हठयोग प्रदीपिका (योगी स्वात्माराम - ज्योत्स्ना टीका सहित सटीक)

84 HAṬHAYOGAPRADĪPIKĀ in meditation, reflect the natural state [of the object contemplated upon, i.e. Brahman] so long, those who talk of spiritual knowledge indulge only in boastful and false prattle. The Lord Kṛṣṇa says in the Bhāgavata-purāṇa: There are only three ways to liberation laid down by me; they are: jñāna, karman and bhakti. Then why is Yoga said to be the chief means of attain- ing liberation? The answer is that all the three are contained in the eightfold Yoga. The śruti says: The Self alone is to be seen, heard, contem- plated upon and realized. That Self can be attained by śravaṇa (listening), manana (reflection) and nididhyāsana (realization). The first two are included in svādhyāya, which is one of the subdivisions of Niyama, the second stage of Yoga. Svādhyāya is the thorough study of the teachings on liberation, with a complete knowledge of their inner meanings and symbolism. Nididhyāsana is the restraining of the idea that there is aught other than Brahman and the fostering of the realization that everything is Brahman. This is contained in Dhyāna, the seventh stage of Yoga. Karma-yoga which is performing all acts as an offering to Īśvara is contained in the Kriyā-yoga described by Patañjali. Patañjali says: Kriyā-yoga is tapas, svādhyāya and īśvara-praṇidhāna. Tapas means the purification of the body by the observance of various penances. Svādhyāya consists of those studies that bring about a predominance of the Sattva Guṇa. Īśvarapraṇidhāna is praising Īśvara, remembering and worshipping him by word, thought and action and an unswerving devotion to him. Bhakti really means the constant perception of the form of the Lord by the inner organ. There are nine kinds of bhakti enumerated: Hearing the lore concerning the Lord, singing it, remembering Him, worshipping His feet, offering flowers to Him, bowing to Him (in spirit), regarding oneself as his servant, becoming his companion and wholly offering oneself to Him. These are all included in īśvarapraṇidhāna. Bhakti has been described by Nārāyaṇa Tīrtha as an unbroken stream of love towards the feet

HAṬHAYOGAPRADĪPIKĀ 85 of the Lord, a love that is the be all and end all of a person's existence and during which he is, as it were, absorbed in the object of his devotion. Madhusūdana Sarasvatī has also described it as a state of the mind, when previous to its being utterly annihilated and absorbed, it becomes of the nature of the Lord. Thus bhakti, in its most transcendental aspect, is included in Samprajñāta Samādhi. So the three ways laid down by Kṛṣṇa in the Bhāgavata have been shown to be included in the stages of Yoga. Thus Yoga practised in its entirety and in the order laid down is enough for the attainment of liberation. In this sense alone are to be under- stood the words in the Purāṇa-s saying that Brahman is to be attained by Yoga.

INDEX [Column 1] ādhāra-s (or vital centres), six- teen 50 ādhibhautika 5-6 ādhidaivika 5 ādhyātmika 5 Āgama-s, types of 69 ākāśa (Ākāśa) 44, 71-2, 75-6, 81 amaravāruṇī (strong liquor), symbolism of 45-6 Amarolī-mudrā 54-5, 63 Anāhata-cakra 68, 69, 75 anāhata-dhvani 74-5 Apāna 3, 17-8, 28, 30, 49, 75 Ārambhāvasthā—first stage of Yogic practice 75 Asaṃprajñāta Samādhi 4, 62, 81 asaṃsakti—5th stage of jñāna 4 Āsana (Bhadra, Dhanur, Go- mukha, Kukkuṭa, Kūr- ma, Matsyendra, Ma- yūra, Padma, Siddha, Siṃha, Uttāna Kūrma, Vīra) see under individual Āsana-s Āsana, firm in posture 75 Āsana-s, practice of 9-10 [Column 2] Āsana-s, effects on the human body 11 ,, , eighty-four 15 āstikya, an aspect of Niyama 9 Bandha (Jālaṃdhara, Mūla, Uḍḍīyāna) see under indivi- dual Bandha-s Bhadrāsana 18 Bhagavad-gītā, quoted xiv-xv, xvi, 9 Bhāgavata-purāṇa, quoted 29, 84 Bhakti, nine kinds of 84 Bhakti-yoga 84-5 Bhastrikā Kumbhaka 33-5, 59 Bhrāmarī 35 bindu 49, 55, 56, 61, 75 Bliss, attainment of 61, 75, 76, 77 Brahmacārin, a Siddha 19 Brahmagranthi, piercing of 75 Brahmarandhra 24, 48, 50, 56, 62, 64, 65, 66, 68, 71, 72, 76, 80 brahmavariṣṭha—7th stage of jñāna 5

88 HAṬHAYOGAPRADĪPIKĀ brahmavidvara, who is 4-5 Guptāsana 15-6; see also Sid- dhāsana Guru for practice of Haṭha-yoga Consciousness, ceasing of fluc- 6, 7-8 tuation 69 Haṭha-yoga leads to Rāja- Death and Yoga 61, 71, 82 yoga xiii-xiv, xvi, 3, Dhanurāsana 12 36 Dhāraṇā 10, 24, 63, 78, ,, practice, need of a 79 Guru 6, 7 dhātu-s, seven 21 ,, practice, (maṭha) Dhauti 26 place for 6-7 Dhyāna 10, 24, 63, 78, 79, 84 ,, sequence of practice Diet and Yoga 16, 19-21, 25, 19 51-2 ,, signs of perfection in Diseases, caused by wrong 37 Prāṇāyāma 25 Hinduism, symbolism in 45, ,, , cure of 14, 26, 39-40 56 Fire and Yoga 20 Iḍā 23, 32, 39, 41, 47, 50, 51, Food see Diet 57, 64, 65, 69, 70 Īśvara-gītā xv-xvi, xvii Īśvarapūjā 9 Gajakaraṇī 28 Ghaṭāvasthā—second stage of Yogic practice 75 Jālaṃdhara-bandha 16, 29-30, gomāṃsa (flesh of a cow), sym- 35, 38, 39, 40, 41, 50 bolism of 45 Jalavasti see Vasti Gomukhāsana 12 japa, what is, and kinds 9 Gorakṣanātha, quoted 15, 66 Jihvā-bandha 30, 41 Gorakṣāsana 18 jñāna, seven stages of 4-5 Gulma (disease), cure of 26 Jñāna-yoga 84

