किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

सर्गः ] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम् । ७१

पयोधिरिवेत्यापत्पयोधिः तस्मिन् आपत्पयोधौ। रिपुस्तिमिरमिव इति रिपुतिमिरम्। दिनस्यादिर्दिनादिस्तस्मिन् दिनादौ ॥४६॥

व्याकरणम्—मग्नम् = मसज् + क्तः। उदस्य = उत् + असु + क्त्वा + ल्यप् । उदीयमानम् = उदीयतेः शानच् । समभ्येतु = सम् + अभि + इण् + लोट् ॥४६॥

वाच्यान्तरम्—लक्ष्म्या विधिसमयनियोगात् दीप्तिसंहारजिह्मः शिथिलवसुः, अगाधे आपत्पयोधौ मग्नः, रिपुतिमिरमुदस्य दिनादावुदीयमानस्त्वं दिनकृत् इव, समभीयस्व ॥४६॥

कोषः—‘विधिर्दैवे विधाने च’ इत्यमरः। ‘वगुर्देवेऽग्नौ रश्मौ च वसु तोये घने मणौ’ इति वैजयन्ती। ‘अगाधमतलस्पर्शं’ इत्यमरः। स्युः प्रभा रुग्रुचिस्त्विड्भाभा- श्छविद्युतिदीप्तयः’ इत्यमरः। ‘अन्धकारोऽस्त्रियां ध्वान्तं तमिस्रं तिमिरः तमः’ इत्यमरः ॥४६॥

सारार्थः—यथा सन्ध्यासमये समागते सूर्यो दैवसमयप्रभावेण किरणसंहरणकारणेन खिन्नः समुद्रे निमग्नः, तेजोविहीनो भवति, यथा च प्रभाते उपस्थितेऽन्धकारं संहृत्योदयं प्राप्नोति तथैव द्यूतक्रीडावसाने दुर्देवकालानुसारेण संहृतसर्वस्वः, कान्तिहीनः अपारविपत्समुद्रेऽधुनावधि निमग्नोऽसि। अतः परं सुदिने प्राप्ते झटिति दुर्योधन- प्रभृतिवैरिगणान् संहृत्य स्वकीयपूर्वजाश्रितां राजलक्ष्मीं लभस्व ॥

भाषार्थः—जैसे विधि और समय के प्रभाव से कान्ति को नाश होने के कारण खिन्न और किरणहीन, शाम को विपत्तिरूप महासागर में डूबकर, सुबह फिर अन्धकाररूपी दुश्मन को चौपट कर उदय होते हुए सूर्य को शोभा अपनाती है, वैसे ही पहले जुआ में दैव और काल की प्रेरणा में अपने विचार और तेज के अभाव से दुर्दशा को प्राप्त आपदरूप महार्णव में डूबे हुये फिर भी अपने दुश्मनों को मारकर अभ्युदय की इच्छा रखने वाले आपको राजलक्ष्मी अपनावे ॥४६॥

सुधा—इतिशब्दः सर्गपरिसमाप्तिसूचकः भारविकृतावनेन ग्रन्थकारेण स्वना- मोल्लेखनं कृतं महाकाव्यमितिशब्देन इदं प्रारभ्यमानं महद्भविष्यति। किरातार्जुनीयः इति-काव्यवर्णनीययोः पात्रयोः प्रधानतया नामपरिचयः। शेषं सुगमम्। किरातार्जुनावधि-

---

( १ ) संद्वंश क्षत्रियो वापि धीरोदात्तगुणान्वितः।
शृङ्गारवीरशान्तानामेकोऽङ्गीरस इष्यते क्वचिन्निन्दा खलादीनां सतां च गुणकीर्त्तनम् ॥
नातिस्वल्पा नातिदीर्घाः सर्गा अष्टाधिका इह । नानावृत्तमयः क्वापि सर्गः कश्चन दृश्यते ॥

७२	किरातार्जुनीयम्	[प्रथमः

कृत्य कृतो ग्रन्थः किरातार्जुनीयम् । प्रतिसर्गान्तेसर्गान्तःपातिपद्येभ्यो भिन्नपद्यस्य निवेशः काव्यलक्षणसूचकः यथोक्तम् 'एकवृत्तमयैः पद्यैरवसानेऽन्यवृत्तकैः। पद्यमेतन्मालिनीनामकम्, यथोक्तं छन्दोमञ्जर्यान् 'ननमयययुतेयं मालिनीभोगिलोकैः।' अनेन लक्षणमुदाहरणञ्चैतदुभयमपि तत्र निगदितम् । तत्र तावद् 'गण' शब्देन वर्णत्रयं गृह्यते, यथा-विमलं कमलं बराकी सिंहनी, जरठो वृषभ इत्यादि ॥ अत्र वर्णत्रये यदि सर्वं गुरुवस्तदा 'मगणः' प्रोच्यते, सा यथा, राजानः, देवेशाः, गौरीशाः, मान्धाता । तत्र गुरूबाधकम् = ऽ, लघुबाधकम् = । मगणः = ऽऽऽ, यथा कालिन्दी, यत्रादिमो लघुर्मध्यान्त्यौ गुरू, स यगणः = । ऽऽ, इत्यादि, एषां सोदाहरणनामानि प्रदर्श्यन्ते--

गणनाम	लक्षणं	उदाहरणम्
मगणः	ऽऽऽ	मान्धाता
यगणः	।ऽऽ	भवानी, हिमानी, सुशीला, सलीला,
रगणः	ऽ।ऽ	शैलजा, कालिका, तारिणी, जानकी,
सगणः	।।ऽ	गिरिजा, दयिता, विधिना, मुनिना
तगणः	ऽऽ।	देवेश, गौरिश,
जगणः	।ऽ।	कदापि, गणेश महेश, उमेश,
भगणः	ऽ।।	पादप, नारद, यादव, भारत,
नगणः	।।।	नयन, कमल, अमल, परम,

तत्र पूर्वोक्तलक्षणेन यत्र पद्यपादे नयनमयया गणः, तयाऽष्टभिस्ततः सप्तभिर्वर्णविश्रामस्तन्मालिनीसंज्ञम् ।

यथाऽत्र तल्लक्षणे एव गणान् विरच्य प्रदर्श्यते--

न	न	म	य	य
⎴	⎴	⎴	⎴	⎴
। । ।	। । ।	ऽ ऽ ऽ	। ऽ ऽ	। ऽ ऽ

'न न म य य युतेयं मालिनी भोगिलोकैः' स्वरूपदर्शनेन गणविन्यासः स्फुटः। तथा च 'ननमयययुतेयम्' एतावन्तो वर्णा एकहेल्योच्चार्यन्ते, तदा तदन्ते विश्राम उचित एव । ततः पादान्तं यावदेकहेलयाऽष्टभिः पूर्वं पश्चात्सप्तभिर्विश्राम इति स्फुटमस्ति । एवं सर्वेषा छन्दसां लक्षणं ज्ञातव्यमिति ॥४६॥

श्रीगङ्गाधरशर्मणा विरचितया सुधाभिधया व्याख्यया विभूषिते
किरातार्जुनीयकाव्ये प्रथमः सर्गः समाप्तः।

अथ द्वितीयः सर्गः

विहितां प्रियया मनःप्रियामथ निश्चित्य गिरं गरीयसीम् ।
उपपत्तिमदूर्जिताश्रयं नृपमूचे वचनं वृकोदरः ॥ १ ॥

विहितामिति—अथ वृकोदरो भीमः प्रियया द्रौपद्या । प्रियाग्रहणमस्या हितोपदेशतात्पर्यसूचनार्थम् । विहिताम् अभिहितामित्यर्थः । विपूर्वस्य दधातेः क्रियासामान्यवाचिनो योग्यविशेषपर्यवसानात् । मनःप्रियामभिमतार्थयोगान्मनोहराम् । विशेषणद्वयेनापि गिरो ग्राह्यत्वमुक्तम् । गिरं गरीयसीं सारवत्तरां निश्चित्य नृपं धर्मराजमुपपत्तिमद्युक्तियुक्तमूर्जिताश्रयमुदारार्थं वचनमूचे उक्तवान् । कर्तरि लिट् । ब्रुवो वचिरादेशः 'ब्रुविशासु—' इत्यादिना द्विकर्मकत्वम् । 'अकथितं च' इति नृपस्य कर्मत्वम् ॥ १ ॥

अन्वयः—अथ, वृकोदरः, प्रियया, विहिताम्, मनःप्रियाम्, गरीयसीम्, निश्चित्य, नृपम्, उपपत्तिमत्, ऊर्जिताश्रयम्, वचनम्, ऊचे ॥ १ ॥

सुधा—अथ = द्रौपदीवाक्यपर्य्यन्तरम्, वृकोदरः = भीमः, द्वितीयपाण्डव इति यावत् । प्रियया = दयितया, द्रौपद्येति भावः । अत्र प्रियेति पदं मनोनुकूलकर्त्तव्यकारित्वं तस्याः सूचयति । अर्थात् द्रौपदीवाक्यं श्रुत्वा भीमोऽतिसन्तुष्ट इति भावः । विहिताम् = उक्ताम्, प्रतिपादिताम् इति यावत् । मनःप्रियाम् = मनोहरम्, गिरम् = वाणीम्, गरीयसीम् = अर्थबहुलाम्, निश्चित्य = स्थिरीकृत्य, नृपम् = युधिष्ठिरम् = उपपत्तिमत् = युक्तियुक्तम्, ऊर्जिताश्रयम् = उदारार्थम्, वीररसान्वितमित्यर्थः । वचनम् = वचः ऊचे = उक्तवान् । अस्मिन् सर्गे वियोगिनीनाम् वृत्तम् । तल्लक्षणञ्च 'विषमे यदि सौ जगौ समे सभराः स्यात् तदा वियोगिनी' इति । कविवरैराविप्रकटनमेतत्तदृष्ट्यैव क्रियते-यथा कुमारे रतिविलापः, रघुवंशे-अजविलाप आदि ॥

समासः—मनसः प्रिया मनःप्रिया, तां मनःप्रियाम् ॥ १ ॥

व्याकरणम्—विहिताम् = वि + धा + क्तः । निश्चित्य = निर् + चि + क्त्वा + ल्यप् । ऊचे = लिट् ॥ १ ॥

वाच्यान्तरम्—अथ, वृकोदरेण, प्रियया, विहिताम्, मनःप्रियाम्, गिरम्, गरीयसीम्, निश्चित्य, उपपत्तिमत्, ऊर्जिताश्रयम्, वचनम्, नृपः ऊचे ॥ १ ॥

कोशः—'ब्राह्मी तु भारती भाषा गीर्वाग्वाणी सरस्वती' इत्यमरः । 'व्याहार उक्तित्लपितं भाषितं वचनं वचः' इत्यमरः ॥ १ ॥

