हर्षचरितम् (महाकवि बाणभट्ट - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)
Harshacharitam of Banabhatta with Sanskrit & Hindi Commentary
महाकवि बाणभट्ट / पं. जगन्नाथ शास्त्री द्वारा
मुक्तमुण्डसिरानाडिरुधिरपूरणशोणितकपिलः, कपालकर्पर इव च पैतामहः, पितृवधरुषितरामरागरचितः, पृथुविकटकार्तवीर्यांसकूटकुट्टाककुठारतुण्ड- तष्टदुष्टक्षत्रियकण्ठकुहररुधिरकुल्याप्रणालसहस्रपूरितो ह्रद इव दूररोधी रौधिरो भयनिगूढकरचरणमुण्डमण्डलाकृतिर्गुरुगरुडनखपञ्जराक्षेपक्षपण- क्षिप्तक्षतजोक्षितो व्यसुर्विभावसुः, कमठ इव च लोठ्यमानः, नभस्यरुण- गर्भमांसपिण्ड इव च खण्डिमानमानीयतः, नियतकालातिपातदूयमान- दाक्षायणीक्षिप्तः, धातुतर इव च सुमेरोरसुरवधाभिचारचरुपचनपिशुनः, शोणितक्वाथकषायितकुक्षिरतिविसंकटः, कटाह इव च बार्हस्पत्यः, सद्यो- गलितगजदानवदेहलोहितोपलेपभीषणः, मुखमण्डलाभोग इव महाभैरवस्य यद्यश्वत्थाम्नः शिरश्शिखा नानीयते तदाहं जीवितं त्यजामीति । ततोऽहमेवं करो- मीति प्रतिज्ञायान्तं भीमं दृष्ट्वा व्यासाश्रमस्थो रणश्रान्तो घृताभ्यक्तोऽश्वत्थामा शस्त्राभावाद्विषीकाः संमन्त्र्य ब्राह्ममस्त्रं भीमवधाय ददौ। एकाकिनश्च भ्रातुर्गमना- न्प्रीतेनार्जुनेन कृष्णसहितेन तमेवानुसरता ब्रह्मशिरोऽस्त्रं मुमुचे । तदवसरागतैश्च नारदाद्यैर्मध्यस्थ्यैर्भूत्वाक्तं द्रौणेरस्त्रमभिमन्य प्रियाया गर्भे पतत्विति अर्जुनेनाप्या- त्मीयेऽस्त्रे संहृते भीमोऽश्वत्थाम्नः सहजं मूर्धमणिमुच्चीय नातिचिरेणाजगामेति । मुक्तं त्यक्तम् । मुण्डं शिरः । सिरा नाड्यः, रुधिरवादिन्यो नाड्यः, कुट्टाकश्छेदनशीलः । कुठारतुण्डं कुठारधारा । आक्षेपक्षपणमुत्क्षिप्य परित्यागः । क्षितं निःसृतम् । लोठ्य- मानः परिभ्रमन् । नियतकालातिपातः प्रलयागमः । दाक्षायणी काली । पिशुनः नये रक्त के लाल अगराग से रोद्र, अश्वत्थामा के ललाट पर सहज उत्पन्न हुई मणि हा । अथवा वह ब्रह्मा के मस्तकरूपी उस खप्पर की भाँति लग रहा था जिसे भिक्षा लेने के लिए शिव ने काटकर बहती हुई शिराओं के रक्त से भर दिया था। अथवा वह पितृवध से कुपित परशुराम द्वारा निर्मित दूर तक फैला हुआ रुधिर का ह्रद था जो सहस्रार्जुन के चौड़े और विकट कन्धों के चीरने वाले कुठार की धार से काटे हुए दुष्ट क्षत्रियों के गले से निकलती हुई रुधिर की सहस्रों प्रणालियों से भरा गया था। अथवा सूर्य का वह गोला गरुड के नखों से क्षतविक्षत, भय के मारे हाथ-पैर-मुण्डी सिकोड़े हुए विगत-प्राण विभावसु कछुए के आकाश में लुढ़कते हुए लोथड़े की तरह दिखाई पड़ रहा था। अथवा गर्भ की नियत अवधि के बीतने से दुःखी विनता के द्वारा आकाशमें टुकड़े करके फेंके हुए उस अण्डे की तरह लग रहा था जिसके भीतर गर्भ की दशा में अरुण का अपूर्ण मांसपिण्ड हो । अथवा वह गैरिकतट सुमेरु था जिसे प्रलय के अवसर में काली ने तोड़ डाला था । अथवा वह बृहस्पति के उस कटाह की तरह था जिसमें असुरों के नाश के लिए अभिचार कर्म करते हुए वे शोणित के क्वाथ में चरु पका रहे थे । अथवा डाक सूर्य की वह झाँकी महाभैरव के उस मुखमण्डल की तरह थी जो तुरन्त मारें हुए गजासुर के