INDEX 89 kaivalya (state of absoluteness) Mahā-mudrā 39-40, 41 73 Mahā-vedha 41-2 kalā 61 Manonmanī 29, 47, 65 kanda 56-8 maṭha (monastery), for practice Kapālabhāti 26, 28 of Haṭha-yoga 6-7 Karma-yoga 84 mātrā-s 24 Kedāra or sacred seat of Śiva Matsyendra, Yogin 11-12, 13 41 Matsyendrāsana 13 Kevala Kumbhaka 16, 36 Māyā, freedom from 61 Khecarī-mudrā 16, 42-4, 47, Mayūrāsana 14 53, 56, 69, 70, 71 Meditation on Nāda 79 kleśa-s 39 Mind and prāṇa x-xii Knowledge (jñāna), seven stages Mind, control of 64, 65 ff. of 4-5 " , integration of 76 Kukkuṭāsana 12 " , quiescent 64, 73, 82-3 Kumbhaka-s 23, 24, 29 ff., 35 ff., " , seed of Yoga 81 75; see also under individual Mudrā-s 38, 39-40, 47, 52 ff., Kumbhaka-s 60, 67 ff.; see also under in- Kuṇḍalinī 17-18, 34, 36, 38-9, dividual Mudrā-s 46, 50, 56-8, 62 ff. Mudrā-s and Rāja-yoga 59 Kūrmāsana 12 Muktāsana 16, 75; see aslo Siddhāsana Mūla-bandha 16, 30, 40, 48-9 laya 67, 74, 76 Mūrchā 35 Laya-yoga, means to attain Rāja-yoga 81 Liberation, how to attain 64, 66 Nāda (nāda) 31, 37, 61, 74-81 " , state of 82 Nāda, explained 49 " , ways to 84 Nāḍi-cakra, purification 29 Liṅga, what is, and worship of Nāḍi-s 65 70 Nāḍi-s, purification 16, 22, 23, 25 Nauli 26, 28 Mahā-bandha 40-1 Neti 26, 27

90 HAṬHAYOGAPRADĪPIKĀ

[Left Column] nirālamba (unsupported space) 70 Niṣpattyavasthā—4th stage of Yogic practice 76 Niyama, ten aspects of 9-10 Oṃ and Prāṇāyāma 10, 47, 49, 61 Padmāsana 17-18 Pain (tāpa), three types of 5-6 parārthabhāvinī—6th stage of jñāna 5 Paricayāvasthā—3rd stage of Yogic practice 75 Paścimatānāsana 13 Piṅgalā 23, 39, 41, 47, 50, 51, 57, 64, 65, 69, 70 Plāvinī 35 Pliha (disease), cure of 26 Prāṇa x-xii, 3, 17-18, 23-5 Prāṇāyāma 3, 22 ff., 28-9, 35 ,, , and moral and spiritual qualities 10 Pratyāhāra 10, 24, 63, 78 Pupil, qualifications of a 10-11 Pūraka see Recaka and Pūraka Purification of body, six acts of 25 ff. Rāja-yoga 59, 61 ff., 76 ff. Rāja-yoga and Haṭha-yoga vii, xii-xvi, 3, 36, 81

[Right Column] Rāja-yoga, greatness of 62 Recaka and Pūraka 10, 33, 35 Rudra-granthi 76 Sacred places, journeys to, and Yoga 20 sādhana-s, four, of a disciple 9 sahajāvasthā (supreme state), attainment of 62 Sahajolī (Mudrā) 54, 63 Sahita (Kumbhaka) 35-6 Śakticālana (Mudrā) 56 Samādhi 62, 73, 77, 78, 80, 82, 83 Śāmbhavī-mudrā 67-8, 74 Sāṃkhya and Yoga, philosophies, misconceptions xiv-xv Saṃprajñāta Samādhi 4, 62, 63, 80 sattvāpatti—4th stage of jñāna 4 sāttvikadāna 9 Śavāsana 14 Sex and Yoga 20 siddhāntaśravaṇa 9 Siddha-s, names of 5 Siddhāsana 15-16 siddhi-s 3, 4, 21, 25, 29, 46, 52 ,, , seat of 76 ,, , eight kinds of 6, 38-9, 46 Siṃhāsana 18 Śītalī (Kumbhaka) 29, 33, 34

INDEX 91 Sītkārī (Kumbhaka) 29, 32, 34 Unmanī-bhāva 73 Śiva, why called Nīlakaṇṭha Upaniṣad, Śāṇḍilya, quoted 9 14 Utkaṭāsana 26 Śivagītā, quoted x Uttāna Kūrmāsana 12 Śivasaṃhitā, quoted viii Soma, symbolism of 44-5 Spiritual tendencies, unfoldment Vajrāsana 16; see also Siddhā- of 10-11 sana śubhecchā—1st stage of jñāna 4 Vajrolī-mudrā 44, 52-3, 55, 56, Sūryabhedana 30, 34 63 Suṣumnā Nāḍī 22, 38, 59, 63, vāsanā-s and Prāṇa 65 70-1, 74 Vasti 26-7 Svastikāsana 12 vicāraṇā—2nd stage of jñāna 4 Viparītakaraṇī 51 Vīrāsana 12 tanumānasā—3rd stage of jñāna Viṣṇu-granthi, piercing of 75 4 Void 62, 63, 72, 75 tāpa (pain), three types of Vyomacakra 70; see also 5-6 Khecarī-mudrā tapas, an aspect of Niyama 9 Time, free from, and Yoga see Death Woman becomes a Yoginī 55 Trāṭaka 26, 27-8 Tripurāsārasamuccaya, quoted 74 Turya state 71, 77 Yama, ten aspects of 8-9 Yoga, causes of failure and suc- cess of, 8 Udara (disease), cure of 26 ,, , meaning and significance Uḍḍīyāna-bandha 29, 30, 47-8, xii, ix-x 51 ,, , practitioners, misconcep- Ujjāyī 29, 32, 34 tions of 10 Unmanī see also Manonmanī ,, , qualifications for practis- Unmanī-avasthā 22, 69, 77, ing 6 81, 82 ,, , stages of 84-5