सारार्थः—अथ भीमसेनः स्वसम्मान्यनुकूले द्रौपदीवचनं विचार्य जातोत्साहः सन् युक्तं वचनं युधिष्ठिरं प्रत्यूचे ॥ १ ॥

साधार्थः—द्रौपदी की बात अपनी रुचि के अनुकूल सुनकर भीमसेन बड़े भाई (युधिष्ठिर) से उचित और वीररस-युक्त बातें कहने लगे ।

६६ किरातार्जुनीयम्। [द्वितीयः

किं तद्वचनं तदाह—

यदवोचत वीक्ष्य मानिनी परितः स्नेहमयेन चक्षुषा।
अपि वागधिपस्य दुर्वचं वचनं तद्विदधीत विस्मयम् ॥ २ ॥

यदिति। मानिनी क्षत्रियकुलाभिमानवती द्रौपदी स्नेहमयेन स्नेहप्रचुरेण। ‘तत्प्रकृतवचने मयट्’ चक्षुषा ज्ञानचक्षुषा। एतेनाप्तत्वमुक्तम्। परितो वीक्ष्य समन्ततो विविच्य यद्वचनमवोचत ब्रुवो वक्तेर्वा लुङ्। ‘वच उम्’ इत्युमागमः। वागधिपस्य बृहस्पतेरपि दुर्वचं वक्तुमशक्यम्। शेषे षष्ठीयम्, न कृद्योगलक्षणा। अतो ‘न लोक—’ इत्यादिना षष्ठीप्रतिषेधो नास्ति। तद्वचनं विस्मयं विदधीत। सर्वस्यापीति शेषः अथवा वागधिपस्यापि विस्मयं विदधीतेति सम्बन्धः। दुर्वचम्। केनापीति शेषः। यतः क्षोदामपि शास्त्रमनुगच्छि हितं चानुबध्नाति। अतो विस्मयकरं ग्राह्यं चैतद्वचनमिति तात्पर्यार्थः ॥ २ ॥

अन्वयः—मानिनी, स्नेहमयेन, चक्षुषा, परितः वीक्ष्य, यत्, अवोचत, वागधिपस्य, अपि दुर्वचं, तत्, वचनं, विस्मयं विदधीतेति ॥ २ ॥

सुधा—मानिनी = मनस्विनी, निजकुलाभिमानवतीत्यर्थः द्रौपदीति शेषः। स्नेहमयेन = प्रेमपूर्णेन; चक्षुषा = ज्ञाननयनेन, परितः = चतुर्दिक्षु, वीक्ष्य = आलोच्य; यत् = यादृक्, वचनमिति शेषः। अवोचत = उक्तवती, तत् = पूर्वप्रसंगवितथम्, वागधिपस्य = वागीशस्य, बृहस्पतेरित्यर्थः। अपि, दुर्वचनम् = दुष्प्रयोज्यम्, वक्तुमशक्यमित्यर्थः। अन्यस्य कथेव का, एवम्भूतं, वचनम् = वाक्यं, विस्मयम् = आश्चर्यम्, विदधीत = कुर्यात्। वा तद्वचनं वागधिपस्यापि विस्मयं विदधीत इति योज्यम् ॥ २ ॥

समासः—अधिकृत्य पातीति अधिपः। वाचामधिपो वागधिपस्तस्य वागधिपस्य।

व्याकरणम्—वीक्ष्य = वि + ईक्ष् + क्त्वा + ल्यप्। अवोचत = अ + वच् = लुङ्, विदधीत = वि + धा + विधिलिङ् ॥ २ ॥

वाच्यान्तरम्—मानिन्या (द्रौपद्या) स्नेहमयेन चक्षुषा वीक्ष्य यदवोचि, तेन दुर्वचेन वचनेन वागधिपस्यापि विस्मयो विधीयेत ॥ २ ॥

कोषः—‘समन्तस्तु परितः सर्वतो दिग्विगित्यपि’ इत्यमरः। ‘लोचनं नयनं नेत्रमीक्षणं चक्षुरक्षिणी’ इत्यमरः। ‘विस्मयोऽद्भुतमाश्चर्यं चित्रम्’ इत्यमरः ॥ २ ॥

सारार्थः—कुलाभिमानवती द्रौपदी पूर्वापरं सर्वं वृत्तान्तं स्नेहदृष्टया समालोच्य बृहस्पतेरपि महाश्चर्यकरं वचनं युधिष्ठिरं प्रति कथितवतीति ॥ २ ॥

भाषार्थः—अपने वंश की लाज रखने वाली द्रौपदी ने प्रेमपूर्वक सब बातों का विचार करके सबको आश्चर्य में डाल देनेवाली जो बात कही है वह बृहस्पति को भी विस्मित कर देगी या वह बात बृहस्पति भी प्रयोग न कर सकेंगे ॥ २ ॥

सर्गः ] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम् ६३

विस्मयकरत्वे हेतुमाह—

विषमोऽपि विगाह्यते नयः कृततीर्थः पयसामिवाशयः ।
स तु तत्र विशेषदुर्लभः सदुपन्यस्यति कृत्यवर्त्म यः ॥ ३ ॥

विषम इति । विषमोऽपि दुर्बोधोऽपि । अन्यत्र दुष्प्रवेशोऽपि । नयो नीतिशास्त्रम् । पयसामाशयो हृद इव । कृततीर्थः कृताभ्यासोपायः सन् । ‘तीर्थं शास्त्राध्वरक्षेत्रोपायोपाध्यायमान्त्रिषु’ इति विश्वः । अन्यत्र कृतजलावतारः सन् । ‘तीर्थं योनौ जलावसारे च’ इति हलायुधः । विगाह्यते गृह्यते प्रविश्यते वा। किन्तु तत्र नये जलाशये च स तादृशः पुरुषो विशेषदुर्लभोऽत्यन्तदुर्लभो यः कृत्यं सन्धिविग्रहादि कार्यं स्नानादिकं च तस्य वर्त्म सत्साधु देशकालाद्यविरुद्धं यथा तथा। अन्यत्र गर्तग्राहपाषाणादिरहितम् । तथा चयोपन्यस्यत्युदाहरति । ‘उपन्यासस्तु वाङ्मुखम्’ । ‘उपोद्घात उदाहारः’ । यथा केचित्कृततीर्थे पयसि गम्भीरेऽपि प्रवेष्टारः सन्ति तीर्थकरस्तु विरलः । तद्वन्नीतावपि गूढमपि तत्त्वं वक्तरि सति बोद्धारः सन्ति । वक्ता तु न सुलभा। अत इयमपठितापि साधु वक्तीति युज्यते विस्मय इत्यर्थः ॥ ३ ॥

अन्वयः—विषमः, अपि, नयः, पयसाम्, आशयः इव कृततीर्थः (सन्), विगाह्यते । (किन्तु) तत्र, तु, यः, सत्, कृत्यवर्त्म, उपन्यस्यति, सः, विशेषदुर्लभः अस्ति ॥ ३ ॥

सुधा-विषमः=दुर्ज्ञेयः, जलाशयपक्षे=दुष्प्रवेशः, अपि, नयः=नीतिशास्त्रम्, पयसाम्=जलानाम्, आशयः=ह्रदः, जलाशय इत्यर्थः । इव, कृततीर्थः=कृताभ्यासादिप्रपञ्चः सन् वा पक्षान्तरे—कृतजलावतारः सन्, विगाह्यते=गृह्यते, अन्यत्र, प्रविश्यते । तत्र = नये, वा जलाशये, यः=कश्चित् जनः, कृत्यवर्त्म=कार्यमार्गम्, राजनीतिः कृत्यं सन्धिविग्रहायानादि, पक्षे जलाशयस्य कृत्यम् = सुखावगाहनाय सोपानादिविधानम्, उपन्यस्यति=उपदिशति, नीतिपक्षे, निवेशयति जलाशयपक्षे, सः=तादृशः, जनः=लोकः, विशेषदुर्लभः=अत्यन्तदुर्लभः, भवतीति शेषः । अर्थात् यथा सोपानादिप्रवेशसुकरे जलाशये प्रवेष्टारोऽनेके भवन्ति, परन्त्वगाधजले सर्वप्रथमं सोपानादिविधाता जनोऽतिदुर्लभस्तथैव नीतिशास्त्रे प्रवृद्धेविसज्ज्ञानारो भवितुमर्हन्ति बहवः किन्तु पूर्वं नीतिनिर्माता वक्ता सहस्रेष्वपि प्राप्यः कश्चित् । सतो द्रौपद्या यदुक्तं तदभिनव्यं परिणामसुखं साधु वक्ता तवत्सदृशं प्राज्ञस्य नहि शोधिवा हेयमित्यर्थः ॥ ३ ॥

समासः—कृते विहितम् तीर्थम् यस्मिन् सः कृततीर्थः । विशेषेण दुर्लभः इति विशेषदुर्लभः । कृत्यवर्त्म ॥ ३ ॥

रूपाख्यानम्—उपन्यस्यति = उप + नि + अस् + लट् । विगाह्यते = वि + गाह् + लट् ॥

६८ | किरातार्जुनीयम् । | [ द्वितीयः

वाच्यान्तरम्—लोका विषमपि नय कृततीर्थं पयसामाशयमिव विगाहन्ते, तद्येन सात्कृत्यर्थम् उपन्यस्यते तेन विशेषदुर्लभेन भूयते ॥ ३ ॥

कोषः—'तीर्थं शास्त्राध्वरक्षेत्रोपायोपाध्याय मन्त्रिषु' इति विश्वः। 'तीर्थं तोये जलावतारे च' इति हलायुधः। 'अभिप्रायश्छन्द आशयः' इत्यमरः। 'अयनं वर्त्म, मार्गोध्वपन्थानः पदवी सृतिः' इत्यमरः ॥ ३ ॥

सारार्थः—यथा प्राकृतो जलाशयः क्व नीचं क्षोदवं, क्व पिच्छिलमस्तीति विचारेण दुरवगाह एव नहि, प्रत्युत दुष्प्रवेशोऽपि भवति, तत्र यदि कश्चित्कथामिज्ञो जनः सुखप्रवेशाय सोपानादिक्रमान्निम्नावतरणं निर्माति, तदा स एव सहजेनाव्येकोऽतिसुलभः परन्तु सम्पत्रे सोपानादावुपाये काणकुब्जान्धा अपि शनैः प्रविशन्त्येव; न दुर्लभा भवन्ति । एवं दुवैवदुर्वशाधीनस्य न किमपि संसारक्षेत्रे स्फुरति, इति केनापिउपदेशकेन कथिते नीतिमार्गे पश्चाद्विज्ञोऽस्यै करोत्यपि कमप्युपायं तदा न तस्य तन्माहात्म्यं, किन्तु येनोपदिष्टं तन्नीतिविधानं स एवाति दुर्लभः। अर्थात्वेनाप्यपाठिताऽपि द्रौपदी पठितेवापूर्वां नीतिरीतिमुपदिशति, एतन्महदाश्चर्यकरम् ॥

