष्ट करने वालों का [भाग
होता है] । (तत् अपि श्लोकाः) उस विषय में ही श्लोक हैं ॥
दरहितः (असान्निध्यात्) नञ् + सन्निधि—प्यञ् । अनैकट्यात् (सम्प्लवेत्)
निमज्जेत् (पुण्डरीकः) फर्फरीकादयश्च (उ० ४ । २०) पुडि मर्दने—ईकन्
प्रत्ययान्तो निपातितः । जलजन्तुविशेषः (जषरः) ऋच्छेररः (उ० ३ । १३१) जष
हिंसायाम्—अरः, हिंस्रजलजन्तुः (जसः) जष हिंसायाम्—घः । झषः ।
हिंसकमत्स्यभेदः (विनष्टोपजीविनाम्) विनष्टाश्रितानाम् (उत्पाताद्भुतः)
उपद्रवविस्मितः (बहुलः) बहु + ला आदाने—कः । बहुदोषग्राहकः (अपतत्)
पतति । अधोगच्छति (संवत्सरविरिष्टम्) संवत्सरयज्ञाद् विनष्टं कर्म
(दक्षिणतः) दक्ष वृद्धौ—इनन्, स्वार्थे तसिल् । वृद्धिमान् (चातुर्हौत्रविनिर्मितः)
चतुर्होतृ--अण् स्वार्थे, अनुशतिकादीनां च (पा० ७ । ३ । २०) उभयपदवृद्धिः ।
चतुर्होतृभिविरचितः (अनुमन्त्रणैः) अनुकूलविचारैः (विभ्रंशम्) भ्रंशु अधःपतने-
घञ् । विनाशम् (वृणीयात्) स्वीकुर्यात् ॥

ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] है ॥ ५ ॥

३१६ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० ६ ॥
( बहुधा विश्रुतः मखः छिन्नभिन्नः अपध्वस्तः यजमानस्य इष्टापूर्तद्रविणम्
अवगृह्य अपतत् । १ । ) बहुत प्रकार से विख्यात यज्ञ छिन्न भिन्न और नष्ट होकर यजमान
के इष्ट [ अग्निहोत्र वेदाध्ययन आतिथ्य आदि ] और पूर्त [ वावड़ी कुआं देवमन्दिर आदि ]
के वल को छीन कर गिर जाता है ॥ १ ॥
( संवत्सरविरिष्टं तत् ऋत्विजां च राज्ञः जनपदस्य च विनाशाय यत्र
यज्ञः विरिष्यते । २ । ) संवत्सर यज्ञ से नष्ट किया हुआ कर्म वहां पर ऋत्विजों के और
राजा और राज्य के विनाश के लिये [ होता है ], जहां यज्ञ नष्ट किया जाता है ॥ २ ॥
( दक्षिणाप्रवणीभूतः यज्ञः दक्षिणतः स्मृतः, ब्रह्मवेदात् असंस्कृतः हीनाङ्गः
रक्षसां भागः । ३ । ) दक्षिणाओं से विस्तारित यज्ञ वृद्धि वाला कहा गया है, ब्रह्मवेद
[ ईश्वर ज्ञान ] से नहीं संस्कार किया हुआ, अङ्गों से हीन [ यज्ञ ] राक्षसों [ उपद्रवी
जीवों ] का भाग होता है ॥ ३ ॥
( चातुहौत्रविनिर्मितः, चतुर्विधैः मन्त्रैः, वेदपारगैः ऋत्विग्भिः स्थितः
सकलः यज्ञः चतुष्पात् । ४ । ) चारों होताओं [ होता, अध्वर्यु, उद्गाता, और ब्रह्मा ]
से रचा गया, चार प्रकार वाले मन्त्रों और वेदों के पार पाने वाले ऋत्विजों के साथ ठहरा
हुआ सम्पूर्ण यज्ञ चार पांव वाला होता है ॥ ४ ॥
( प्रायश्चित्तैः अनुध्यानैः अनुज्ञानानुमन्त्रणैः होमैः च सत्रं यज्ञविभ्रंशं ब्रह्मा
प्रपूरयेत् इति । ५ । ) प्रायश्चित्तों [ पापशोधन उपायों ], अनुकूल ध्यानों, अनुज्ञानों
[ अनुकूल आज्ञाओं ] के अनुमन्त्रण [ अनुकूलसम्मतिदान ] से और होमों से सब यज्ञ के
दोष को ब्रह्मा पूरा करे ॥ ५ ॥
( तस्मात् यजमानः भृग्वङ्गिरोविदम् एव तत्र ब्रह्माणं वृणीयात् ) इसलिये
यजमान भृगु अङ्गिराओं [परिपक्व ज्ञान वाले चार वेद] को जानने वाले को ही वहां [यज्ञ में]