92 HAṬHAYOGAPRADĪPIKĀ Yoga, systems ix, 84-5 Yoga-vidyā, students of, classi- Yogabīja, quoted 7-8 fication xiii-xiv Yoga-maṭha, characteristics 7 Yogic practices, four stages Yoga-śāstra, definition and 74-5 study of vii-x Yogin, daily life of 30-1 Yogavāsiṣṭha, quoted x-xi, xv, 4, ,, , state of 82 10, 73 Yoni-mudrā see Vajrolī-mudrā

INDEX OF HALF-VERSES PAGE PAGE अग ग्राह्यो मन्त्रयन्त्राणां १७९ अन्तर्लक्ष्यं बहिर्दृष्टिः १४९ अङ्गीकृतान्यासनानि १५ अन्तर्लक्ष्यविलीनचित्त० १४९ अङ्गुष्ठौ हृदये निधाय २४ अन्ते तु किंकिणीवंश० १६९ अणिमादिगुणैः सार्धं १२१ अन्यथा त्वितराभ्यासाः १४२ अतिलवणमम्लयुक्तं ३१ अन्यस्तु नाचरेत् तानि ४४ अतिशून्ये विमर्द्दश्च १६५ अपान ऊर्ध्वगे जाते ९७ अतीतानागतं वेत्ति १११ अपानप्राणयोरैक्यं ९७ अत्याहारः प्रयासश्च १३ अपानमूर्ध्वमाकृष्य ९५ अथ नादानुसंधानं २९ अपानमूर्ध्वमुत्थाप्य ५५ अथासने दृढे योगी ३५ अपि भुक्तं विषं घोरं ७८ अथेदानों प्रवक्ष्यामि १२३ अपुनर्वासनोत्थानात् १४८ अधःशिराश्चोर्ध्वपादः १०३ अब्दादूर्ध्वं भवेत् सिद्धः २९ अधस्तात् कुञ्चनेनाशु ५५ अभूवन्नन्तकभयात् ५२ अधोगतिमपानं वा ९५ अभ्यसेत् खेचरीं तावत् १५५ अध्वस्तयोश्चेन्द्रिय० १४५ अभ्यसेत् सततं यस्तु ९४ अनर्गला सुषुम्ना च ७१ अभ्यसेन्नाडिकाशुद्धिं २८ अनाहतस्य शब्दस्य १७५ अभ्यस्ता खेचरी मुद्रा १५४ अनेन विधिना सत्यं ६२ अभ्यस्यमानो नादोऽयं १६८ अनेनैव विधानेन १०० अभ्यासकाले प्रथमे ४२ अन्तः पूर्णो बहिः पूर्णः १५७ अभ्यासतः कुण्डलिनी० १८ अन्तः प्रवर्तितोदार० ६८ अभ्यासाज्जीर्यते वायुः १५६ अन्तः शून्यो बहिः शून्यः १५७ अभ्यासात् सिद्धिमाप्नोति ३३ अन्तरङ्गकुरङ्गस्य १७२ अभ्यासान्निःसृतां चान्द्रीं ११० अन्तरङ्गस्य यमिनः १७३ अभ्यासे तु विनिद्राणां ११९

94 HAṬHAYOGAPRADĪPIKĀ PAGE PAGE अमनस्कं तथाऽद्वैतं १२५ आ केशादा नखाग्राच्च ५९ अमन्दावर्तवेगेन ५० आचार्याणां तु केषांचित् ५१ अमरत्वं लयस्तत्त्वं १२५ आजादिमांसदधितक्र० ३० अमराय नमस्तुभ्यं १२८ आत्मध्यायी मिताहारी २३ अमरीं यः पिबेन्नित्यं १०९ आदिनाथोदितं दिव्यं ७५ अमृतैः प्लावयेद्देहं १५६ आदौ जलधिजीमूत० १६९ अयं खलु महाबन्धः ८० आधाराकुञ्चनं कुर्यात् ४६ अयं तु सर्वनाडीनां ८० आनन्दमेकं वचसां १६७ अयं पुण्यकरो योगः ११२ आरम्भश्च घटश्चैव १६३ अयं योगः पुण्यवतां १०८ आसनं कुम्भकं चित्रं २९ अयं शुभकरो योगः १०८ आसनप्राणसंयाम० ११९ अयुक्ताभ्यासयोगेन ४३ आसने सुखदे योगी ५६ अरोगता बिन्दुजयः ७२ आसीनो यः सुखेनैव १०८ अर्धोन्मीलितलोचनः १५१ आहारो बहुलस्तस्य १०२ अल्पद्वारमरन्ध्रगर्त० ११ अल्पाहारो यदि भवेत् १०३ इडां च पिङ्गलां बद्ध्वा १०० अल्लामः प्रभुदेवश्च ७ इडापिङ्गलयोर्मध्ये ११४, १५३ अवध्यः सर्वशस्त्राणां १७९ इहा भगवती गङ्गा ११४ अवस्थिता चैव फणावती सा ११५ इतरत्र न कर्तव्या १२० अशक्यतत्त्वबोधानां १६१ इतरस्मिन् तथा चोरं १६ अशेषतापतप्तानां ८ इति नानाविधा नादाः १६९ अशेषदोषामय० ५० इति पश्चिगतान० १८ अशेषदोषोपचयं ४७ इति मुद्रा दश प्रोक्ताः १२१ अशेषयोगयुक्तानां ८ इत्यादयो महासिद्धाः ७ अश्रुसंपातपर्यन्तं ४९ इदं पद्मासनं प्रोक्तं २६ अष्टधा क्रियते चैव ८३ इदं हि मुद्रादशकं ७४ अस्तु वा मास्तु वा मुक्तिः १६६ इन्द्रियाणां मनो नाथः १४७ [अहिंसा सत्यमस्तेयं] १४ इन्धनानि यथा वह्निः ८८ आकुञ्चनेन तं प्राहुः ९५ इयं खलु महामुद्रा ७६