सारार्थः—जैसे गहरा और कीचड़ वगैरह से घुसने के लायक में जो जलाशय नहीं है, उसमें अगर कोई सीढ़ी वगैरह उतरने के लिये बना दे, तो उसमें स्नानाचे घुसने वाले को कुछ भी तकलीफ नहीं होती। ऐसी ही जो नीति समझने के लायक भी नहीं है, अगर वह किसी अध्यापक से पढ़कर याद कर ली गई हो तो समझ सकते हैं लेकिन जलाशय में जैसे सीढ़ी बनानेवाला मिलना मुश्किल है, ऐसे ही कठिन राजनीति समझाने वाले भी कम हैं। लेकिन बिना पढ़ाई गई भी द्रौपदी जो कह गई है, वह बड़ा ही आश्चर्यजनक है।

अथ ग्राह्यत्वे हेतुमाह—

परिणामसुखे गरीयसि व्यथकेऽस्मिन्वचसि क्षतौजसाम्।
अतिवीर्यवतीव भेषजे बहुरल्पीयसि दृश्यते गुणः॥ ४ ॥

परिणामेति—परिणामः फलकालः परिपाकावस्था च तत्र सुखे हिते। 'स्वस्तं चाय त्रिषु मध्ये पापं पुण्यं सुखादि च' इति सुखशब्दस्य विशेष्यलिङ्गत्वम्। गरीयसि भूयिष्ठे श्रेष्ठे च। क्षतौजसामुभयत्रापि क्षीणशक्तीनां व्यथके पुष्टोत्साहकत्वाज्जयङ्करे। अन्यत्रासौ संशयाविदुःखजनके। अल्पीयस्यल्पाक्षरेऽल्पमात्रे च। उक्तं च—'स्वल्पा च मात्रा बहुको गुणश्च' इति। अस्मिन्वचसि द्रौपदीवाक्ये। अतिवीर्यवत्यत्यन्तसामर्थ्यवति भेषज औषध इव। 'भेषजौषधभैषज्यानि' इत्यमरः। बहुरनेको गुणो मालत्राणराज्यलाभाविशारोग्यबलोपचयश्चि दृश्यते। अतो ग्राह्यमस्या बचनमिति भावः॥ ४ ॥

अन्वयः—परिणामसुखे, गरीयसि, क्षतौजसां, व्यथके, अस्मिन्, वचसि अतिवीर्यवति, अल्पीयसि, भेषजे, इव, बहुः, गुणः, दृश्यते ॥ ४ ॥

सर्गः ] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम्। १९

सुधा—परिणामसुखे = अन्तसुखप्रदे, गरीयसि = महदभिप्रायवति, क्षतौजसां = क्षीणबलानाम्, व्यथके = मर्मस्पर्शकरे, अतिवीर्यवति = परमशक्तिशालिनि, अल्पीयसि = परिमिताक्षरे, अस्मिन् = पूर्वप्रोक्ते, वचसि = द्रौपदीवचनसमूहे, भेषजे = औषधे, इव, बहुः = अजस्रः, गुणः = मात्राप्राशस्त्यावहत्वादिकः, दृश्यते = विलोक्यते।

अथ भेषजपक्षे—परिणामसुखे = सेव्योत्तरसमयसुखावहकरे, तत्कालानिष्टत्वेऽपीति शेषः। गरीयसि = गुरुपाके, चिरवीर्ये, वा महामूल्यकद्रव्ये, क्षतौजसां = क्षयितरुग्णानाम्, नितान्तरोगिणामित्यर्थः, व्यथके = विशेषमात्रादानेन क्लेशकरे परिमितमात्रायाञ्चारोग्ये इति भावः। अर्थात् चन्द्रोदयादिवेगप्रभृतिद्रव्यस्य नैषधिकं सेव्यते तदा गुणार्येऽथा हानिरैव महती न तद्गोप्यते इति भावः। तथा अतिवीर्यवति = अत्यधिकसामर्थ्यसम्पत्तिशालिनि, अल्पीयसि = लघुतमपरिमाणकेऽपि भेषजे = औषधे, अस्मिन् वचसि = द्रौपदीवाक्ये, इव, बहुः = अनेकः, गुणः = आरोग्य-वीर्य-कान्ति-स्फूर्ति-प्रभृतिरूपः, दृश्यते = अनुभूयते इति भावः ॥ ७ ॥

समासः—परिणामे सुखं यस्मिन् तस्मिन् परिणामसुखे। क्षतमोजो येषां ते क्षतौजसस्तेषां क्षतौजसाम् ॥ ७ ॥

व्याकरणम्—गरीयसि = गुरु + ईयसुन्। दृश्यते = दृश् + कर्मणि लट् ॥ ७ ॥

वाच्यान्तरम्—परिणामसुखे गरीयसि, क्षतौजसां व्यथके, अस्मिन् वचसि, अतिवीर्यवति अल्पीयसि भेषजे इव बहुं गुणं पश्यामि ॥ ७ ॥

कोषः—'परिणामोऽवसानं स्यात्परिपाकवृद्धावपि च' इति कोषः। 'व्यथा तु रुग्विद्पीडा' 'आक्षिप्तं व्यथनं वचः' इत्यमरः। भेषजौषधभैषज्यान्यगदो जायुगित्यपि इत्यमरः। 'ओजो दीप्तौ बले स्रोत' इत्यमरः ॥ ७ ॥

सारार्थः—यथा स्वल्पमपि महौषधं परिणामसुखकरं भवति, तथा च निष्फलोत्साहानामुत्साहवर्धकञ्च, तथैव संक्षिप्तमपि सारवत्तरं महाभिप्रायगर्भितं द्रौपदीवाक्यं परिणामसुखदं वर्तते ॥ ७ ॥

भावार्थः—अन्त में सुख देनेवाली, गूढ़ अर्थवाली और दुर्बलों को उत्तेजना देनेवाली द्रौपदी की बात में परम शक्तिमान् थोड़े से औषध के समान विशेष (बड़े ही) गुण देखने में आते हैं ॥ ७ ॥

सत्यमेवं तथापि मह्यं न रोचते, किं करोमीत्यत आह—

इयमिष्टगुणाय रोचतां रुचिरार्था भवतेऽपि भारती।
ननु वक्तृविशेषनिःस्पृहा गुणगृह्या वचने विपश्चितः ॥८॥

इयमिति। रुचिरार्था महितार्थसम्पन्नेति रुचिरहेतूक्तिः। इयं भारती द्रौपदीवाक्यमिष्टगुणाय। गुणग्राहिण इत्यर्थः। भवते तुभ्यमपि। 'रुच्यर्थानां प्रीयमाणः'

७० | किरातार्जुनीयम् । | [ द्वितीय

इति सम्प्रदानत्वाच्चतुर्थी। रोचतां स्वदताम् विध्यर्थे लोट्। हितवचने यत्नं वीप्सां कुर्यादौषधवदिति भावः। तथापि स्त्रैणे वचसि का श्रद्धा तत्राह-नन्विति। गुणानां गृद्धा गुणगृद्धाः। गुणपक्षपातिन इत्यर्थः। 'पाद्द्वास्वैरिबाहापक्ष्येषु च' इति गृहेः क्यप्। विपश्चितो विद्वांसः। 'विद्वान्विपश्चिद्दोषज्ञ' इत्यमरः। वचने विषये वक्तृविशेषे स्त्रीपुंसादिलक्षणे निःस्पृहा ननु निरास्थाः खलु। 'बालादपि सुभाषितं ग्राह्यम्' इति न्यायादिति भावः ॥ ५ ॥

अन्वयः—रुचिरार्था, इयं, भारती, इष्टगुणाय, भवते, अपि रोचताम्। गुणगृद्धा, विपश्चितः, वचने, वक्तृविशेषनिःस्पृहाः, ननु ॥ ५ ॥

सुधा—रुचिरार्था = शोभनाभिप्राया, हिताशयेति भावः। इयम् = द्रौपद्युक्ता भारती = वाणी, इष्टगुणाय = गुणैकपक्षपातिने, भवते = युधिष्ठिराय, अपि रोचताम् = स्वदताम्, अस्मभ्यञ्चतुर्भ्यः सा रोचते एव, भवतेऽपि रुचिकरी भवत्विति भावः। कथं स्त्रीवाक्यं स्वीकार्यमित्याह—गुणगृद्धाः = गुणग्रहपरायणाः, विपश्चितः = विद्वांसः, वचने = वाक्ये, वक्तृविशेषनिःस्पृहाः = वाग्मिसुखे निरीहाः, ननु = खलु, भवन्ति। वृद्धा विद्वांस एव मामुपदिशन्तु, नान्ये तत्रापि स्त्रीवाक्यं धैषणं नहि ग्राह्यमिति गुणैकपक्षपातिनां पन्थो न ह्यस्ति, किन्तु 'बालादपि सुभाषितं ग्राह्य' इत्येव पन्थाः। अतो भवद्भिरवश्यमेव तद्वाक्यमादरणीयमिति भावः ॥ ५ ॥

समासः—इष्टाः गुणाः यस्य स इष्टगुणस्तस्मै इष्टगुणाय। रुचिरः अर्थः यस्याः सा रुचिरार्था। वक्तॄणां विशेषः वक्तृविशेषस्तस्मिन्, वक्तृविशेषे निःस्पृहा ये ते वक्तृविशेषनिःस्पृहाः। गुणानां गृद्धा गुणगृद्धाः ॥ ५ ॥

व्याकरणम्—रोचताम् = रुच् + लोट् ॥ ५ ॥

वाच्यान्तरम्—रुचिरार्थया अनया भारत्या इष्टगुणाय भवतेऽपि रुच्यताम्। गुणगृद्धैर्विपश्चिद्भिर्वचने वक्तृविशेषनिःस्पृहैर्भूयते ॥ ५ ॥

कोषः—'निकामेष्टं यथेप्सितम्' इति। 'सुन्दरं रुचिरं चारु सुषमं साधु शोभनम्' इत्यमरः। 'ब्राह्मी तु भारती भाषा गीर्वाग्वाणी सरस्वती' इत्यमरः। 'विद्वान् विपश्चिद्दोषज्ञः' इत्यमरः ॥ ५ ॥