ब्रह्मा चुने । ( सः हि यज्ञं तारयति इति ब्राह्मणम् ) वह ही यज्ञ को तार देता है—यह
ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] है ॥ ५ ॥
भावार्थः—जहां पर सब ऋत्विज् लोग चतुर होते हैं और विशेष करके ब्रह्मा
चतुर्वेदी, ब्रह्मचारी, और सब विधान जानने वाला होता है, वह यज्ञ निर्विघ्न सिद्ध होकर
सब राजा और प्रजा को सुख देता है ॥ ५ ॥
विशेषः- इस कण्डिका को गो० पू० २ । २४ से मिलाओ ॥
कण्डिका ६ ॥
यज्ञो वै देवेभ्य उदक्रामत्, न वोहमन्नं भविष्यामीति । नेति देवा अब्रुवन्,
अन्नमेव नो भविष्यसीति । तं देवा विमेथिरे । स एभ्यो विहृतः न प्रबभूव । ते
होचुर्देवाः, न वै न इत्थं विहृतः अलं भविष्यति हन्तेमं संभरामैति१ । तं संश्च-
जह्रुः । तं सम्भृत्योचुरश्विनौ, इमं भिषज्यतमिति । अश्विनौ वै देवानां भिष-
१. सम्भरामीति पू. सं. पाठः ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका ६॥ यज्ञ, घर्म और प्रवर्ग्य का वर्णन ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २। क० ६॥ ३१७
जावश्विनावध्वर्यू, तस्मादध्वर्यू घर्मं संभरतस्तं संभृत्योचतुः, ब्रह्मन् घर्मेण
प्रचरिष्यामः, होतर्घर्ममभिष्टुहि, उद्गातः सामानि गायेति । प्रचरत घर्मेमि-
त्यनुजानाति । ब्रह्मप्रसूता हि प्रचरन्ति, ब्रह्म हेदं प्रसवानामीशे, सवितृप्रसूततायै
घर्मं तपामि, ब्रह्म जज्ञानमियमिष्टक्येति राष्ट्रचेत्वग्न इति । घर्मं ताप्यमानमुपासीत,
शस्त्रवदर्धर्चश आहावप्रतिगरवजं रूपसमृद्धाभिः । एतद्वै यज्ञस्य समृद्धं यद्रूपसमृ-
द्धम् । यत् कर्म क्रियमाणमृग्यजुर्वाभिवदति, स्वस्ति तस्य यज्ञस्य पारमश्नुते य
एवं वेद । वेदमियुनं वा एतत् यद् घर्मः, तस्मादन्तर्घाय' प्रचरन्त्यन्तर्हिता वै मिथुनं
चरन्तीति । १ । तदेतदेव मिथुनमित्याचक्षते । २ । तस्य यो घर्मः तच्छिश्नं, यौ
शफौ, तावाण्ड्यौ, य उपयमनी२, ते श्रोणिकपाले, यत्पयः, तद्रेतः, तदग्नौ देवयोन्यां
रेतो ब्रह्ममयं धत्ते प्रजन३नाय । ३ । सोऽग्निदेवयोनिरुच्छृङ्गमयो यजुर्मयः साममयो
ब्रह्ममयोऽमृतमय आहुतिमयः सर्वेन्द्रियः सम्पन्नो यजमान ऊर्ध्वः स्वर्गं लोक-
मेति । ४ । तदाहुः, न प्रथमयज्ञे प्रवर्ग्यं कुर्वीत, अनुपनामका ह वा एनमुत्तरे
यज्ञक्रतवो भवन्तीति । कामन्तु योनूचानः श्रोत्रियः स्यात्, तस्य प्रवृञ्ज्यात्
आत्मा वै स यज्ञस्येति विज्ञायते, अपशिरसा ह वा एष यज्ञेन यजते, योऽप्रवर्ग्येण
यजते । शिरो ह वा एतद्यज्ञस्य, यत् प्रवर्ग्यः । तस्मात् प्रवर्ग्यवतैव याजयेन्नाप्रव-
र्ग्येण । तदप्येषाभ्यनूक्ता, चत्वारि शृङ्गेति ॥ ५॥
कण्डिका ६॥ यज्ञ, घर्म और प्रवर्ग्य का वर्णन ॥
(यज्ञः वै देवेभ्यः उदक्रामत् अहं वः अन्नं न भविष्यामि इति ) यज्ञ
देवताओं से निकल भागा—मैं तुम्हारा अन्न नहीं होऊँगा। (न इति देवाः अब्रुवन्,
नः अन्नम् एव भविष्यसि इति ) यह नहीं-देवता बोले-तू हमारा अन्न ही होगा ।