INDEX OF HALF-VERSES 95 PAGE PAGE इयं तु मध्यमा नाडी ११९ ऊर्ध्वमाकृष्यते किंचित् ११७ ऊर्वोरुपरि संस्थाप्य ६४ उच्चासनो दण्डवत् १९ उच्छिन्नसर्वसंकल्पः १४८ ऋजुकायः समासीनः १५ उड्डियाने दृढे बन्धे ९५ ऋज्वीभूता तथा शक्तिः ७६ उड्डीनं कुरुते यस्मात् ९३ ऋतुमत्या रजोऽप्येवं १०७ उड्डीयानं तदेव स्यात् ९३ उड्डीयानं तु सहजं ९४ एकं पादं तथैकस्मिन् १६ उड्डीयानो ह्यसौ बन्धः ९४ एकं सृष्टिमयं बीजं ९३ उड्ड्यानं मूलबन्धश्च ७४ एकान्ते मठिकामध्ये १० उत्कल्लोलकलाजलं च ९१ एकीभूतं तदा चित्तं १६६ उत्तमे स्थानमाप्नोति ३९ एकैका तासु यमिनां १२१ उत्तम्भ्य चिबुकं वक्षसि २५ एकैव शाम्भवी मुद्रा १४९ उत्तानं शववद् भूमौ २० एको देवो निरालम्बः ९३ उत्तानौ चरणौ कृत्वा २५ एतत्त्रयं महागुह्यं ८३ उत्पद्यते निरायासात् २३ एतत् सिद्धासनं प्राहुः २२ उत्पन्नशक्तिबोधस्य १२८ एतानभ्यासिनो मन्ये १६६ उत्साहात् साहसाद् धैर्यात् १४ एवं क्रमेण षण्मासं ८५ उदयं जठरानलस्य १८ एवं नानाविधोपायाः १६० उदरगतपदार्थं ५२ एवंविधे मठे स्थित्वा १२ उदरे पश्चिमं तानं ९४ एवं संरक्षयेद्विन्दुं १०६ उद्घाटयेत् कपाटं तु ११२ एवमभ्यस्यतस्तस्य १५६ उन्मनी कल्पलतिका १७६ एवमभ्यस्यतो नित्यं ११८ उन्मन्यवाप्तये शीघ्रं १६७ एवमभ्यासयोगेन ६२, ७२ उपदेशं हि मुद्राणां १२१ एवमासनबन्धेषु २८ ऊरुमध्ये तथोत्तानौ २५ एषा सा शाम्भवी मुद्रा १४९ ऊर्ध्वं वितस्तिमात्रं तु ११५ ऊर्ध्वजिह्वः स्थिरो भूत्वा ८८ कट्वम्लतीक्ष्णलवण० ३० ऊर्ध्वनाभेरधस्तालोः १०२ कण्ठमाकुञ्च्य हृदये ९८

96 HAṬHAYOGAPRADĪPIKĀ PAGE PAGE कण्ठसंकोचनेनैव १०० कुण्डलीं चालयित्वा तु ११८ कण्ठे बन्धं समारोप्य ७६ कुण्डली कुटिलाकारा ११३ कथं स्यादुन्मनीभावः ३६ कुण्डलीबोधकं क्षिप्रं ६६ कथितयं महामुद्रा ७८ कुण्डल्यरुन्धती चैते ११२ कनीयसि भवेत् स्वेदः ३९ कुतः प्रक्षालनोपायः ११९ कन्दोर्ध्वं कुण्डली शक्तिः ११३ कुम्भकप्राणरोधान्ते ७२ कपालकुहरे जिह्वा ८३ कुम्भकात् कुण्डलीबोधः ७१ कपालभातिर्विख्याता ५० कुम्भकान्ते रेचकादौ ५४ कपालभातिश्चैतानि ४५ कुम्भके केवले सिद्धे ७० कपालशोधनं वात० ६० कुर्यात् तदासनं स्थैर्यं १४ कपालशोधिनी चैव ४८ कुर्यादनन्तरं भक्त्यां ११६ कपाली बिन्दुनाथश्च ७ कुलीनं तमहं मन्ये ८८ करणी विपरीताख्या ७४, १०२ कूर्मासनं भवेदेतत् १६ कर्णौ पिधाय हस्ताभ्यां १६७ कृत्वा संपुटितौ करौ २६ कर्पूरमनले यद्वत् १५९ केचित् तर्केण मुह्यन्ति १५१ कर्मषट्कमिदं गोप्यं ४५ केचिदागमजालेन १५१ कलां पराङ्मुखीं कृत्वा ८५ केवलं राजयोगाय ३ कस्यचिन्नैव वक्तव्यं ७५ कोरन्टकः सुरानन्दः ७ कानेरी पूज्यपादश्च ७ क्रमपरिचयवश्य० ५२ कायस्य कृशता कान्तिः ४४ क्रियायुक्तस्य सिद्धिः स्यात् ३३ कालपाशमहाबन्ध० ८० क्रियैव कारणं सिद्धेः ३४ काष्ठवज्जायते देहे १७७ क्षणाच्च किंचिदधिकं १०३ काष्ठे प्रवर्तितो वह्निः १७४ क्षयकुष्ठगुदावर्त० ७८ कासश्वासप्लीहकुष्ठं ४६ क्षीरं चैकं द्वितीयं तु १०४ किमत्र बहुनोक्तेन ११८ किमन्यैः बहुभिः पीठैः २३ खण्डयित्वा कालदण्डं ७ कुक्कुटासनबन्धस्थः १७ खमध्ये कुरु चात्मानं १५७ कुटिलाङ्गी कुण्डलिनी ११२ खाद्यते न च कालेन १७७ कुण्डलिन्या तथा योगी ११२ खेचर्या मुद्रितं येन ८७