भावार्थः—अधुना द्रुपदपुत्र्या यदुक्तं तदस्माकं चतुर्णां भ्रातृणां मते अतीव समयोचितं रमणीयं ग्रहणीयञ्च। अथ भवानपि तत् स्वीकरोतु। अस्वीकारकरणे तु न कोऽपि हेतुः, केवलं स्त्रीत्वात्क्रूरवदिततया चेन्मन्येयुस्तन्ते तदपि न, यतो गुणैक-पक्षपातिनां जनानां गुणविशेषे एवाग्रह आदरः। नहि वक्तृजने, अर्थात् स्त्री वा पुमान् वा बालःकोऽपि उपदिशतु, यद्वाक्ये गुणो लक्ष्यते तदेव ग्राह्यम्, चेत्सत्स्त्रीत्वाद् गौरपि भवेत्तदा तदपि, बुद्धेरथैव मनस्तचेच्छित्सारं तथा तदप्युपेक्षणीयमित्यर्थे स्वेवं नीतिपंथा 'युक्तियुक्तमुपादेयं वचनं बालकादपि वाभ्यणमिव ग्राह्यमयुक्तं

सर्गः ] घण्टापथ-सुधाव्याख्योपेतम् ।

पद्मयोनिना' । तथा च भवतोऽग्रेऽहमपि बाल एवास्मि यतो मन्त्राऽपि बहुमन्यते, तदङ्गीकर्तव्यमित्याशयः ॥ ५ ॥

भाषार्थः—सुन्दर भाव से भरी वह बात, गुणों के पक्षपाती आपको अच्छी-लगे। क्योंकि सिर्फ गुणों ही के ऊपर ध्यान देने वाले विद्वान् लोग बोलने वालों के अच्छे होने का आग्रह नहीं रखते। कोई भी बोले, पर बात अच्छी होनी चाहिये ॥ ५ ॥

सम्प्रति स्वयमुपालभते—

चतसृष्वपि ते विवेकिनी नृप विद्यासु निरुढिमगता ।
कथमेत्य मतिर्विपर्ययं करिणी पङ्कमिव्रवसीदति ॥ ६ ॥

चतसृष्विति । हे नृप, चतसृष्वपि विद्यास्वान्वीक्षिक्यादिषु । 'आन्वीक्षिकी त्रयी वार्ता दण्डनीतिश्च शाश्वती विद्याश्चतस्र एताः स्युर्लोकसंस्थितिकेतवः' इति कामन्दकः । निरुढिमा गता प्रसिद्धिं गता अत एव विवेकिनी सदसद्विवेकवती । यथाह मनु—'आन्वीक्षिक्यां तु विज्ञानं धर्माधर्मौ त्रयीस्थितौ । अर्थानर्थौ तु वार्तायां दण्डनीत्यां नयानयौ ॥' इति । मतिः कथं करिणी पङ्कमिव विपर्ययं वैपरीत्यमविवेक रूपमेत्यावसीदति नश्यति । युक्तमिति भावः ॥ ६ ॥

अन्वयः—हे नृप ! चतसृष्वपि, विद्यासुः, निरुढिम्, आगता, विवेकिनी, ते, मतिः, विपर्ययम्, एत्य, करिणी, पङ्कम्, इव कथम् अवसीदति ॥ ६ ॥

सुधा— नृप ! = हे राजन् ! चतसृषु = आन्वीक्षिक्यादिषु, 'आन्वीक्षिकी त्रयी वार्ता दण्डनीतिश्च शाश्वती । विद्याश्चतस्र एताः स्युर्लोकसंस्थितिकेतवः' इति नीतिः । अपि, विद्यासु = उक्तनोकासु । निरुढिम् = प्रसिद्धिम्, आगता = प्राप्ता, विवेकिनी = सदसद्विचारशीला, ते = तव, युधिष्ठिरस्य, मतिः = बुद्धिः, विपर्ययम् = व्यत्यासम्, एत्य = प्राप्य करिणी = हस्तिनी, पङ्कम् = सान्द्रकर्दमम्, पेलवः इव, कथम् = किमित्र, अवसीदति = वरयति, यथा चतुरङ्गवती स्वेष्टसुखसाधनावपि हस्तिनी दैवात्पङ्के संलग्ना भूत्वा विनश्यति, तथैव ते मतिरपि सर्वकार्यसाधनापि शत्रुक्लतप्रपञ्चे निमग्नाऽस्ति, तत्कथमिति न ज्ञायते । यथा पङ्कसंकुलां हस्तिनीं हस्ती एवोद्धर्त्तुं शक्नोति, तथैव भवतीयां मति मोहापन्नां, सवारूप एकः प्रकृतिकत्वां कर्तुं शक्नुयात् इति भावः । वा हस्तिनीव स्थूल मतिस्तेऽस्ति चेति प्रकृत्योक्तिः । बहुत भीमकृतयुधिष्ठिराक्षेपवचनावलोकनात् ज्ञायते ॥ ६ ॥

व्याकरणम्— विवेकिनी = विवेक + इन् + ङीप् । निरुढिम् = नि + रुह् + क्तिन् । एत्य = इण् + क्त्वा । ल्यप् + तुक् ॥ ६ ॥

वाच्यान्तरम्— हे नृप ! चतसृषु अपि, विद्यासु निरुढिम्, आयातया विवेकिन्या ते मत्या विपर्ययम्, एत्य, करिण्या पङ्कम् इव कथम्, अवसद्यते ? ॥ ६ ॥

[द्वितीय]

कोषः—'आन्वीक्षिकी त्रयी वार्त्ता दण्डनीतिश्च शाश्वती । विद्याश्चैताश्चतस्रश्च लोकसंस्थितिहेतवः' इति कामन्दकी नीतिः 'करिणी हस्तिनी प्रोक्ता धेनुका वश्याऽथवा' इति। 'स्याद् व्यत्यासो विपर्यासो व्यत्ययश्च विपर्यये' इत्यमरः ॥ ६ ॥

सारार्थः—यथा चतुश्चरणेषु स्थिराऽपि स्वप्राणनिश्चङ्किताऽपि हस्तिनी पङ्के निमग्ना साऽति तथव चतसृषु विद्यासु प्रख्यातिं गता ते मतिर्विहितकष्टप्रपञ्चे निमग्नाऽस्ति । तत्कथमिति न सङ्गच्छते, केवलं दुर्देवमेव कारणमिति ॥ ६ ॥

भावार्थः—हे महाराज ! चार विद्याओं में प्रसिद्ध और अच्छे बुरे को समझती हुई भी तुम्हारी बुद्धि क्यों उलटी होकर नष्ट होती जा रही है ? जैसे चार पाँव वाली हथिनी कीचड़ में पड़ कर दुःखी हो ॥ ६ ॥

किं नीरक्षकमिदानीं नेत्थमुपालभ्यनेमहीत्यत्र—

विधुरं किमतः परं परैरवगीतां गमिते दशामिमाम् ।
अवसीदति यत्सुरैरपि त्वयि सम्भावितवृत्ति पौरुषम् ॥ ७ ॥

विधुरमिति । त्वयि परैः शत्रुभिरिमामीदृशीमवगीतां गर्हिताम् । 'अवगीतं गुणनिर्वदे मुहुर्मुहुश्चे च गर्हिते' इति विश्वः । दशां गमिते प्रापिते सति । सुरैरपि सम्भावितवृत्ति बहुकृतप्रसारम् । अथवा निश्चितसद्भावम् । पौरुषं पुरुषकारः । युष्मादित्वाद्गप्रत्ययः । अवसीदति नश्यतीति यत् । अतः परम् अतोऽन्यदधिकं किं विधुरं किं कष्टम्, न किञ्चिदित्यर्थः । 'विधुरं प्रत्यवाये स्यात्कष्टविरहलेषयोरवि' इति वैजयन्ती । अस्तीति शेषः । 'अस्तिर्भवन्तीपरः प्रथमपुरुषोऽप्रयुज्यमानोऽप्यस्ति' इति भाष्यकारः । भवन्तोति लट् पूर्वाचार्याणां संज्ञा । यद्वा पुरुषाधिकारस्य दुर्दशा सा च शत्रुकृता । तदुपरि महत्कष्टं तच्च त्वदुपेक्षयेत्युपालभ्यत इत्यर्थः ॥ ७ ॥

अन्वयः—परैः, अवगीताम्, इमां, दशाम्, गमिते, त्वयि, सुरैः, अपि, सम्भावितवृत्तिः पौरुषम्, यत्, अवसीदति, अतः परं, किं विधुरम् ॥ ७ ॥

सुबो०—परैः = शत्रुभिः, दुर्योधनादिभिरित्यर्थं । अवगीताम् = निन्दिताम्, इमाम् = ईदृशीम्, वर्तमानामित्यर्थः । दशाम् = अवस्थां, गमिते = प्राप्ते, त्वयि = भवति युधिष्ठिरे, सुरैः = अमरैः, देवैरित्यर्थः । अपि, सम्भावितवृत्ति = बहुकृतप्रसारम्, वर्णितगुणम् इति वा, पौरुषम् = उद्योगः, यत् = यस्मात् कारणात्, अवसीदति = नश्यति, अतः = अस्मात्, परम् = अधिकम्, किम्, विधुरम् = कष्टम् न किमप्यर्थः । यदि कश्चित्क्लिष्टता जनाः एवं वैरिदुर्दशां प्राप्ता भवेत्तदाचित्तमेव परन्तु भवतः पौरुषं देवैरपि प्रशंसनीयं, तादृशो भवन्तोऽनाथा इव अवसीदन्ति इति नानुभवयोग्यो विषयः ॥ ७ ॥

समासा—सम्भाविता वृत्तिर्यस्य, तत् सम्भावितवृत्तिः ॥ ७ ॥

व्याकरणम्—अवसीदति = अव + सद् + लट् ॥ ७ ॥

सर्गः ] घण्टापथ-सुधान्याख्याद्वयोपेतम् ७३

वाक्यान्तरम्—परैः, अवगीताम्, इमां दशां गमिते त्वयि, सुरैरपि सम्भावित-वृत्तिना पौरुषेण यत् अवसाद्यते, अतः परं केन विधुरेण ( भूयते ) ॥ ७ ॥

कोषः—'अवगीतं क्यातगर्हणः' इत्यमरः । 'अवगीतं तु निर्बादे मुहुर्मुहुश्च गर्हिते' इति विश्वः । 'दशाऽवस्थाऽनेकविधा' इत्यमरः । 'अमरा निर्जरा देवास्त्रिदशा विबुधाः सुरा' इत्यमरः । 'पुम्भावे शक्तिकार्यायां च पौरुषम्' इत्यमरः ॥ ७ ॥