अष्टम उच्छ्वासः ४५३ मुहूर्तमदृश्यत । जलनिधिजलप्रतिबिम्बितरविबिम्बराजिभास्वराभ्राव- लम्बिनी गृहीतार्द्रमांसभरेव चाबभासे वासरावसानवेला वेतालनिभा । ज्वलत्संध्यारागरज्यमानजलप्रवाहः पुनरिव पुराणपुरुषपीवरोरुसंपुटपिष्ट- मधुकैटभरुधिरपटलपाटलवपुरभवदधिपतिरर्णसाम् । समवसिते च संध्या- समये समनन्तरमपरिमितयशःपानतृपिताय मुक्ताशैलशिलाचषक इव निजकुलकीर्त्या, कृतयुगकरणोद्यतायादिराजरजतशासनमुद्रानिवेश इव राज्यश्रिया, सकलद्वीपजिगीषाचलिताय श्वेतद्वीपद्रूत इव चायत्या, श्वेत- भानुरुपानीयत निशया नरेन्द्रायेति भद्रमोम् ॥ इति श्रीमहाकविबाणभट्टकृतौ हर्षचरितेऽष्टम उच्छ्वासः । सूचकः । वेतालोऽपि गृहीतार्द्रमांसभरो भवति । पटलं समूहः । समवसिते निवृत्ते । संध्यासमये निशया । नरेन्द्राय श्वेतभानुरुपानीयतोपायनीकृत इति संबन्धः । आदिराजस्य मनोः, वैन्यस्य वा । मुद्रानिवेशो राज्याधिकारमहामुद्रा । चलिताय निर्गताय । आयत्याऽऽगामिशुभदैवेनेति भद्रमोम् ॥ दुर्बोधे हर्षचरिते संप्रदायानुरोधतः । गूढार्थोन्मुद्रणां चक्रे शंकरो विदुषां कृते ॥ इति महाकविचूड़ामणिशंकरकविरचिते हर्षचरितसंकेतेऽष्टम उच्छ्वासः । टपकते हुए लोहू से भीषण दीखता है । दिन के अवसान में सन्ध्या, जो जल में प्रतिबिम्बित सूर्यमण्डल की किरणों से लाल मेघों में अवलम्बित हो रही थी, उस वैताल के साथ चिमटी जान पड़ती थी जिसने अभी कच्चा मांस खाया हो । संध्या की लाली से रञ्जित जलप्रवाह वाला समुद्र उस प्रकार लाल हो उठा जैसे विष्णु की मोटी जाँघ के बीच में दले हुए मधु-कैटभ के रुधिर से पहले कभी लाल हो गया था । सन्ध्या का विकराल समय ज्यों ही समाप्त हुआ त्यों ही रजनी हर्ष के लिये चन्द्रमा का उपहार लेकर आई, मानों अपने कुल की कीर्ति ही साक्षात् अपरिमित यश के प्यासे संगमरमर का मधुपात्र लायी हो, अथवा स्वयं राजलक्ष्मी सतयुग की स्थापना के लिये उद्यत उसके लिये चाँदी की गोल शासनमुद्रा लायी हो । अथवा उसके भाग्योदय की अधिष्ठात्री देवी ने सब द्वीपों की दिग्विजय के लिए कूच करते हुए उसकी सेवा में श्वेतद्वीप का प्रतिनिधि दूत भेजा हो । इस प्रकार उस रात्रि में शुभ चन्द्रोदय मालूम पड़ा । हर्षचरित हिन्दी अनुवाद अष्टम उच्छ्वासं समाप्त ।
परिशिष्टम् बाण-प्रशस्तयः १. श्लेषे केचन शब्दगुम्फविषये केचिद् रसे चापरेऽ- लङ्कारे कतिचित्सदर्थविषये चान्ये कथावर्णने । आः सर्वत्र गभीरधीरकविता विन्ध्याटवीचातुरी- सञ्चारी कविकुम्भिकुम्भभिदुरो बाणस्तु पञ्चाननः ॥ ( श्रीचन्द्रदेवस्य ) २. हेम्नो भारशतानि वा मदमुचां वृन्दानि वा दन्तिनां श्रीहर्षेण समर्पितानि कवये बाणाय कुत्राद्य तत् । या बाणेन तु तस्य सूक्तिनिकरैरुट्टङ्किताः कीर्तय- स्ताः कल्पप्रलयेऽपि यान्ति न मनाङ् मन्ये परिम्लानताम् ॥ ( रूय्यककृतव्यक्तिविवेकव्याख्याने ) ३. अर्थेश्वरं हन्त भजेऽभिनन्दं वागीश्वरं वाक्पतिराजमीडे । रसेश्वरं नौमि च कालिदासं बाणं तु सर्वेश्वरमानतोऽस्मि ॥ ( उदयसुन्दर्यां सोड्ढलस्य ) ४. परिशीलितेव सरसं कविराजैर्बहुभिरत्र वाग्देवी । बाणेन तु वैजात्यात् कथयति नामैव वाणीति ॥ ५. कादम्बरीसहोदर्या सुधया वै बुधे हृदि । हर्षाख्यायिकया ख्यातिं बाणोऽब्धिरिव लब्धवान् ॥ ६. शश्वद्बाणद्वितीयेन नमदाकारधारिणा । धनुषेव गुणाढ्येन निःशेषो रञ्जितो जनः ॥ ( त्रिविक्रमस्य ) ७. जाता शिखण्डिनी प्राग्यथा शिखण्डी तथाऽवगच्छामि । प्रागल्भ्यमधिकमाप्तुं वाणी बाणो बभूवेति ॥ ( गोवर्धनस्य )