INDEX OF HALF-VERSES 97 PAGE PAGE गङ्गायुमुनयोर्मध्ये ११४ चलितं च निजं बिन्दुं १०६ गच्छता तिष्ठता कार्यं ६१ चलितोऽपि यदा बिन्दुः ८७ गत्वा योगस्य संसिद्धिं ९६ चले वाते चलं चित्तं ३५ गुदं निरुद्ध्य गुल्फाभ्यां १६ चित्तं चरति खे यस्मात् ८७ गुदं पाष्ण्याँ तु संपीड्य ९६ चित्तं न सुप्तं नो जाग्रत् १७८ गुरूपदिष्टमार्गेण १२, ३५, ४५ चित्तानन्दं तदा जित्वा १६५ गुरूपदेशतो ज्ञेयं १०२ चित्तायत्तं नृणां शुक्रं १०७ गुल्फदेशसमीपे च ११६ चित्ते समत्वमापन्ने १२९ गुल्फान्तरं च निक्षिप्य २२ चुम्बन्ती यदि लम्बिकाग्रं . ९० गुल्फौ च वृषणस्याधः २७, २८ चौरङ्गीमीनगोरक्ष० ६ गुल्मप्लीहादिकान् रोगान् ६३ गुल्मप्लीहोदरं चापि ४७ छेदनचालनदोहैः ८४ गोधूमशालयिवषष्ठिक० ३२ गोपनीयं प्रयत्नेन ७५ जत्रूर्ध्वजातरोगौघं ४८ गोपनीया प्रयत्नेन ७८ जनसङ्गपरित्यागात् १४ गोमांसं भक्षयेन्नित्यं ८८ जनसङ्गश्च लौल्यं च १३ गोमांसभक्षणं तत्तु ८९ जलेन श्रमजातेन ४२ गोरक्षासनमित्याहुः २८ जले सुभस्म निक्षिप्य १०७ गोशब्देनोदिता जिह्वा ८९ जहाति तस्मात् प्राणोऽयं ११७ जानूपरि न्यस्तललाट० १८ घण्टादिनादसक्त० १७४ जान्वोरन्तरे सम्यक् १५ घनमत्सृज्य वा सूक्ष्मे १७० जालंधरे कृते बन्धे ९९ जिह्वया वायुमाकृष्य ६३ चतुरङ्गुलविस्तारं ४५ जिह्वाप्रवेशसंभूत० ९० चतुरशीतिपीठेषु २३ जीवन्मुक्तिश्च सहजा १२५ चतुरशीत्यासनानि २० ज्ञातव्यं तत्पदं तुर्यं १५५ चन्द्राङ्गे तु समभ्यस्य ७७ ज्ञात्वा सुषुम्नासद्भेदं १४० चन्द्रात् सारः स्रवति वपुषः ९२ ज्ञानं कुतो मनसि १२९ चन्द्रात् स्रवति यः सारः ९० ज्ञानं ज्ञेयं समं नष्टं १५९

• 7

98 HAṬHAYOGAPRADĪPIKĀ PAGE PAGE ज्ञानं मुक्तिः स्थितिः सिद्धिः १२६ तथैव स्वशरीरस्थं ६५ ज्ञेयं सर्वं प्रतीतं च १५९ तदा चित्तं निरालम्बं ७३ ज्ञेयवस्तुपरित्यागात् १६० तदानलशिखा दीर्घा ९७ ज्योतीरूपमशेषबोज० १५२ तदामरोली वज्रोली १२९ तदा समरसत्वं च १२५ तक्षकेणापि दष्टस्य ८८ तदा सर्वाणि कर्माणि १२८ ततः शनैः शनैरेव ७६ तदा सर्वाणि पद्मानि ७३ ततः शनैः सव्यनाड्या ५९ तदा सा मरणावस्था ७६ ततः सैन्धवपथ्याभ्यां ८४ तदैव जायते योगी ३६ ततो जालंधरो बन्धः ९९ [तपः संतोष आस्तिक्यं] १४ ततो यातो बह्व्यपानौ ९७ तयोर्विनष्ट एकस्मिन् १४३ ततो न जायते मृत्युः १०० तस्य दोषाः क्षयं यान्ति ७८ ततोऽभ्यासे दृढीभूते ४२ तस्माच्छुक्रं मनश्चैव १०७ ततोऽभ्यासे वर्धमाने १६८ तस्मात् संचालयेन्नित्यं ११७ तत्त्वं बीजं हठः क्षेत्रं १७६ तस्मात् सर्वप्रयत्नेन ७४ तत्र चित्तं स्थिरीकुर्यात् १६७ तस्मादुड्डीयनाख्योऽयं ९३ तत्र वस्तुद्वयं वक्ष्ये १०४ तस्मान्नित्यं मूलबन्धः ९८ तत्र सूक्ष्मात् सूक्ष्मतरं १६९ तस्य वाक्यपरो भूत्वा १२१ तत्रास्ति करणं दिव्यं १०२ तस्याः किंचिद् रजो नाशं ११० तत्रैकनाशादपरस्य १४५ तस्याः शरीरे नादश्च ११० तत्रैव सुस्थिरीभूय १७० तस्याः संचालनेनैव ११७ तत्समं च द्वयोरैक्यं १२६ तारे ज्योतिषि संयोज्य १५१ तत्सर्वं ग्रसते सूर्यः १०१ तावदाकाशसंकल्पः १७५ तत्सिद्धये विधानज्ञाः ५३ तिष्ठते खेचरी मुद्रा ९२, १५३ तथात्ममनसोरैक्यं १२५ तृतीयायां तु विज्ञेयः १६५ तथा संधीयमानं च १५९ तेन कुण्डलिनी तस्याः ११७ तथा सोमकलापूर्णं ८८ तेन कुण्डलिनी सुप्ता ९८ तथैकस्मिन्नेव दृढे २४ तेनात्यन्तप्रदीप्तस्तु ९७ तथैव सेवितो वायुः ४३ तेनैषा खेचरी नाम ८७