(तं देवाः विमेथिरे) उसको देवताओं ने मारा । ( सः विहृतः एभ्यः न प्रबभूव )
वह मारा हुआ इनके लिये [अन्न बनने को] न समर्थ हुआ । ( ते देवाः ह ऊचुः, इत्थं
विहृतः नः वै अलं न भविष्यति, हन्त इमं सम्भराम इति ) वे देवता बोले—इस
प्रकार से मारा हुआ यह हमारे लिये पर्याप्त न होगा, अच्छा ! इसे हम मिलकर धारण
करें। तं संजभ्रुः ) उसे उन्होंने मिलकर पकड़ा। (तं संभृत्य ऊचुः अश्विनौ इमं
भिषज्यनम् इति ) उसे मिलकर धारण करके वे बोले—हे दोनों अश्विनो ! इसकी
औषध करो। (अश्विनौ वै देवानां भिषजौ अश्विनौ अध्वर्यू तस्मात् अध्वर्यू
घर्मं सम्भरतः ) दोनों अश्वी [ प्राण और अपान ] ही देवों [ इन्द्रियों ] के दो वैद्य
६—(उदक्रामत्) उत्क्रान्तवान् (विमेथिरे) विविधं हिंसितवन्तः (विहृतः)
विविधं ताडितः (अलम्) पर्याप्तम् (सम्भराम) ऐ० ब्रा० १ । १८ । सम्यग्
धराम । पोषयाम । (संजभ्रुः) हस्य भः । सजह्रुः । एकीभूय गृहीतवन्तः (ऊचुः)—
१. पू. सं. “अन्तर्धा हि" इति पाठः ॥ २. पू. सं. 'उपयमनीके' इति पाठः ॥
३. बृहदारण्यक ६ । २ । १३ तथा छान्दोग्य ५ । ८ । १-२ में वर्णित यज्ञ क. विभिन्न
उपमाओं के अनुरूप यहाँ भी विभिन्न रूपक वर्णित हुए हैं ॥ सम्पा० ॥

३१८ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० ६ ॥
हैं, दो अश्वी दो अध्वर्यु [के समान] हैं, इसलिये दो अध्वर्यु घर्म [ यज्ञ वा पात्र विशेष ]
को यथावत् धारण करते हैं । (तं सम्भृत्य ऊचतुः, ब्रह्मन् घर्मेण प्रचरिष्यामः, होतः
घर्मम् अभिष्टुहि, उद्गातः सामानि गाय इति ) उस [यज्ञ] को यथावत् धारण करके
वे दोनों [अध्वर्यु] बोले—हे ब्रह्मन् ! [ ब्रह्मा ] घर्म से हम कार्य करेंगे, हे होता घर्म
की तू स्तुति कर, [इतने को ऐ० ब्रा० १ । १८ से मिलाओ], हे उद्गाता ! तू साममन्त्रों को
गा । (घर्मं प्रचरत इति अनुजानाति) घर्म को तुम सब काम में लाओ—यह वह
[ब्रह्मा] आज्ञा देता है । (ब्रह्मप्रसूताः हि प्रचरन्ति, इदं ब्रह्म ह्य प्रसवानाम् ईशे,
सवितृप्रसूततायै घर्मं तपामि, जज्ञानं ब्रह्म, इयं पित्र्या राष्ट्री अग्रे एतु इति) क्योंकि
ब्रह्मा से प्रेरित [ऋत्विग् लोग] कार्य करते हैं—यह ब्रह्म [परमात्मा] ही उत्पन्न पदार्थों का
ईश्वर है, सविता [सर्वप्रेरक परमात्मा] से प्रेरणा के लिये घर्म [यज्ञपात्र] को तपाता हूँ,
[इन दो प्रतीकों को अथर्व० ५ । २४ । १ से मिलाओ], विद्यमान ब्रह्म, और यह पिता
[जगत् पिता परमेश्वर] से आयी हुई राजराजेश्वरी [वेदवाणी] हमारे आगे आवे [यह दोनों
प्रतीक अथर्व० ४ । १ । १ तथा २ के हैं]। (ताप्यमानं घर्मं रूपसमृद्धाभिः शंसैऋवत्
अर्धर्चशः आहावप्रतिगरवर्जं उपासीत ) तपाते हुये घर्म को रूप [प्रयोजनीय आशय] से
सम्पन्न, स्तुति वाली आधी-आधी ऋचाओं से झगड़ा और प्रत्युत्तर छोड़ कर वह [यजमान]
सेवे । (एतत् वै यज्ञस्य समृद्धं, यत् रूपसमृद्धम्, यत् क्रियमाणं कर्म ऋग् यजुः वा
