भारतकोश
ईशादि नौ उपनिषद्

ईशादि नौ उपनिषद्

Ishadi Nau Upanishad

ऋषिगण द्वारा

स्रोत: Gita Press Gorakhpur · Gita Press Gorakhpur (उद्गम)

DevanagariHindipublished548 पृष्ठ

पृष्ठ 188, कुल 548 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 188

द्वितीय प्रश्न

अथ हैनँ भार्गवो वैदर्भिः पप्रच्छ। भगवन्कत्येव देवाः प्रजां विधारयन्ते कतर एतत्प्रकाशयन्ते कः पुनरेषां वरिष्ठ इति ॥ १ ॥

अथ ह एनम् = इसके पश्चात् इन प्रसिद्ध (महात्मा पिप्पलाद) ऋषिसे; वैदर्भिः भार्गवः = विदर्भदेशीय भार्गवने; पप्रच्छ = पूछा; भगवन् = भगवन्!; कति देवाः एव = कुल कितने देवता; प्रजां विधारयन्ते = प्रजाको धारण करते हैं; कतरे एतत् = उनमेंसे कौन-कौन इसे; प्रकाशयन्ते = प्रकाशित करते हैं; पुनः = फिर (यह भी बतलाइये कि); एषाम् = इन सबमें; कः = कौन; वरिष्ठः = सर्वश्रेष्ठ है; इति = यही (मेरा प्रश्न है) ॥ १॥

व्याख्या—इस मन्त्रमें भार्गव ऋषिने महर्षि पिप्पलादसे तीन बातें पूछी हैं— (१) प्रजाको यानी प्राणियोंके शरीरको धारण करनेवाले कुल कितने देवता हैं? (२) उनमेंसे कौन-कौन इसको प्रकाशित करनेवाले हैं? (३) इन सबमें अत्यन्त श्रेष्ठ कौन है? ॥ १॥

तस्मै स होवाचाकाशो ह वा एष देवो वायुरग्निरापः पृथिवी वाङ्मनश्चक्षुः श्रोत्रं च। ते प्रकाश्याभिवदन्ति वयमेतद्बाणमवष्टभ्य विधारयामः ॥ २ ॥

सः ह = उन प्रसिद्ध महर्षि (पिप्पलाद) ने; तस्मै उवाच = उन भार्गवसे कहा; ह आकाशः वै = निश्चय ही वह प्रसिद्ध आकाश; एषः देवः = यह देवता है (तथा); वायुः = वायु; अग्निः = अग्नि; आपः = जल; पृथिवी = पृथिवी; वाक् = वाणी (कर्मेन्द्रियाँ); चक्षुः च श्रोत्रम् मनः = नेत्र और श्रोत्र (ज्ञानेन्द्रियाँ) तथा मन (अन्तःकरण) भी [देवता हैं]; ते प्रकाश्य = वे सब अपनी-अपनी शक्ति प्रकट करते; अभिवदन्ति = अभिमानपूर्वक कहने लगे; वयम् एतत् बाणम् = हमने इस शरीरको; अवष्टभ्य = आश्रय देकर; विधारयामः = धारण कर रखा है ॥ २॥

व्याख्या—इस प्रकार भार्गवके पूछनेपर महर्षि पिप्पलाद उत्तर देते हैं। यहाँ