INDEX OF HALF-VERSES 99 PAGE PAGE तेभ्यश्चतुष्कमादाय २० धौतिकर्मप्रभावेण ४६ त्रिवेणीसंगमं धत्ते ८० धौतिर्बस्तिस्तथा नेतिः ४५ ध्वनेरन्तर्गतं ज्ञेयं १७५ दक्षनाड्या समाकृष्य ५६ दक्षिणेऽपि तथा सव्यं १६ न क्षुधा न तृषा निद्रा ६२ दक्षिणे सव्यगुल्फं तु २७ न खेचरीसमा मुद्रा २४ दण्डाहता भुजङ्गीव ९८ न गन्धं न रसं रूपं १७८ [दयार्जवं मिताहारः] १४ न च मूर्च्छा भवेत् तस्य ८६ दिवा न पूजयेत् लिङ्गं १५२ न चास्तमेति नोदेति १७८ दिव्यदेहश्च तेजस्वी १६४ न तस्य क्षरते बिन्दुः ८७ दुग्धाम्बुवत् संमिलितौ १४४ न तस्य दुर्लभं किंचित् ७० दुर्लभं येन केनापि २६ नतांसो भ्रामयेदेषा ५० दुर्लभा सहजावस्था १२७ न पीयूषं पतत्यग्नौ ९९ दुर्लभो विषयत्यागः १२७ नमः शिवाय गुरवे १२३ दृढता लघुता चैव ४२ न मानं नापमानं च १७८ दृढासनो भवेद् योगी १६४ न रोगो मरणं तन्द्रा ८६ देहसिद्धिं च लभते ११२ न विजानाति शीतोष्णं १७८ दोषदुःखजराव्याधि० १६५ न वेषधारणं सिद्धेः ३४ द्वासप्ततिसहस्राणां २३, ११९ न शास्त्रपाठमात्रेण ३३ द्वासप्ततिसहस्राणि १४२ न सिद्ध्यति ततो युग्मं ७१ द्वितीयायां घटीकृत्य १६४ न हि पथ्यमपथ्यं वा ७८ नाडीजलोदराधातु० ६१ धनुःप्रमाणपर्यन्तं १० नात्मानं न परं वेत्ति १७८ धनुराकर्षणं कुर्यात् १७ नाद एवानुसंधेयः १७२ धरामवष्टभ्य करद्वयेन १९ नादश्रवणतः क्षिप्रं १७३ धात्विन्द्रियान्तःकरण० ४७ नादानुसंधानकं १६१ धारयित्वा यथाशक्ति ३७, ७९ नादानुसंधानसमाधि० १६७ धारयेदुत्तमाङ्गेषु ११० नादाभिव्यक्तिरारोग्यं ४४ धारयेन्नासिकां मध्या० ६५ नादासक्तं तथा चित्तं १७०

100 HAṬHAYOGAPRADĪPIKĀ PAGE PAGE नादे प्रवर्तितं चित्तं १७४ पद्मासनं भवेदेतत् ६४ नादोऽन्तरङ्गसारङ्ग० १७२ पद्मासने स्थितो योगी २७ नादोपास्तिरतो नित्यं १७३ पयस्यगाधेऽपि सुखात् ६८ नामिदध्नजले पाथौ ४६ पवनो बध्यते येन १४३ नामेरूर्ध्वमधश्चापि ९४ पवनो लीयते यत्र १४४ नारीभगे पतद्विन्दुं १०६ पादमूलेन वामेन ७५ नासनं सिद्धसदृशं २४ पादाङ्गुष्ठौ तु पाणिभ्यां १७ नासाग्रे विन्यसेद्राज० २५ पार्श्वपादौ च पाणिभ्यां २८ निःशब्दं तत्परं ब्रह्म १७५ पार्ष्णि वामस्य पादस्य ७९ निःश्वासोच्छ्वासहीनश्च १७९ पार्ष्णिभागेन संपीड्य ९५ नित्यं सोमकलापूर्णं ८८ पित्तोल्बणत्वात् प्रथमाम्बु० १०९ नित्यमभ्यासयुक्तस्य १०२ पीठानि कुम्भकाश्चित्राः ३४ निद्रां विहाय सा शक्तिः ११४ पीड्यते न स रोगेण ८६ [नियमा दश संप्रोक्ताः] १४ पुंसो बिन्दुं समाकुञ्च्य ११० निरञ्जनपदं याति १२३ पुच्छे प्रगृह्य भुजगीं ११४ निरञ्जने विलीयेते १७६ पुटद्वयमतिक्रम्य ८२ निरालम्बं मनः कृत्वा १५५ पुण्यसंभारसंधायि ८३ निरीक्षेतनिश्चलदृशा ४९ पुनः पुनरिदं कार्यं ६० निर्मत्सराणां वै सिद्ध्येत् १०८ पुनः प्रत्याहरेच्चैतत् ४५ निवेश्य भूमौ संस्थाप्य १६ पुनः सप्तदिने प्राप्ते ८४ निश्चेष्टो निर्विकारश्च १४७ पुनर्विरेचयेत् तद्वत् ६५ निषेव्यते शीतलमध्य० १०९ पुरस्ताच्चैव पूरयेत् १५४ निष्पत्तिः सर्वयोगेषु १६३ पुरुषोऽप्यथवा नारी १०५ निष्पत्तौ वैष्णवः शब्दः १६६ पुष्टं सुमधुरं स्निग्धं ३३ निष्पीड्य योनिमाकुञ्च्य ७९ पूरकान्ते गाढतरं ६८ पूरकान्ते तु कर्तव्यः ५४ पक्षाद्विक्षेपमखिलं १६८ पूरयित्वा ततो वायुं ७९ पतितं वदने यस्य १२८ पूरयेदतुलां दिव्यां १५४ पद्मासनं तु संस्थाप्य १६ पूर्वयोगं मनो युञ्जन् १५१