परिशिष्टम् ८. हृदि लग्नेन बाणेन यन्मन्दोऽपि पदक्रमः । भवेत् कविकुरङ्गाणां चापलं तत्र कारणम् ॥ ६. सुबन्धुर्बाणभट्टश्च कविराज इति त्रयः । वक्रोक्तिमार्गनिपुणाश्चतुर्थो विद्यते न वा ॥ १०. सचित्रवर्णविच्छित्तिहारिणोरवनीपतिः । श्रीहर्ष इव संघट्टं चक्रे बाणमयूरयोः ॥ ( नवसाहसाङ्के ) ११. प्रतिकविभेदनबाणः कवितातरुगहनविहरणमयूरः । सहृदयलोकसुबन्धुर्जयति श्रीभट्टबाणकविराजः ॥ ( वीरनारायणचरिते ) १२. युक्तं कादम्बरीं श्रुत्वा कवयो मौनमाश्रिताः । बाणध्वनावन्ध्यायो भवतीति स्मृतियतः ॥ १३. रुचिरस्वरवर्णपदा रसभाववती जगन्मनो हरति । तत्किं तरुणी, नहि नहि, वाणी बाणस्य मधुरशीलस्य ॥ १४. सहर्षचरिता शश्वत्कृतकादम्बरीकथा । बाणस्य वाण्यनार्यैव स्वच्छन्दं भ्रमति क्षितौ ॥ १५. बाणं सत्कविगीर्वाणमनुबध्नाति कः कविः । सिन्धुमन्धुः किमन्वेति द्युमणिकतमो मणिः ॥ ( रघुनाथचरिते ) १६. शब्दार्थयोः समो गुम्फः पाञ्चाली रीतिरिष्यते । शिलाभट्टारिकावाचि बाणोक्तिषु च सा यदि ॥ १७. केवलोऽपि स्फुरन् बाणः करोति विमदान् कवीन् । किं पुनः क्लृप्तसन्धानपुलिन्ध्रकृतसन्निधिः ॥ ( धनपालस्य ) १८. दण्डीत्युपस्थिते सद्यः कवीनां कम्पतां मनः । प्रविष्टे त्वन्तरं बाणे कण्ठे वागेव रुध्यते ॥
शुद्धपत्रम् अशुद्धं शुद्धं पृष्ठं पंक्तिः निगूहन निगूहनैः ४ ६ नाटक नाटके ७ १४ हृदयस्थः स्मृतरपि हृदयस्थैः स्मृतैरपि ८ २६ वसना वसाना १६ २ गृहबुधि गृहबुधिं ३० १८ कुतूहलानलीयमान कुतूहलनिलीयमान ५१ २१ अभूत्यग्राम्यतया प्रभूत्यग्राम्यतया ५२ १८ शोकेनामीळ शोकेनाभीळ ६६ २२ सिद्धि सिद्धिं ७१ २ नासहन्तः नासहन्त ७४ ७ खरखरामयूखे खरखगमयूखे ७५ ४ गिरिकणिका गिरिकर्णिका ९० १० निमितम् निर्मितम् ११३ ५ रथ तुरग रथतुरग १५१ ४ तास्तूल ताम्बूल २०४ ६ दृषः दृर्षः २०९ ४ दपण दर्पण २२७ २ व्यतिरिक व्यतिरिक्तौ २२९ ७ निष्पृभान् निष्प्रभान् २४५ ४ पाश्च पार्श्व २५२ १३ स्कग्धै स्कन्धै २९० ३ हव इव २९३ ४. करीण करिण ३२० १० नाचरनश्चन्दनेन नाचरतश्चन्दनेन ३५१ २ सप्रेष्य संप्रैष्य " ८ निमित्त निमित्तं ३५३ ३ भारिकैर्महान भारिकैर्महान् ३६८ १ पनिषद पनिषदै ४१४ २ श्राम्यसदृिक्ष श्राम्यत्सद्दिक्ष " ५
The provided image is completely blank and contains no text to transcribe.
The provided image is completely blank and contains no text to transcribe.
The provided image is completely blank and contains no text.
The provided image is completely blank and does not contain any visible text to transcribe.
The provided image is completely blank and contains no text to transcribe.