सारार्थः—यस्य नाम शक्तिर्नास्ति, तादृशश्चेद्वैरिभिः पीड्यते तर्हि तद्युक्तमेव, यतस्तत्प्रतीकारकरणसामर्थ्यं चाशक्ते जने न भवति । परन्तु भवान् पराक्रमाधिक्यजनचर्च्यवसरे देवैरपि गीयते, 'यत्पाण्डवैः सह योद्धुं वयमपि न शक्नुमः' एवम्भूतोऽपि यच्छत्रुभिः पीड्यते भवान्, तस्मादतोऽधिकं न हि दृश्यते अद्भुतं कष्टम् ॥ ७ ॥

भाषार्थः—शत्रुओं द्वारा ऐसी गिरी हालत में पड़ा हुआ, देवताओं से भी प्रशंसित आपका जब पुरुषार्थ ही चौपट हो रहा है तो इससे बढ़कर और क्या कष्ट ( क्लेश ) होगा ? ॥ ७ ॥

अथोपेक्षाकालस्यादियमुपेदेत्याशङ्क्य नाऽयमुपेक्षाकाल इति वक्तुं तदेव तावच्छ्लोकद्वयेन विविनक्ति—

द्विषतामुदयः सुमेधसा गुरुरस्वन्ततरः सुमर्षणः ।
न महानपि भूतिमिच्छता फलसम्पत्प्रवणः परिक्षयः ॥ ८ ॥

द्विषतामिति । भूतिमुदयमिच्छता । शोभना मेधा यस्य तेन सुमेधसा सुधिया । 'नित्यमसिच्प्रजामेधयोः' इत्यसिच्प्रत्ययः गुरुर्महानप्यस्वन्ततरोऽत्यन्तदुरन्तः । क्षयोन्मुख इत्यर्थः । द्विषतामुदयो वृद्धिः सुखेन मृष्यत इति सुमर्षणः सुसहः । उपेक्ष्य इत्यर्थः । स्वन्तश्छेद् दुर्मर्षज इति भावः । 'आषाद्यां णहसि' इत्यादिना खलर्थे युच्प्रत्ययः । 'महानपि फलसम्पत्प्रवणः फलसम्पदुन्मुखः 'यजिरन्तर्-' इत्यादिना णत्वम् । परिक्षयो न सुमर्षणः । नोपेक्ष्य इत्यर्थः । अन्यथा तूपेक्ष्य इति भावः । न ह्युदयः एव प्रतिकार्यो न च क्षयएवोपेक्ष्यः किन्तु स्वन्तत्वास्वन्तत्वाभ्यामुभावपि प्रतिकार्यावुपेक्ष्यौ च भवत इत्यर्थः ॥ ८ ॥

अन्वयः—भूतिम् इच्छता सुमेधसा गुरुः अस्वन्ततरः द्विषताम् उदयः सुमर्षणः ( भवति ), महान् अपि फलसम्पत्प्रवणः न ( सुमर्षणः भवति ) ॥ ८ ॥

सुधा—भूतिम् = विभूतिम्, ऐश्वर्यमित्यर्थः । इच्छता = अभिलषता, सुमेधसा = सुबुद्धिना, अनेनेति शेषः । गुरुः = महान्, समधिक इति वा, अस्वन्ततरः = दुःखावर्कः क्षयोन्मुख इत्यर्थः । द्विषतां = शत्रूणाम्, उदयः = अभ्युदयः, सम्पदिति वा । सुमर्षणः = सुसहः भवति । वैरिणामभ्युदय इति चेत् स एव स्वल्प एव भवति धीयमान इत्यर्थः । अथ, महान् = विशेषः अपि, फलसम्पत्प्रवणः = फलसमृद्धयाभिमुखः परिक्षयः = स्वल्पोदयः, न = न हि, सुमर्षणः = सहः भवति ।

७४	किरातार्जुनीयम् ।	[ द्वितीयः

दशा क्षीणा, किन्त्वभ्युदयोन्मुखी तादृशस्य शत्रोरुपेक्षा नहि युक्तेति । अर्थात्स च दुर्योधनोऽनुदिनमभ्युदयोन्मुख एवातोऽसौ नोपेक्ष्यः। यथोक्तं शिशुपालवधे 'उत्तिष्ठमानस्तु परो नोपेक्ष्यः पथ्यमिच्छता । समौ हि शिष्टैराम्नातौ वर्त्स्यन्तावामयः स च' इति ॥ ८ ॥

समासः— शोभना मेधा यस्य सः सुमेधास्तेन सुमेधसा । शोभनोऽन्तोऽवसानो यस्य सः स्वन्तः, न स्वन्तः अस्वन्तः, अतिशयेनास्वन्तः अस्वन्ततरः । फलस्य सम्पत् फलसम्पत्, तस्या प्रवणः फलसम्पत्प्रवणः ॥ ८ ॥

व्याकरणम्— उदयः = उत् + इन् + भावे घञ् । परिक्षय=परि + क्षि भावे घञ् ।

वाच्यान्तरम्— भूतिमिच्छन् सुमेधाः गुरुमप्यस्वन्ततरं द्विषतामुदयं सहते । वा गुरुणा अस्वन्ततरेण द्विषतामुदयेन सुमेधनेन भूयते । महतापि फलसम्पत्प्रवणेन परिक्षयेण न सुमेधनेन भूयते ॥ ८ ॥

कोषः— 'रिपौ वैरिसपत्नारिद्विषद्वेषणदुर्हृदः' इत्यमरः । 'विभूतिर्भूतिरैश्वर्यमणिमादिकमष्टधा' इत्यमरः ॥ ८ ॥

सारार्थः— यदि वर्त्तमानसमये शत्रोर्दशा उत्तमा, किन्त्वनुदिनं क्षीयमाणा, तर्हि स च शत्रुरुपेक्ष्यः तदर्थं नहि विशेषसावधानताया आवश्यकता । अथ यस्य च दशा तत्काले क्षीणाऽपि, शनैरुदयभिमुखी, स चोपेक्ष्योऽपि न जातु पराभवं करोति । स्वयमेव भाविनि काले नश्यति । तथा कृष्णपक्षादौ चन्द्रः पूर्णोऽपि परिक्षीयमाणः अत एव तं राहुरुपेक्षते; तथा च शुक्लपक्षादौ चन्द्रं कृशतममपि प्रतिदिनं वर्द्धमानमवलोक्य पश्चान्ते स्वर्भानुर्ग्रसति । इति ॥ ८ ॥

भाषार्थः— उन्नति की चाह रखने वाले बुद्धिमान् वर्तमान समय में शत्रु की तरक्की और धीरे-धीरे अवनति देखकर सहते हैं और तत्काल में गई-गुजरी हालत और आगे बढ़ती हुई दशा देखकर नहीं सह सकते हैं ॥ ८ ॥

द्वयोर्द्वयोरपि मध्य एकतरस्योदयक्षययोर्गतिमुक्त्वाेदानीं युगपत्परिक्षयागमे गतिमाह—

अचिरेण परस्य भूयसीं विपरीतां विगणय्य चात्मनः ।
क्षययुक्तिमुपेक्षते कृती कुरुते तत्प्रतिकारमन्यथा ॥ ९ ॥

अचिरेणेति । कृतमनेनेति कृती । कुशल इत्यर्थः । 'इष्टादिभ्यश्च' इतीनिप्रत्ययः । परस्य शत्रोः क्षययोगमचिरेणाशुभाविनीं भूयसीं दुरन्तां च, तथात्मनः क्षययुक्तिं विपरीतां चिरभाविनीमल्पीयसीं च विगणय्य विचार्य । 'ल्यपि लघूपूर्वात्' इत्ययादेशः । उपेक्षते । अन्यथोक्तवैपरीत्ये । परस्य क्षययुक्तावल्पीयस्याम्, स्वस्य भूयस्यां च सत्यामित्यर्थः । तत्प्रतिकारं तस्याः क्षययुक्तेः प्रतिकारमचिरेणाशु कुरुते । एवं सति यदा शत्रोरभ्युदयः स्वस्य चातिपरिक्षयो यथास्माकं तदा किं वक्तव्यम् । सद्यः प्रतिकुरुते इत्यर्थात्सिद्धमनुसंधेयम् ॥ ९ ॥

सर्गः १ ] घण्टापथ-सुधान्याख्याद्वयोपेतम् । ७५

अन्वयः—कृती, परस्य, अचिरेण, भूयसीं, क्षययुक्तिम्, आत्मनः, च, विपरीतां, विगणय्य, उपेक्षते । अन्यथा, तत्प्रतिकारं, कुरुते ॥ ९ ॥

सुधा—कृती = कुशलः, बलवान् वा, परस्य = शत्रोः, अचिरेण = अल्पकालेन, भूयसीं = महीयसीं, क्षययुक्तिम् = नाशप्रकारम्, संहारगतिमित्यर्थः । तथा, आत्मनः = स्वस्य, च अपि, विपरीताम् = तद्विलोमाम्, चिरेण भाविनीं स्वल्पीयसीं च क्षययुक्तिमित्यर्थः । विगणय्य = विविच्य, विचार्येति वा, उपेक्षते = उपेक्षां कुरुते । अन्यथा = उक्तभिन्नदशायाम् अर्थात् शत्रोश्चिरेण भाविनीं, स्वस्य चाशु सम्भाविनीं क्षययुक्तिमालोक्येति भावः । तत्प्रतिकारम् = तत्प्रतिक्रियाम्, अर्थाद्येन सा क्षय-युक्तिर्नश्यति स्वस्य, परस्य चाशु साऽऽयाति तथा, कुरुते = करोति ॥ ९ ॥

समासः—न चिरमचिरं तेनाचिरेण । क्षयस्य युक्तिः क्षययुक्तिस्तां क्षययुक्तिम् । तस्याः ( क्षययुक्तेः ) प्रतिकारस्तत्प्रतिकारस्तं तत्प्रतिकारम् ॥ ९ ॥

व्याकरणम्—विगणय्य = वि + गण् + णिच् + क्त्वा + ल्यप् । उपेक्षते = उप + ईक्ष्+कर्त्तरि लट् । कुरुते = कृ + लट् ॥ ९ ॥

वाच्यान्तरम्—कृतिना अचिरेण, परस्य भूयस्यापि, क्षययुक्तिः स्वस्य च विपरीता क्षययुक्तिरुपक्ष्यते, अन्यथा तत्प्रतिकारः क्रियते ॥ ९ ॥

कोषः—‘चिराय चिररात्राय चिरस्याद्याश्चिरार्थकाः’ इत्यमरः । ‘विपरीतो विपर्यासो व्यत्यासो व्यत्ययश्च सः’ इत्यमरः । ‘वैज्ञानिकाः कृतमुखाः कृती कुशल इत्यपि’ इत्यमरः ॥ ९ ॥