INDEX OF HALF-VERSES 101 PAGE PAGE पूर्ववत् कुम्भयेत् प्राणं ६१ बद्धो येन सुषुम्नायां ९३ प्रगृह्य तिष्ठेत् परिवर्तिताङ्गः १७ बध्नाति हि सिराजालं ९९ प्रणम्य श्रीगुरुं नाथं ३ बन्धत्रयमनायासात् २४ प्रनष्टश्वासनिश्वासः १४७ बन्धत्रयमिदं श्रेष्ठं १०१ प्रनष्टसर्वसंकल्पः १२६ बन्धत्रितयसंधानं २८ प्रपूर्य सूर्यात् परिधानयुक्त्या ११५ बन्धनाय च मूढानां ११३ प्रबुद्धायां महाशक्तौ १२७ बन्धो जालंधराख्योऽयं ९८ प्रयाति सुतरां स्थैर्यं १७१ बलात्कारेण गृह्णीयात् ११४ प्रसारितं पदं कृत्वा ७५ बहु कदशनभुक्त १९ प्रसार्य पादौ भुवि दण्डरूपौ १८ बाध्यते न स कालेन ८६ प्रहरणमपि सुकरं स्यात् १७४ बाह्यचिन्ता न कर्तव्या १५८ प्राणं चेदिडया पिबेत् ३८ बाह्यवायुर्यथा लीनः १५६ प्राणं सूर्येण चाकृष्य ३७ बाह्ये मण्डपवेदिकूप० ११ प्राणस्य शून्यपदवी ७३ बिन्दुस्थैर्यात् सदा सत्त्वं १४६ प्राणाणिले सावधाने २३ बिलं प्रविष्टेव ततः ९८ प्राणापानौ नादबिन्दू ९६ बोधयित्वा सुषुम्नायां १४२ प्राणायामं ततः कुर्यात् ३६, ५१ ब्रह्मग्रन्थेर्भवेद् भेदः १६३ प्राणायामस्त्रिधा प्रोक्तः ६९ ब्रह्मचर्यरतस्यैव ११८ प्राणायामेन युक्तेन ४३ ब्रह्मचारी मिताहारी २९ प्राणायामैरेव सर्वे ५१ ब्रह्मद्वारमुखे सुप्तां ७४ प्राणायामोऽयमित्युक्तः ७० ब्रह्मनाडीमुखे संस्थ० ६६ प्राणो मनो द्वयमिदं १२९ ब्रह्मादयोऽपि त्रिदशाः ५२ प्रातःस्नानोपवासादि ३१ प्रातर्मध्यंदिने सायं ३८ भद्रासनं भवेदेतत् २८ प्रोक्तं गोरक्षनाथेन १६१ भवन्ति विविधा रोगाः ४३ बद्धं तु नादबन्धेन १७१ भवेच्चित्तलयान्नन्दः १५० बद्धं विमुक्तचाञ्चल्यं १७३ भवेत् कूर्मवदुत्थानः १७ बद्धः खेचरतां धत्ते १४६ भवेत् सत्त्वं च देहस्य ६२ बद्धपद्मासनो योगी ३७ भवेद् वीर्यवती गुप्ता ८

102 HAṬHAYOGAPRADĪPIKĀ PAGE PAGE भस्त्रावल्लोहकारस्य ५० मनोमत्तगजेन्द्रस्य १७१ भस्त्रिका भ्रामरी मूर्च्छा ५४ मनो यत्र विलीयेत १४४ भानुकी नारदेवश्च ७ मन्थानो भैरवो योगी ७ भानोराकुञ्चनं कुर्यात् ११७ मन्दाग्निसंदीपन० ५० भुज्यते शिवसंप्रीत्यै २९ मरणं तस्य निष्क्रान्तिः ३५ मोक्त्री सुषुम्ना कालस्य १४१ मरणं बिन्दुपातेन १०६ भोजनमहितं विद्यात् ३१ मलाकुलासु नाडीषु ३६ भ्रान्त्या बहुमतध्वान्ते ३ महति श्रूयमाणेऽपि १६९ भ्रुवोरन्तर्गता दृष्टिः ८३ महाक्लेशादयो दोषाः ७७ भ्रुवोर्मध्ये शिवस्थानं १५५ महाबन्धस्थितो योगी ८१ महामुद्रां च तेनैव ७७ मकरन्दं पिबन् भृङ्गः १७० महामुद्रा महाबन्धः ७४ मण्डलाद् दृश्यते सिद्धिः ११८ महामुद्रामहाबन्धौ ८१ मतमत्र तु केषांचित् ८० महावेधोऽयमभ्यासात् ८२ मत्स्येन्द्रपीठं जठर० १८ महाशून्यं तदा याति १६५ मध्यचक्रमिदं ज्ञेयं १०० मारुतं धारयेद् यस्तु २७ मध्ये पश्चिमतानेन ५५ मारुतस्य लयो नाथः १४७ मध्ये मर्दलशङ्खोत्था १६९ मारुतस्य विधिं सर्वं १२० मनःपारदमाप्नोति १७३ मारुते मध्यसंचारे ५३ मनः प्राणलये कश्चित् १४७ मासार्धेन न संदेहः ८८ मनःस्थैर्ये स्थिरो वायुः १४६ मुक्तासनं वदन्त्येके २२ मनश्च बध्यते येन १४३ मुक्तासने स्थितो योगी १६२ मनसा मन आलोक्य १५७ मुखं संयम्य नाडीभ्यां ६० मनसो विलये जाते १६० मुखं संयम्य यत्नेन ६४ मनसो ह्युन्मनीभावाद् १६० मुखाद्विर्गमयेच्चैषा ४८ मनस्तत्र लयं याति १७५ मुखेनाच्छाद्य तद्द्वारं ११३ मनो दृश्यमिदं सर्वं १६० मुख्यं सर्वासनेष्वेकं २२ मनोन्मन्यै नमस्तुभ्यं १६१ मुद्रेयं खलु शांभवी १४९ मनोऽभिलषितं योग्यं ३३ मुहूर्तद्वयपर्यन्तं ११७