अभिवदति) यह ही यज्ञ की सम्पन्नता [सिद्धि] है जो रूप [प्रयोजनीय आशय] की सम्प-
न्नता है—[अर्थात्] जिस किये जाते हुये कर्म को ऋचा वा मन्त्र बताता है । (स्वस्ति
तस्य यज्ञस्य पारम् अश्नुते यः एवं वेद) कल्याण के साथ उस यज्ञ का पार वह पाता है,
जो ऐसा जानता है ॥
(वेदमियुनं वै एतत् यत् धर्मः, तस्मात् अन्तर्धाय प्रचरन्ति, अन्तर्हिताः वै
मिथुनं चरन्ति इति) यह वेदोक्त मिथुन व्यापार ही है जो यह घर्म है, इसलिये गुप्त हो
कर ही इसको वे सेवते हैं, गुप्त होकर ही मिथुन व्यापार लोग करते हैं । १ । (तत्
एतत् एव मिथुनम् इति आचक्षते ) वह ही यहं मिथुन व्यापार है—ऐसा लोग कहते
हैं । २ । (तस्य यः घर्मः तत् शिश्नं, यौ शफौ तौ आण्डयौ, ये उपयमनी ते
श्रोणिकपाले, यत् पयः तत् रेतः, तत् अग्नौ देवयोन्यां ब्रह्ममयं रेतः प्रजनाय धत्ते )
ऐ० ब्रा० १ । १८ ( सम्भरतः )—ऐ० ब्रा० १ । १८ ( प्रचरिष्यामः) अनुष्ठास्यामः
(अनुजानाति) आज्ञापयति (ब्रह्मप्रसूताः) ब्रह्मणा चतुर्वेदविदा प्रेरिताः (प्रसवा-
नाम् ) उत्पन्नपदार्थानाम् ( ईशे ) तलोपः । ईष्टे । ईश्वरोऽस्ति (घर्मम् ) पात्र-
विशेषं यज्ञं वा ( जज्ञानम् ) जनी प्रादुर्भावे-शानचि शपः श्लौ सति रूपम् १ ।
जायमानम् । दृश्यमानम् । ( पित्र्या ) पितुर्यञ्च ( पा० ४ । ३ । ७६ ) पितृ–यत्
टाप् । पितृसकाशादागता । पैतृका ( राष्ट्री ) राजू दीप्तौ ऐश्वर्य्ये च-
ष्ट्रन्, ङीष् । राष्ट्री, ईश्वरनाम—निघ० २ । २२ । राज्ञी । ईश्वरी ।
सर्वनियन्त्री (एतु ) गच्छतु (अग्रे ) अभिमुखम् ( उपासीत ) . उप +
१. शप् को श्लु बाहुलक नियम से हुआ है ॥ सम्पा० ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० ६ ३१६
उस [ यज्ञ ] का जो घर्म [ पात्र विशेष ] है वह शिश्न [ पुरुष लिङ्ग ] है, जो दो शफ
[ उष्ण पदार्थ लेने के लिये काठ के शस्त्र विशेष ] हैं वे दो आण्ड [ अण्डकोश ] हैं, जो दो
उपयमनी [ दर्वी वा डोई ] हैं वे दो श्रोणिकपाल [ कटिमध्य के दो खण्ड ] हैं, जो दूध
है वह वीर्य है, इसलिये अग्नि देवयोनि [ दिव्य पदार्थों की उत्पत्ति स्थान ] में ब्रह्ममय वीर्यं
को गर्भाधान के लिये वह [ यजमान ] धारण करता है । ३ । ( सः अग्निः देवयोनिः
ऋङ्मयः, यजुर्मयः, साममयः, ब्रह्ममयः, अमृतमयः, आहुतिमयः, सर्वेन्द्रियः, सम्पन्नः,
यजमानः ऊर्ध्वं स्वर्गं लोकम् एति ) वह अग्नि देवयोनि [ समान ] ऋग्वेद युक्त,
यजुर्वेद युक्त, सामवेद युक्त, ब्रह्मवेद [ अथर्ववेद ] युक्त, अमृत [ मोक्ष सुख ] युक्त, आहुति
[ दान और ग्रहण व्यापार ] युक्त, सब इन्द्रियों वाला और संपत्ति वाला यजमान ऊंचा
होकर स्वर्ग लोक पाता है । ४ । [ इन चार वाक्यों को ऐ० ब्रा० १ । २२ से मिलाओ ] ॥
( तत् आहुः प्रथमयज्ञे प्रवर्ग्यं न कुर्वीत, अनुपनामकाः ह वै उत्तरे यज्ञक्रतवः
एनं भवन्ति इति ) लोग यह कहते हैं—प्रथम यज्ञ में प्रवर्ग्य [ यज्ञ ] को न करे, उपनाम