सारार्थः—कुशलो जनस्तु, शत्रोराशु भाविनं नाशोपापं, तथा निजस्य चिरेण सम्भवं तं समवलोक्य तत्प्रतिकारकरणे वेगवान् नहि भवति । अथ चेद् दीर्घकाले-नायान्तीं शत्रोर्विपत्तिम्, स्वस्य च सत्वरमेव भाविनीं तां ज्ञात्वा सत्विति तथोद्योगं शत्रोर्विपत्तिः शीघ्रमेव भवति यथा स्वस्य च विपत्तिर्दूरोभवति, तथा यतते ॥ ९ ॥

भाषार्थः—समझदार लोग, थोड़ी ही देर में होने वाली दूसरों की भारी विपत्ति देख और खुद की देर से आने वाली थोड़ी समझ कर टाल देते हैं। लेकिन, वे शत्रुओं की देर से आने वाली और अपनी तुरन्त पहुँचनेवाली विपद् को हटाने के लिये उपाय करते हैं ॥ ९ ॥

तथाप्युपेक्षायामनिष्टमाचष्टे—

अनुपालयतामुदेष्यतीं प्रभुशक्तिं द्विषतामलीहया ।
अपयान्त्यचिरान्महीभुजां जननिर्वाणमयाण्येव श्रियः ॥ १०॥

अनुपालयतामिति । उदेष्यतीं वर्धिष्यमाणाम् । ‘आपूर्योत्थानमूर्द्धम्' इति विश्वरूपात्पुम्भावः। द्विषतां प्रभुशक्तिं कोशदण्डजं तेजः । ‘स प्रभावो यदाज्ञत्वं यत्तेजः कोशदण्डजम्' इत्यमरः । अलीहयाऽनुकूलोत्साहेनावस्थातव्यतयाऽवसाने...

७६ किरातार्जुनीयम्। [ द्वितीयः

महीभुजां श्रियः सम्पदः जननिर्वादभयाद्विनष्टपुरुषानुरागेभ्यल्लोकापवादभयाद्वि- वेति हेतूत्प्रेक्षा। अचिरादपयान्त्यपसरन्ति। यथाह—कामन्दक—'दीप्तिः क्ली- इव श्रीभिरलसः परिभूयते' इति। अतः पराक्रमितव्यमित्यर्थः ॥१०॥

अन्वयः—उदेष्यतीम्, द्विषताम्, प्रभुशक्तिम्, अनीहया, अनुपालयताम्, महीभुजाम्, श्रियः, जननिर्वादभयात्, इव, अचिरात्, अपयान्ति ॥ १० ॥

सुधा—उदेष्यतीम् = वर्धिष्यमाणाम्, द्विषतां = शत्रूणां, प्रभुशक्तिम् = कोश-दण्डसामर्थ्यम्, अनीहया = अनिच्छया, अवहेलयेत्यर्थः। अनुपालयताम् = उपेक्षमाणानाम्, महीभुजाम् = भूभुजाम्, राज्ञाम्, श्रियः = राजलक्ष्म्यः, जननिर्वादभयात् इव, अचिरात् = सत्वरमेव, अपयान्ति = निर्गच्छन्ति, दूरीभवन्ति। न तादृशानां जनानां समीपे तिष्ठन्तीति भावः ॥ १० ॥

समासः—प्रभोः शक्तिः प्रभुशक्तिस्तां प्रभुशक्तिम्। महीं भुञ्जन्तीति महीभुजस्तेषां महीभुजाम्। जनानां निर्वादः जननिर्वादः तस्माद्भयं जननिर्वादभयम्, तस्माज्जननिर्वादभयात् ॥ १० ॥

व्याकरणम्—अनुपालयताम् = अनु + पाल् + णिच् + शातृ । द्विषताम् = द्विष् + शतृ । महीभुजाम् = मही + भुज् + क्विप् । अपयान्ति = अप + या + लट् ॥१०॥

वाच्यान्तरम्—उदेष्यती द्विषतां प्रभुशक्तिम् अनीहया अनुपालयतो महीभुजो श्रीभिः, जननिर्वादभयात् इव अपयायते ॥ १० ॥

कोषः—'स प्रभावः प्रतापश्च यत्तेजः कोशदण्डजम्' इत्यमरः। 'अववादोऽप-निर्वादपरीवादापवादवत्' इत्यमरः ॥ १० ॥

सारार्थः—यः कश्चिन्महीपतिः शत्रोरुन्नतिमवलोक्योपेक्षां कुरुते, तस्य समीपे चाण्डालस्पर्शपातकभयादिव सम्पदौ नहि आयान्ति, वर्तमाना अपि दूरतो गच्छन्तीति ॥ १० ॥

भाषार्थः—बढ़ती हुई, दुश्मनों की शौकत को देख चुपचाप ठहरनेवाले राजाओं की सम्पत्तियाँ, लोगों के अपवाद के भय से मानो निकल जाती हैं ॥१०॥

ननु परिक्षीणः कथं प्रबलेनाभियुज्यत इत्यत्राह—

क्षययुक्तमपि स्वभावजं दधतं धाम शिवं समृद्धये ।
प्रणमन्त्यनपायमुत्थितं प्रतिपच्चन्द्रमिव प्रजा नृपम् ॥ ११॥

क्षयेति। क्षययुक्तमपि तया सम्बं क्षीणमपि स्वभावजं सहजमनपायं शिवं सर्वलोकाह्लादकं धाम शास्त्रं तेजः प्रकाशं च दधतं समृद्धये वृद्धयर्थमुत्थितमुद्युक्तम् । वर्धिष्णुमित्यर्थः। नृपं प्रजाः प्रतिपच्चन्द्रं द्वितीयाचन्द्रमित्यर्थः। प्रतिपच्छब्देन द्वितीयाग्रहणम् । प्रतिपदि तस्यादृश्यत्वादिति । प्रणमन्ति प्रह्वीभावेन वर्तन्त इति

सर्गः ] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम् । ७७

भावः । चन्द्रं तु नमस्कुर्वन्ति । क्षीणस्याप्युत्साहः कार्यसिद्धेर्निदानमित्यर्थः । 'क्षयी हि सततोत्साही दुर्बलोऽपि समश्नुते' इति कामन्दकः ॥ ११ ॥

**अन्वयः—**प्रजाः, क्षययुक्तम्, अपि, स्वभावजं, शिवं, धाम, दधतम्, समुद्यये, उत्थितम्, अनपायम्, नृपम्, प्रतिपच्चन्द्रम्, इव प्रणमन्ति ॥ ११ ॥

**सुधा—**प्रजा = जनाः, करदा लोका इति यावत् । क्षययुक्तम् = हानिमन्तम्, स्वभावजम् = प्राकृतिकम्, शिवम् = भाविकल्याणकरम्, धाम = तेजः, दधतं = धारयन्तम्, समुद्यये = ऐश्वर्योन्नतये, उत्थितम् = उद्योगपरम्, अनपायम् = निर्दोषम्, नृपम् = राजानम्, $^१$क्षययुक्तम् = परिक्षीणम्, कलामात्रावशेषमित्यर्थः । अपि, स्वभावजम् = प्रकृतिजम्; एवमेव, परिक्षीणोऽपि शुक्लपक्षेऽनुदिनं प्रकृत्या वर्धतेऽतः स्वाभाविकम् । यद्यपि चन्द्रबिम्बे स्वतस्तेजो न वर्तते, किन्तु रविकिरणसम्बन्धागत उज्ज्वल इवावलोक्यते । तथापि रविकिरणयोगोऽपि प्राकृतिक एवोच्यते । यदि स्वगतं तेजोऽङ्गीक्रियते, तदा सर्वस्यां तिथौ कथं नाखिलं बिम्बमुज्ज्वल-मवलोक्यते ? शिवम् = भाविकल्याणसूचकम्, वा शिवशिरोभूषणम्, नामैकदेशे नामग्रहणेन इत्यभावात् । धाम = तेजः, किरणमिति यावत्; समुद्यये = दर्श-नाय, क्रमकुलोपचयायेति यावत् । उत्थितम् = प्राग्दिग्भागगत्वेन उच्चैःस्थितम् पूर्व-क्षितिजादुपरि समुन्नतं, इति यावत् । अनपायम् = निष्कलङ्कम्, पूर्णबिम्बे एक-कलङ्कपूर्णत्वावलोकनात् कलामात्रावशेषे कलङ्कादर्शनाच्चेति ज्ञेयः प्रतिपच्चन्द्रम् = प्रतिपत्तिथ्यन्तश्चन्द्रम्, इव प्रणमन्ति = नमस्कुर्वन्ति, अत्र क्षययुक्तमिति नृपचन्द्रयोर्वा धाम्नोऽपि विशेषणमवगन्तव्यम् । चन्द्रः सूर्यसान्निध्यवशेन ह्यदृश्यताङ्गतो यदा तदा समुज्ज्वलभागोऽस्मदादिरूपवृत्तान्तर्गतो न भवति । यदा पुनः क्रमात्तोऽग्रे गच्छति, तदा क्रमात्स्थित्यवस्थितया स्वल्पप्रभागो तन्मुखमार्गस्थ भवेत्तदा तन्मुखवृत्तिर्भवतीति कलावृद्धेः कारणम् ॥ ११ ॥

**समासः—**क्षयेण युक्तः क्षययुक्तस्तम् । स्वस्य भावः स्वभावस्तस्माज्जायते इति स्वभावजः, तं स्वभावजम् । न अपायाः सन्ति यस्मिन् सः अनपायस्तमनपायम् । प्रतिपद्यश्चन्द्रः प्रतिपच्चन्द्रस्तं प्रतिपच्चन्द्रम् ॥ ११ ॥

**व्याकरणम्—**दधतम् = धा + शतृ + अम् । प्रणमन्ति = प्र + नम् + लट् । उत्थितम् = उद् + स्था + क्तः ॥ ११ ॥

**वाक्यान्तरम्—**प्रजाभिः क्षययुक्तोऽपि वा क्षययुक्तमपि स्वभावजं धाम दधते समुद्यये उत्थितोऽनपायो नृपः प्रतिपच्चन्द्र इव प्रणम्यते ॥ ११ ॥

कोशः—'स्वभावश्च निसर्गश्च प्रकृतिर्वा' इति कोशः 'धाम तेजसि दीप्तौ च गृहे स्थाने शरीरके' इति । 'भव्येशं शिवं भद्रं कल्याणं मङ्गलं शुभम्' इत्यमरः । 'हिमांशुश्चन्द्रमाश्चन्द्र इन्दुः कुमुदबान्धवः' इत्यमरः ॥ ११ ॥