INDEX OF HALF-VERSES 103 PAGE PAGE मूर्च्छितो हरते व्याधीन् १४६ यथोदरं भवेत् पूर्णं ६५ मूर्द्ध्नः षोडशपत्रपद्म ० ९१ यदा तु नाडीशुद्धिः स्यात् ४४ मूलस्थानं समाकुञ्च्य १०० यदा श्रमो भवेद् देहे ६५ मृतवत् तिष्ठते योगी १७७ यदा संक्षीयते प्राणः १२५ मृतावस्था समुत्पन्ना ८२ यदि नारी रजो रक्षेत् ११० मृत्युघ्नं च सुखोपायं १२३ यमेष्विव मिताहारं २२ मृत्युवक्त्रगतस्यापि ११७ यस्तत्त्वान्तो निराकारः १७५ मृदुलं धवलं प्रोक्तं ११५ याममात्रं तु यो नित्यं १०३ मेण्ढ्रादुपरि विन्यस्य २२ यावत् केवलसिद्धिः स्यात् ७० मेन्द्रेणाकर्षयेदूर्ध्वं १०७ यावत्तुल्या भवेत् संख्या ७७ मेदश्लेष्माधिकः पूर्वं ४४ यावद् दृष्टिर्भ्रुवोर्मध्ये ५२ मेहनेन शनैः सम्यक् १०५ यावद् ध्याने सहजसदृशं १८१ मोचनं नेत्ररोगाणां ४९ यावद् बद्धो मरुद् देहे ५२ यावद् बिन्दुः स्थिरो देहे १०६ यतो मरुत् तत्र मनः० १४४ यावद् वायुः स्थितो देहे ३५ यत्किंचित् स्रवते चन्द्रात् १०१ यावन्नैव प्रविशति १८१ यत्किंचिन्नादरूपेण १७५ युक्तं युक्तं च बध्नीयात् ४३ यत्नतः शस्तनालेन १०५ युक्तं युक्तं त्यजेद्वायुं ४३ यत्नतस्त्राटकं गोप्यं ४९ युवा भवति वृद्धोऽपि ९७ यत्प्रालेयं प्रहितसुषिरं ९१ युवा वृद्धोऽतिवृद्धो वा ३३ यत्र कुत्रापि वा नादे १७० येन त्यजेत् तेन पीत्वा ३७ यत्र दृष्टिर्लयस्तत्र १४८ येन मार्गेण गन्तव्यं ११३ यथा दण्डहतः सर्पः ७६ येन संचालिता शक्तिः ११८ यथा लगति कण्ठात् तु ६१ योगिनः सहजावस्था १२८ यथा लगति हृत्कण्ठे ६४ योगिनीचक्रसंमान्यः ६२ यथा सिंहो गजो व्याघ्रः ४३ योगी जरावियुक्तः सन् ५५ यथा सुषुम्नानाडीस्थाः ३६ योगीन्द्राणामेवमभ्यास ० ६७ यथेष्टं धारणं वायोः ४४ योगी स्थाणुत्वमाप्नोति ३५ यथैव लोहकारेण ६५ योनिस्थानकमङ्घ्रि० २१

104 HAṬHAYOGAPRADĪPIKĀ PAGE PAGE यो मनःसुस्थिरीभावः ५३ वज्रोलीमैथुनादूर्ध्वं १०८ वज्रोल्यभ्यासयोगेन १११ रक्षेदाकुञ्चनादूर्ध्वं १११ वपुःकृशत्वं वदने ७२ रममाणमपि क्षिप्तं १७० वर्जयेद् दुर्जनप्रान्तं ३१ रसनामूर्ध्वगां कृत्वा ८६ वलितं पलितं चैव १०३ रसस्य मनसश्चैव १४५ वलीपलितवेपघ्नः ८२ रसो बद्धो मनो बद्धं १४५ वल्लभं सर्वसिद्धानां ७५ राजदन्तस्थजिह्वायां ८० वसिष्ठाद्यैश्च मुनिभिः १५ राजयोगं विना पृथ्वी १२० वस्तिकर्मप्रभावेण ४७ राजयोगं विना मुद्रा १२० वह्नित्रुद्धिकरं चैव ८३ राजयोगः समाधिश्च १२५ बह्निस्त्रीपथिसेवानां ३१ राजयोगपदं चापि ७१ वातपित्तश्लेष्महरं ६६ राजयोगपदं प्राप्तुं १६७ वामोरूमूलार्पितदक्षपादं १७ राजयोगमजानन्तः १६६ वामोरूपरि दक्षिणं च २४ राजयोगसमारूढः १७६ वामोरूपरि संस्थाप्य ७९ राजयोगस्य माहात्म्यं १२६ वायुः परिचितो यस्मात् १४२ रुद्रग्रन्थि यदा भित्त्वा १६६ वायूनां गतिमावृत्य ८१ रुद्राणी वा परा मुद्रा ११९ वारंवारं यथा चोर्ध्वं ९६ रूपलावण्यसंपन्ना ८१ वारं वारमपानमूर्ध्वं २६ रेचकं पूरकं मुक्त्वा ७० विचित्रः क्वणको देहे १६३ रेचयेच्च ततोऽन्येन ३७ विचित्रकुम्भकाभ्यासात् ५३ रेचयेन्मूर्च्छनाख्येयं ६८ विचित्रगुणसंधायि ४५ विधिवत् कुम्भकं कृत्वा ३७, ६६ लयोद्भवमिदं सौख्यं १६६ विधिवत् प्राणसंयामैः ५३ लयो लय इति प्राहुः १४८ विभ्राजते प्रोन्नतराज० १ विविधैरासनैः कुम्भैः १२७ वज्रासने स्थितो योगी ११६ विशेषेणैव कर्तव्यं ६७ वज्रोलीं यो विजानाति १०४ विषाणि शीतली नाम ६३ वज्रोलीमभ्यसेत् सम्यक् १०९ विषैर्विमुच्यते योगी ८६