बिना ही पिछले यज्ञ कर्म इस [ प्रवर्ग्य ] को प्राप्त होते हैं । ( क मं तु यः अनूचानः
श्रोत्रियः स्यात् तस्य प्रवृञ्ज्यात्, सः वै यज्ञस्य आत्मा इति विज्ञायते ) ऐसा ही हो
किन्तु जो अनूचान [ अङ्ग उपाङ्गों सहित वेद पढ़ा हुआ ], और श्रोत्रिय [ वेद विहित धर्म
जानने वाला ] हो उसके समर्थ होने से [ प्रवर्ग्य करे, ] वह ही यज्ञ का आत्मा है यह
जाना गया है । ( अपशिरसा यज्ञेन ह वै एषः यजते, यः अप्रवर्ग्येण यजते ) बिना
शिर वाले यज्ञ से ही वह यज्ञ करता है, जो प्रवर्ग्य के बिना यज्ञ करता है । ( यज्ञस्य एतत्
ह वै शिरः यत् प्रवर्ग्यः ) यज्ञ का यह ही शिर है जो प्रवर्ग्य है । ( तस्मात् प्रवर्ग्यवता
एव याजयेत्, न अप्रवर्ग्येण ) इसलिये प्रवर्ग्यवान् [ यजमान ] से ही यज्ञ करावे, अप्रवर्ग्य
वाले से न [ यज्ञ करावे ] । ( तत् अपि एषा अभ्यनूक्ता, चत्वारि शृङ्गा इति) इसलिये
यह [ ऋचा ] पढ़ी जाती है—चत्वारि शृङ्गा...... [ देखो गो० पू० २ । १७ ] ॥ ६ ॥
भावार्थः—यज्ञ में यज्ञ विभागों को ठीक ठीक करने से यजमान स्वर्गलोक
पाता है ॥ ६ ॥
विशेषः १—यह शब्द शुद्ध किये गये हैं—इच्छन् = इत्थं, ऐ० ब्रा० १ । १८,
राष्ट्रत्व = राष्ट्रचेत्व, अथर्व० ४ । १ । २ ॥
आस उपवेशने—विधिलिङ् । उपचरेत् ( आहावप्रतिगरवर्जम् ) युद्धं प्रतिकूलशब्दं
च वर्जयित्वा ( अन्तर्धाय ) अन्तर्—दधातेः—ल्यप् । तिरोभूय ( शफौ ) शमु
उपशमे—अच्, मस्य फः । उष्णपदार्थग्रहणाय काष्ठनिर्मितशस्त्रभेदौ ( आण्ड्यौ )
स्वार्थे—ण्यत् । अण्डकोशौ ( उपयमनी ) दर्वीद्वयम् ( श्रोणिकपाले ) श्रोणिद्वय-
मध्यगतमस्थिद्वयम् ( देवयोन्याम् ) देवानामुत्पत्तिस्थाने ( सम्पन्नः ) सम्पत्तिवान्
( अनुपनामकाः ) उपनामरहिताः ( भवन्ति ) प्राप्नुवन्ति ( कामम् ) अनुमतौ
( प्रवृञ्ज्यात् ) प्र+वृजी वृजि वर्जने—क्यप् । वृजनं बलं—निघ० २ । ६ ।
सामर्थ्यात् ( अपशिरसा ) विगतमस्तकेन ॥

कण्डिका ७ ॥

३२० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० ७ .
विशेषः २-प्रतीक वाले मन्त्र अर्थ सहित नीचे लिखे जाते हैं—
१-सविता प्रसवानामधिपतिः स मावतु । अस्मिन् ब्रह्मन्नस्मिन्
कर्मण्यस्यां पुरोधायामस्यां प्रतिष्ठायामस्यां चित्त्यामस्यामाकूत्यामस्यामाशिष्यस्यां
देवहूत्यां स्वाहा ॥ अथ० ५ । २४ । १ । ( सविता ) सबका उत्पन्न करने वाला वा
सम्पूर्ण ऐश्वर्यं वाला जगदीश्वर ( प्रसवानाम् ) उत्पन्न पदार्थों वा अच्छे अच्छे ऐश्वर्यों का
( अधिपतिः ) अधिष्ठाता है, ( सः ) वह ( मा ) मुझे ( अवतु ) बचावे, ( अस्मिन् )
इस ( ब्रह्मणि ) बड़े वेदज्ञान में, ( अस्मिन् कर्मणि ) इस कर्तव्य कर्म में, ( अस्यां
पुरोधायाम् ) इस पुरोहित पदवी में, ( अस्यां प्रतिष्ठायाम् ) इस प्रतिष्ठा वा सत्क्रिया
में, ( अस्यां चित्याम् ) इस चेतना में, ( अस्याम् आकूत्याम् ) इस संकल्प वा उत्साह में .