---

१. क्षयेण राजयक्ष्मणा युक्तमित्यपि व्याख्येयम् ।

७८ | किरातार्जुनीयम्। | [ द्वितीय

सारार्थः—यदि वर्तमानसमये न्यायपरो राजा हतविभवोऽपि; स्वाभ्युदयार्थं प्रयासं करोति, तदा चिरानुरागिः प्रजाजनास्तस्य सादरं साहाय्यं कुर्वन्ति ॥११॥

भाषार्थः—वर्तमान परिस्थिति में दुर्दशाग्रस्त होने पर भी, आगे के लिये अच्छी प्रतिभा बनाये हुये, उन्नति के लिये तैयार और दोषों से रहित राजा को प्रतिपदा के चन्द्रमा के सदृश प्रजा लोग प्रणाम करते हैं अर्थात् उनका साथ देते हैं ॥ ११ ॥

ननु प्रभुशक्तिशून्यस्योत्साहः कुत्रोपयुज्यत इत्यत्राह—

प्रभवः खलु कोशदण्डयोः कृतपञ्चाङ्गविनिर्णयो नयः ।
स विधेयपदेषु दक्षतां नियतिं लोक इवानुरुध्यते ॥ १२ ॥

प्रभव इति। कर्मणामारम्भोपायः पुरुषद्रव्यसम्पद्देशकालविभागो विनिपातप्रतीकारः कार्यसिद्धिश्चेति पञ्चाङ्गानि । यथाह कामन्दकः—'सहायाः साधनोपाया विभागो देशकालयोः । विनिपातप्रतिकारः सिद्धिः पञ्चाङ्गमिष्यते ॥' इति पञ्चानाम् अङ्गानां विनिर्णयः पञ्चाङ्गविनिर्णयः । 'तद्धितार्थ—'इत्यादिनोत्तरपदसमासः । कृतः पञ्चाङ्गविनिर्णयो यस्य येन वा स तथोक्तः । नयो नीतिः । मन्त्र इति यावत् । कोशोऽर्थराशिः । 'कोशोऽस्त्री कुड्मले खड्गपिधानेऽर्थाघविष्ययोः' इत्यमरः । दण्डश्चतुरङ्गसैन्यम् । 'दण्डोऽस्त्री शासने राज्ञो हिंसायां लगुडे यमे । यात्रार्थो सैन्यभेदे' इति वैजयन्ती । तयोः कोशदण्डयोः । प्रभुशक्तेरित्यर्थः प्रभवत्यस्मादिति प्रभवः कारणम् । 'ऋदोरप्' स नयो विधेयपदेषु कार्यवस्तुषु 'पदंव्यवसितत्राणस्थानलक्ष्माङ्घ्रिवस्तुषु' इत्यमरः, दक्षतां क्षिप्रकारित्वम् । उत्साहमित्यर्थः । लोकः कृष्यादिप्रवृत्तो जनः । नियतिं दैवमिव । 'नियतिर्नियमे दैवे' इति विश्वः । अनुरुध्यतेऽनुसरति । रुधेर्दैवादिकात्कर्तरि लट् । मन्त्रस्यापि मूलमुत्साहस्तन्मूलायाः प्रभुशक्तेर्मूलमिति किमु वक्तव्यम्, अतः स एवाश्रयणीयः । यतो नक्तन्दिवं सम्प्रयतस्तस्यापि प्रभोर्निरुत्साहस्य न किञ्चित्सिद्ध्यतीति ॥ १२ ॥

अन्वयः—कृतपञ्चाङ्गविनिर्णयः, नयः, कोशदण्डयोः प्रभवः खलु । स ( नयः ), विधेयपदेषु, दक्षताम्, लोकः, नियतिम्, इव अनुरुध्यते ॥ १२ ॥

सुधा—कृतपञ्चाङ्गविनिर्णयः = विहितसहायाद्यङ्गपञ्चकनिश्चयः, अर्थात् राजनीतौ पञ्चाङ्गानि वर्तन्ते तेषु प्रथमे के मम सहायकाः सन्तीत्यस्य परिज्ञानमेकम्, तथा च जयस्योपकरणानामेकत्रकरणं द्वितीयम्, एवं देशविभागस्तृतीयम्, तथा कालविभागश्च, यस्मिन् समये इदं कर्तव्यमिति । तथा विरक्तेः प्रतिकारः, कुत्रचिद्रागे तज्ञा विपदो दूरीकरणायायासः, इति चतुर्थम्, तथा परिणामे कार्यसिद्धिरिति पञ्चमम्, नयः = नीतिः, कोशदण्डयोः = धनराशिचतुरङ्गसैन्ययोः प्रभवः = उत्पत्तिकारणम् । खलु भवति । सः = नयः, विधेयपदेषु = कृत्यवस्तुषु, दक्षताम् =

सर्गः ] घण्टापथ-सुधाव्याख्योपेतम् ७९

वृद्धत्वम्, उद्योगमिति यावत्। लोकः = जनः, नियतिम् = दैवम्, भाग्यमिति, वासवं वा इन्द्रम्, अनुरुध्यते = अनुसरति।

अथ लोकपक्षे व्याख्यायते = कृतपञ्चाङ्गविनिर्णयः = सम्यग्विहितपञ्चाङ्गपत्रविचारः, नयः = न्यायवान्, गणक इति शेषः। कोशदण्डयोः = अर्थशासनयोः। प्रभवः = उत्पादको भवति, नहि पञ्चाङ्गपत्रं विना धनं, तिथ्यादीनां घटीपलं च ज्ञायते। एवम्भूतः सः = विचारवान्, विधेयपदेषु = कर्तव्यलक्षणेषु वा कृत्यवस्तुषु, च कार्यस्थानेषु राज्ञ इति शेषः। दक्षतां = स्फूर्तिम्, लोकः = अवलोककः, जन्मपत्रद्रष्टा गणक इति, नियतिम् = भाग्यम्, इव, अनुरुध्यते = अनुसरति। यथैव भावी, तथैव गणको वदति, नैवंविधस्य गणकस्य कथनं मिथ्या भवतीति भावः ॥ १२ ॥

समासः — कोशश्च कोशदण्डौ तयोः कोशदण्डयोः। पञ्च अङ्गानि पञ्चाङ्गानि, पञ्चाङ्गानां विनिर्णयः पञ्चाङ्गविनिर्णयः, कृतः पञ्चाङ्गविनिर्णयो येन यस्य वा सः कृतपञ्चाङ्गविनिर्णयः। विधेयानां पदानि विधेयपदानि तेषु विधेयपदेषु ॥ १२ ॥

व्याकरणम् — अनुरुध्यते = अनु + रुध + श्यन् + लट् ॥ १२ ॥

वाच्यान्तरम् — कृतपञ्चाङ्गविनिर्णयेन नयेन कोशदण्डयोः प्रभवेन भूयते बभूवे। तेन विधेयपदेषु दक्षता, लोकेन नियतिरिवानुरुध्यते ॥ १२ ॥

कोषः — 'सहायाः साधनोपाया विभागो देशकालयोः। विनिपातप्रतीकारः सिद्धिः पञ्चाङ्गमिष्यते' इति कामन्दकः। 'कोशोऽस्त्री कुड्‌मले खड्गपिधानेऽर्थौघदिव्ययोः' इत्यमरः। 'दण्डोऽस्त्री शासने राज्ञो हिंसायां लगुड़े दमे। यात्रायाञ्च सैन्यभेदे' इति वैजयन्ती। 'पदं व्यवसितत्राणस्थानलक्ष्माङ्घ्रिवस्तुषु' इत्यमरः। 'दैवं दिष्टं भागधेयं भाग्यं स्त्री नियतिर्विधिः' इत्यमरः। 'लोकस्तु भुवने जने' इति ॥ १२ ॥

सारार्थः — यः कश्चित् राजा नीतेः पञ्चाङ्गानां परिपोषकस्तदनुसारं चलति च, तस्य धनराशिः सैन्यसमूहश्च न कदापि अल्पतां याति। परन्तु सो नीतिः सामयिक एव दक्षो जनः पालयति। नहि दीर्घसूत्रेण हतोत्साहेन पाल्यते, इति विवेचक भक्त्या सा नीतिरनुसर्तव्या ॥ १२ ॥

भावार्थः — जिस राजनीति के पाँचों अंगों का निर्णय किया जाता है, वैसी नीति, खजाना और सेनाविभाग की बुनियाद होती है। लेकिन वह नीति उसी बाजी का पीछा करती है, जैसे लोग दैव (भाग्य) ही का भरोसा रखते हैं ॥१२॥

ननु सोत्साहस्यासहायस्य कथमर्थसिद्धिरित्याह—

अभिमानवतो मनस्विनः प्रियसक्त्यैः परमार्ददक्षतः।
विनिपातनिवर्तनक्षमं मतमालम्बतमात्मपौरुषम् ॥ १३ ॥

अभिमानवत इति। अभिमानवतो सोऽवग्रहेन निमग्निसमूर्ध्वस्थानं पदं चतुरं राज्यादिकमारुरुक्षत आरोहुमिच्छतः प्राप्नुकामक मनस्विनो धीरस्य परमार्ददक्षतः

८०	किरातार्जुनीयम्	[ द्वितीयः

स्वपुरुषकार एव विनिपातनिवर्तनक्षममनर्थप्रतिकारसमर्थमालम्बनं सहकारि ३.तमिष्टम् । यथा कस्यचित्तुङ्गमूारोहतः किञ्चित्पतनप्रतिबन्धकमनुचरहस्तादिक ३.लम्बनं तद्वदिति ध्वनिः । किं पौरुषादन्यैः शूराणामिति भावः ॥ १३ ॥

अन्वयः—अभिमानवतः, प्रियम्, उच्चैः, आरुरुक्षतः, मनस्विनः, विनिपातनिवर्तनक्षमम्, आत्मपौरुषम्, आलम्बनम्, मतम् ॥ १३ ॥

सुधा—अभिमानवतः = मानधनस्य, जातिकुलाभिमानशालिन इत्यर्थः । प्रियम् = अभीष्टम्, उच्चैः = उन्नतम्, योग्यतायोग्यम्, आरुरुक्षतः = आरोढुमिच्छतः, मनस्विनः = गम्भीरस्य, विनिपातनिवर्तनक्षमम् = विपत्तिध्वंसयोग्यम्, वाऽनर्थप्रतीकारसमर्थम्, आत्मपौरुषम् = निजोद्योग एव, आलम्बनम् = अवलम्बनम्, सहायकमित्यर्थः, मतम् = इष्टम्, वा स्वीकृतम् ॥ १३ ॥

समासः—अभिमानोऽस्यास्तीति अभिमानवान् तस्याभिमानवतः । विनिपातस्य निवर्त्तनं विनिपातनिवर्त्तनम्, तस्य क्षमं विनिपातनिवर्त्तनक्षमम् । आत्मनः पौरुषम् आत्मपौरुषम् ॥ १३ ॥