( अस्याम् आशिषि ) इस अनुशासन में, और ( अस्यां देवहूत्याम् ) इस विद्वानों के
बुलावे में ( स्वाहा ) यह आशीर्वाद हो ॥
२-ब्रह्म जज्ञानं प्रथमं पुरस्ताद् वि सीमतः सुरुचो वेन आवः । स बुध्न्या
उपमा अस्य विष्ठाः सतश्च योनिमसतश्च वि वः ॥ अथ० ४ । १ । १, यजु०
१३ । ३ । साम० पू० ४ । ३ । ९ ॥ ( वेनः ) प्रकाशमान वा मेधावी परमेश्वर ने
( पुरस्तात् ) पहले काल में ( प्रथमम् ) प्रख्यात ( जज्ञानम् ) उपस्थित रहने वालें
( ब्रह्म ) वृद्धि के कारण अन्न को और ( सुरुचः ) बड़े रुचिर लोकों को ( सीमतः )
सीमाओं वा छोरों से ( वि आवः ) फैलाया है। ( सः ) उसने ( बुध्न्या ) अन्तरिक्ष में
वर्तमान ( उपमाः ) [ परस्पर आकर्षण से ] तुलना करने वाले ( विष्ठाः ) विशेष विशेष
स्थानों, अर्थात् ( अस्य ) इस ( सत: ) विद्यमान [ स्थूल ] के ( च ) और ( असतः )
अविद्यमान [ सूक्ष्म जगत् ] के ( योनिम् ) घर को ( च ) निश्चय करके ( वि वः )
खोला है ॥
३-इयं पित्र्या राष्ट्रचेट्वग्रे प्रथमाय जनुषे भुवनेष्ठाः । तस्मा एतं सुरुचं
ह्वारमह्यं घर्मं श्रीणन्तु प्रथमाय धास्यवे ॥ अथ० ४ । १ । २ ॥ ( पित्र्या ) पिता
[ जगत्पिता परमेश्वर ] से आई हुयी, ( भुवनेष्ठाः ) सब जगत् में ठहरी हुई ( इयम् )
यह ( राष्ट्री ) राजराजेश्वरी शक्ति [ वेदवाणी ] ( प्रथमाय ) सबसे उत्तम ( जनुषे )
जन्म के लिये ( अग्रे ) हमारे आगे ( एतु ) आवे, [ अर्थात् ] ( तस्मै ) उस ( प्रथमाय )
सबसे ऊपर विराजमान ( धास्यवे ) संसार का धारण पोषण चाहने वाले परमात्मा के
लिये ( एतम् ) इस ( सुरुचम् ) बड़े रुचिर ( ह्वारस् ) अनिष्ट को झुका देने वाले
( अह्नयम् ) प्राप्ति योग्य, वा प्रतिदिन वर्तमान ( घर्मम् ) यज्ञ को ( श्रीणन्तु ) सब लोग
परिपक्व करें ॥
कण्डिका ७ ॥
देवाश्च ह वा ऋषयश्चासुरैः संयत्ता आसन् । तेषामसुराणामिमाः पुरः
प्रत्यभिजिता आसन्, अयस्मयी पृथिवी. रजतान्तरिक्षं, हरिणी द्यौः । ते देवाः
सङ्घातं सङ्घातं पराजयन्त । ते विदुः. अनायतना हि वै श्वः १ स्मः तस्मात्
१. "श्यः" इति पाठो.न सार्वत्रिकः ।। सम्पा० ।।

कण्डिका ७ ।। देवासुर सङ्ग्राम में उपसद् यज्ञ द्वारा देवताओं की विजय ।।

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २। क० ७॥ ३२१
पराजयामहा इति त एताः पुरः प्रत्यकुर्वत, हविर्धानन्दिव आग्नीध्रमन्तरिक्षात्सदः
पृथिव्याः। ते देवा अब्रुवन्, उपसदमुपायाम, उपसदा वै महापुरञ्जयन्तीति। त
एभ्यो लोकेभ्यो निरघ्नन्, एकयामुष्माल्लोकादेकयान्तरिक्षादेकया पृथिव्याः।
तस्मादाहुः, उपसदा वै महापुरञ्जयन्तीति। त एभ्यो लोकेभ्यो निर्हता ऋतून्
प्राविशन्। ते षडुपायन्, तानुपसद्भिरेवर्तुभ्यो निरघ्नन्, द्वाभ्याममुष्माल्लोकाद्
द्वाभ्यामन्तरिक्षाद् द्वाभ्यां पृथिव्याः। ते ऋतुभ्यो निर्हताः संवत्सरं प्राविशन्।
ते द्वादशोपायन्, तानुपसद्भिरेव संवत्सरान्निरघ्नन्, चतसृभिरमुष्माल्लोकाच्चत-
सृभिरन्तरिक्षाच्चतसृभिः पृथिव्याः। ते संवत्सरान्¹निर्हता अहोरात्रे प्राविशन्, ते
यत्सायमुपायन्, तेनैतान् राज्या अनुदन्त, यत् प्रातः, तेनाह्नः। तस्माद् गौः साय-
म्प्रातःस्तनमप्यायते। प्रातःसायन्तन्तानुपसद्भिरेवैभ्यो लोकेभ्यो नुदमाना आयन्,
ततो देवा अभवन् परासुराः। सर्वेभ्य एवैभ्यो लोकेभ्यो भ्रातृव्यन्नुदमान एति, य
एवं विद्वानुपसदमुपैति ॥ ७ ॥
कण्डिका ७ ।। देवासुर सङ्ग्राम में उपसद् यज्ञ द्वारा देवताओं की विजय ।।
( देवाः च ऋषयः च ह वै असुरैः संयत्ताः आसन् ) देव [ विद्वान् ] और ऋषि
[ सन्मार्गदर्शक लोग ] असुरों [ राक्षसों वा विघ्नों ] करके वशीभूत हुये। ( तेषाम्
असुराणाम् इमाः पुरः प्रत्यभिजिताः आसन्, अयस्मयी पृथिवी, रजता अन्तरिक्षं,
हरिणी द्यौः ) उन असुरों करके यह नगरियां [ देवताओं से ] लड़कर जीती हुयी
थीं—गति [ वा सुवर्ण ] वाली [ नगरी ] पृथिवी, सब लोकों वाली [ नगरी ] अन्तरिक्ष
और प्रकाश वाली [ नगरी ] सूर्यलोक । ( ते देवाः सङ्घातं सङ्घातं पराजयन्त ) वे
देवता टोली टोली करके हराये गये । ( ते विदुः, अनायतनाः हि वै श्यः स्मः, तस्मात्
पराजयामहै इति त एताः पुरः प्रत्यकुर्वत, हविर्धानं दिवः, आग्नीध्रम् अन्तरिक्षात्,
सदः पृथिव्याः ) उन्होंने विचारा—घरों के बिना हम सोते हुये हैं, इसलिये [ असुरों को ]
७-( देवाः ) विद्वांसः ( ऋषयः ) सन्मार्गदर्शकाः ( असुरैः ) असेरुन्
( उ० १ । ४२ ) असु क्षेपणे—उरन् । शुभगुणस्य क्षेपणशीलैः । राक्षसैः । विघ्नैः ।
( संयत्ताः ) सम् + यती प्रयत्ने—क्तः । आयत्ताः वशीभूताः ( पुरः ) नगराणि ।
दुर्गाणि ( अयस्मयी ) सर्वधातुभ्योऽसुन् ( उ० ४ । १८६ ) इण् गतौ—असुन् । अयः,
हिरण्यनाम—निघ० १ । २ । सुवर्णमयी । गतिमती ( रजता ) सृषिरञ्जिभ्यां कित्
( उ० ३ । १११ ) रञ्ज रागे—अतच्, ततः अर्शआद्यच् टाप् । लोका रजांस्युच्यन्ते—
निरु० ४ । १९ । रज एव रजतं, सर्वलोकमयी नगरी ( हरिणी ) श्यास्त्याहृञ्भविभ्य
इनच् ( उ० २ । ४६ ) हृञ् हरणे—इनच्, ङीप् । मत्वर्थीयलोपः । हिरण्मयी ।
प्रकाशमयी ( द्यौः ) सूर्यलोकः ( सङ्घातम् ) समूहम् ( अनायतनाः ) आश्रयरहिताः
( श्यः ) शीङ् स्वप्ने—क्विप् । शयिताः । निद्रिताः ( प्रत्यकुर्वत ) प्रतिकूलाः
कृतवन्तः ( हविर्धानम् ) हविषः अन्नस्य यज्ञस्थानविशेषम् ( सदः ) सदनस्थानम्
१. पू. सं. 'संवत्सरा' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥
२१˙

३२२ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० ७
हम हरावें--सो उन्होंने यह नगर बनाये, हविर्धान [ अन्न स्थान ] सूर्य से, आग्नीध्र [ यज्ञ
में अग्नि जलाने का स्थान ] अन्तरिक्ष से और सद [ बैठने का स्थान ] पृथिवी से । ( ते
देवाः अब्रुवन्, उपसदम् उपायाम, उपसदा वै महापुरं जयन्ति इति ) वे देवता
बोले--उपसद् [ यज्ञ विशेष वा पास पास पहुंचने की क्रिया ] को हम करें, उपसद् से ही
बड़े नगर को लोग जीतते हैं । ( ते एभ्यः लोकेभ्यः निरघ्नन्, एकया अमुष्मात्