व्याकरणम्—आरुरुक्षतः = आङ् पूर्वात् रुहेः=सन्नन्तात् शतृप्रत्ययः ॥ १३ ॥

वाच्यान्तरम्—अभिमानवतो मनस्विनः प्रियम् उच्चैः पदम् आरुरुक्षता विनिपातनिवर्तनक्षमेण आत्मपौरुषेण आलम्बनेन भूयते ॥ १३ ॥

कोषः—'गर्बोऽभिमानोऽहङ्कारो मानश्चित्तसमुन्नतिः' इत्यमरः । 'पदं व्यवस्थितत्राणस्थानलक्ष्माङ्घ्रिवस्तुषु' इत्यमरः ॥ १३ ॥

सारार्थः—यः स्वजातिकुलाभिमानवान् महीपतिः स्वाभीष्टस्थानलाभाय यतते, तेन अन्यसाहाय्याशा न कर्तव्या केवलं निजभुजविक्रमस्यैव साहाय्याशा विधेया, यत्कृत्यं स्वेन सिद्ध्यति, तद्रम्यं कथयेदिति ॥ १३ ॥

भावार्थः—अपनी जाति और कुल के अभिमान वाला जो राजा अभीष्ट स्थान को चाहे उसको चाहिए कि पराये की आशा छोड़कर केवल आपद् को दूर करने लायक अपने उद्योग का अवलम्बन करे ॥ १३ ॥

पौरुषानङ्गीकारे दोषमाह—

विपदोऽभिभवन्त्यविक्रमं रहयत्यापदुपेतमायतिः ।
नियता लघुता निरायतेरगरीयान्न पदं नृपश्रियः ॥ १४ ॥

विपद इति । अविक्रमं पौरुषहीनं विपदोऽभिभवन्त्याक्रामन्ति । आपदुपेतं विपन्नम् आयतिः उत्तरकालः 'उत्तरकाल आपतिः' इत्यमरः । रहयति त्यजति । निरायतेः, आसन्नक्षयस्येत्यर्थः । लघुताऽगौरवं नियताऽवश्यम्भाविनी । न कश्चिदेनमाश्रियत इत्यर्थः । अगरीयाँल्लघीयमान्नृपश्रियी राजलक्ष्म्याः पदमास्पदं न भवति

सर्गः ] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम् ५१

यद्वा नृपेति पृथक्पदः। तस्मात्पौरुषं कर्तव्यमेवेत्यर्थः। अत्र पूर्वपूर्वस्यातिक्रमसद्भावे- रुत्तरोत्तरविपदादिकं प्रति कारणत्वात्कारणमालाख्योऽलङ्कारः तथा च सूत्रम्— 'पूर्वपूर्वस्योत्तरेहेतुत्वे कारणमाला ॥ १४ ॥'

अन्वयः—विपदः, अविक्रमम्, अभिभवन्ति, आपदुपेतम्, आयतिः, रहयति । निरायतेः लघुता नियता, अगरीयान्, नृपश्रियः, पदं, न ( भवति ) ॥ १४ ॥

सुधा—विपदः = आपदः नानाविधाः क्लेशा इत्यर्थः । अविक्रमं = निरुद्योगम्, पौरुषहीनमलसमिति यावत्, अभिभवन्ति = आक्रामन्ति, अथ चाविक्रमत्वेनापदा- ऽन्वितो भवति, तदा किं तदाह—आपदुपेतम् = विपद्युक्तम्, आयतिः = उत्तर- कालः, भाविसमय इति यावत् । रहयति = त्यजति, अर्थाद्धिरुद्योगिनो विपद्ग्रस्त- तया भाविसुभोदयोपि दूरीभवति । निरायतेः = अनागामिशुभस्य, अदृष्टेष्टार्थः । लघुता = क्षुद्रता, अवमानना, नियता = निश्चिता सा च महती न भवति । अतः, अगरीयान् = लघीयान्, नीचो जन इति शेषः । नृपश्रियः = राजलक्ष्म्याः, पदम् = स्थानम्, न भवति, अतो वसन्ते सर्वासामवनतीनां मूलं तु अनुद्योग एव, अतो भवता यत्नपरेण भाव्यमित्यर्थः ॥ १४ ॥

समासः—न विक्रमः यस्य असौ अविक्रमस्तमविक्रमम् । आपदा उपेत आप- दुपेतस्तमापदुपेतम् । निर्गता आयतिर्यस्मात्सः निरायतिः । अतिशयेन गुरुर्गरी- यान्, न गरीयान् अगरीयान् । नृपस्य श्रीः नृपश्रीः, तस्याः नृपश्रियाः ॥ १४ ॥

व्याकरणम्—अभिभवन्ति=अभि + भू + लट् । रहयति=रह + णिच् + लट् ॥ १४ ॥
वाक्यान्तरम्—अविक्रमो जनः विपद्भिः अभिभूयते । आपदुपैतो जनः आयत्या रह्यते । निरायतेर्लघुता नियता भूयते । अगरीयसा नृपश्रियः पदेन न भूयते ॥ १४ ॥
कोषः—'शक्तिः पराक्रमः प्राणो विक्रमस्त्वतिसक्तिता' इत्यमरः । 'विपत्त्यां विपदापदौ' इत्यमरः । 'उत्तरः काल आयतिः' इत्यमरः । 'पदं व्यवसितत्राणस्थान- लक्ष्माङ्घ्रिवस्तुषु' इत्यमरः ॥ १४ ॥

सारार्थः—य उद्योगं न कुरुते, स विपदधीनो भवति । तथा च विगतायत्याश्च अमान्यो जनो राज्यकरणयोग्यो नहि भवतीति । अतो भवता सम्यग्लोकः सुखः करणीयः ॥ १४ ॥

भाषार्थः—आलसी को विपत्तियाँ घेरती हैं, विपत्ति से ग्रसित को होनहार भी छोड़ देता है । बिना होनहार वाले की नीचता आ जाती है और नीच लोग राजपद के लायक नहीं रहते ॥ १४ ॥

फलितमाह—

सबलं प्रतिपक्षमुन्नतेरवलम्ब्य व्यवसायमक्षताम् ।
निवसन्ति पराक्रमाश्रया न विषादेन समं समृद्धयः ॥ १५ ॥

१ कि० सं० टि०

८२ | किरातार्जुनीयम्। | [ द्वितीय

तदिति। तत्तस्माद् उपेक्षायां दोषसम्भवादित्यर्थः। उन्नतेरभ्युदयस्य प्रतिपक्ष- मन्तरायं व्यवसायबन्ध्यतामुद्योगशून्यतामवलम्ब्यालम्। अवलम्बनेनालमित्यर्थः। 'अलङ्खल्वोः प्रतिषेधयोः प्राचां क्त्वा' इति क्त्वा प्रत्ययः। तस्य ल्यबादेशः। तथाहि पराक्रम आश्रयः कारणं यासां तास्तथोक्ताः समृद्धयः सम्षदो विषादेन सममनुत्साहेन निवसन्ति। पौरुषसाध्याः। सम्पदो नानुत्साहसाध्याः, उभयोः सहावस्थानविरोधादित्यर्थः। वैधर्म्येण कार्यकारणरूपोऽर्थान्तरन्यासः॥ १५॥

अन्वयः—तत्, उन्नतेः प्रतिपक्षम्, व्यवसायबन्ध्यताम्, अवलम्ब्य, अलम्, (यतः) पराक्रमाश्रयाः, विषादेन, समं, न, निवसन्ति ॥ १५ ॥

सुधा—तत् = तस्मात्कारणात्, उन्नतेः = अभ्युदयस्य, प्रतिपक्षम् = बाधकम्, व्यवसायबन्ध्यताम् = उद्योगशून्यताम्, आलस्यमित्यर्थः। अवलम्ब्य = स्वीकृत्य अलम् = व्यर्थम्। नहि किमपि शुभफलमनशो भवतः प्रकृत्या वर्त्तमानयेति भावः। यतो यस्मात् कारणादिति शेषः। पराक्रमाश्रयः = विक्रमाधीनाः, उद्योगाश्रया इत्यर्थः। समृद्धयः = सम्पदः, ऐश्वर्याणीत्यर्थः। विषादेन = अनुत्साहेन, समं=सह, न निवसन्ति = न तिष्ठन्ति, अर्थादुत्साहेन सहैवैश्वर्याणि वर्त्तन्तेऽत उत्साहामयो भवतु भवान्, जहातु हानिमूलमालस्यम्। तथोक्तं भारते— 'आलस्यं यदि न भवेज्जगत्यनर्थः को न स्याद्बहुधनवान् बहुश्रुतश्च। आलस्यादियमवनी च सागराम्ता सङ्कीर्णा नरपशुभिश्च निर्धनैश्च ॥' इति ॥१५॥

समासः—व्यवसायस्य बन्ध्यता व्यवसायबन्ध्यता, तां व्यवसायबन्ध्यताम्। पराक्रम एवाश्रयो यासां ताः पराक्रमाश्रयाः ॥ १५ ॥

व्याकरणम्—अवलम्ब्य = अव + लबि + क्त्वा + ल्यप् । निवसन्ति = नि + वस् + लट् ॥ १५ ॥

वाच्यान्तरम्—पराक्रमाश्रयाभिः समृद्धिभिः विषादेन समं न न्युष्यते ॥ १५॥

कोषः—'अलम्भूषणपर्याप्तिशक्तिवारणवाचकम्' इत्यमरः। 'उद्योगो व्यवसायश्च पौरुषम्' इति कोषः। 'पराक्रमो विक्रमश्च साहसः पौरुषम्' इति कोषः। 'खेदो विषादो दुःखञ्च क्लेश इत्यपि कथ्यते' इति ॥ १५ ॥

सारार्थः—यतो हि उद्योगहीनानां न कदाप्युन्नतिर्भवति, अतो भवद्भिः सत्वर- मुद्योगशीलैर्भाव्यम्। सम्पदस्तु तत्रैव तिष्ठन्ति, यत्रैव पराक्रमः, यत्राऽनुत्साहो वर्तते, तत्र वर्तमाना अपि सम्षदोऽपययन्ति। तेन भवद्भिः समयोचित- माचरणमाचरितव्यमिति ॥ १५ ॥

भाषार्थः—क्योंकि बिना उद्योग के सब विपत्तियाँ घेरती हैं, इसलिए आप जान-बूझकर भी ऐसे चुपचाप बैठे हैं, यह ठीक नहीं है। सम्पत्तियाँ तो पराक्रमियों के यहाँ ठहरती हैं न कि उद्योगहीन अनुत्साहियों के यहाँ ॥ १५॥