लोकात् एकया अन्तरिक्षात्, एकया पृथिव्याः ) उन्होंने [ असुरों को ] इन लोकों से
मार निकाला, एक [ उपसद् ] द्वारा उस [ सूर्य ] लोक से, एक के द्वारा अन्तरिक्ष से और
एक के द्वारा पृथिवी से । ( तस्मात् आहुः, उपसदा वै महापुरं जयन्ति इति ) इसलिये
कहते हैं--उपसद् द्वारा ही बड़े नगर को लोग जीतते हैं । ( ते एभ्यः लोकेभ्य निर्हताः
ऋतून् प्राविशन् ) वे [ असुर ] इन लोकों से निकाले गये होकर ऋतुओं में प्रविष्ट हुये ।
( ते षट् उपायन् तान् उपसद्भिः एव ऋतुभ्यः निरघ्नन्, द्वाभ्याम् अमुष्मात्
लोकात् द्वाभ्याम् अन्तरिक्षात् द्वाभ्यां पृथिव्याः) उन [ देवताओं ] ने छह [ उपसदों ]
को प्राप्त किया, उन [ असुरों ] को उपसदों द्वारा ऋतुओं से निकाल दिया--दो [ उपसद् ]
द्वारा उस लोक से, दो के द्वारा अन्तरिक्ष से और दो के द्वारा पृथिवी से [ अर्थात् दो दो
महीने वाले छह ऋतुओं के लिये छह उपसद् किये ] । ( ते ऋतुभ्यः निर्हताः संवत्सर
प्राविशन् ) वे [ असुर ] ऋतुओं से निकाले गये होकर संवत्सर में प्रविष्ट हुये । ( ते
द्वादश उपायन् तान् उपसद्भिः एव संवत्सरात् निरघ्नन्, चतसृभिः अमुष्मात्
लोकात् चतसृभिः अन्तरिक्षात्, चतसृभिः पृथिव्याः ) उन [ देवताओं ] ने बारह
[ उपसदों ] को प्राप्त किया, उन [ असुरों ] को उपसदों द्वारा ही संवत्सर से निकाल
दिया--चार [ उपसदों ] द्वारा उस लोक से, चार के द्वारा अन्तरिक्ष से और चार के द्वारा
पृथिवी से [ चातुर्मास्य यज्ञ के लेने से चार चार का ग्रहण किया है ] । ( ते संवत्सरात्
निर्हताः अहोरात्रे प्राविशन् ) वे [ असुर ] संवत्सर से निकाले गये होकर दिन रात्रि में
प्रविष्ट हुये । ( ते यत् सायम् उपायन् तेन एनान् रात्र्याः अनुदन्त, यत् प्रातः, तेन
अह्नः ) उन [ देवताओं ] ने जो सायंकाल [ के उपसद् ] को प्राप्त किया, उस [ कर्म ]
से इन [ असुरों ] को रात्रि से निकाल दिया, जो प्रातःकाल [ उपसद् किया ], उसके द्वारा
दिन से [ उन्हें निकाल दिया ] । ( तस्मात् गौः सायम्प्रातः स्तनम् आप्यायते ) इसलिये
गौ सायंकाल और प्रातःकाल पिन्हाती है [ अर्थात् यह दोनों काल अधिक स्वास्थ्यकारक
हैं ] । ( प्रातः सायन्तनम् तान् उपसद्भिः एव एभ्यः लोकेभ्यः नुदमानाः आयन् )
प्रातःकालं और सायंकाल उन [ असुरों ] को उपसदों [ पास बैठने वा उपासना आदि
क्रियाओं ] के द्वारा ही इन लोकों से निकालने वाले वे [ देवता ] हुये हैं । ( ततः देवाः
असुराः परा अभवन् ) इसी से देवताओं ने असुरों को हराया । ( सर्वेभ्यः एव एभ्यः
( उपसदम् ) उप + पदॢ विशरणगतिहिंसनेषु-क्विप् । समीपोपवेशनक्रियाम् ।
यज्ञविशेषम् ( उपायाम ) उप + आङ् + या गतौ--लोट् । अनुतिष्ठाम (निरघ्नन्)
निःसारितवन्तः ( उपायन् ) उप + इण् गतौ-लङ् । सम्पादितवन्तः (आप्यायते)
वर्धते दुग्धेन ( सायन्तनम् ) सायं चिरंप्राह्णे० ( पा० ४ । ३ । २३ ) स्वार्थे ट्यु तुट्
च । सायङ्काले ( नुदमानाः ) प्रेरयन्तः ( उपैति ) अनुतिष्ठति ॥