मालतीमाधवम् (महाकवि भवभूति - शास्त्रीय शृंगार एवं तान्त्रिक प्रकरण नाटक सम्पूर्ण १० अङ्क)

१२० जगद्धरकृता [ अङ्कः १० पृ० पं० २३८ ९ °योगिन्यम्बरतो विध° । °प्यैतद्यं यस्याः । २३९ ६ मदयन्तिकालवङ्गिके—पिअस° । १२ वयमप्यु- द्धृताँः° । २४० १ °अये, भद्रा सौदामिनी । ३ °सौदामिनी । तत्सर्व° । ५ °भूरिजनजीवि° । ७ °प्रमोदमपि नन्दय° । १३ °शालि विजृम्भितं । ते । न्तिका । स्वगतं गुरुसमीपे प्रियस्मरणस्यायुक्तत्वात् । अत्र जन्मान्तरेऽप्ययं प्रियः स्यादिति तत्कालेऽस्य स्मरणमिति भावः । लवङ्गिका । अत्र मधुमती नदी । संदानितं बद्धम् । विटङ्को निम्नोनतप्रदेशः । ‘विटङ्क उन्नते देशे’ इति रत्न- कोशः । सकरुणः कश्चिद्वनेचर आह—मालतीत्यादि । भूरिवसुर्निश्चित्य नि- श्चयं कृत्वा वह्निपतनाया

"? There is visarga: "पुनःक्लेशकारितया".

L32: "त्वम् । प्रतिकूलस्यैव विधेरधुनानुकूलत्वमित्याश्चर्यम् । पहीत्यादि । मालतीरक्ष-" Wait, "पहीत्यादि" or "एहीत्यादि"? Look at the first letter: Is it 'प' or 'ए'? "एहीत्यादि" (Ehy-ādi, from "एहि" = come!). Look at L34: "एह्यागच्छ ।" (Ehi = come!). So the pratīka is definitely "एहीत्यादि"! Look at the letter: It is clearly 'ए' (e), not 'प'! It has the triangle/shape of Devanagari 'ए'!

L33: "णेन बहुजनरक्षणजन्यपुण्यनिवृद्धारिके हे विरेण त्वं दृष्टासि । अतो हेतोस्त्वमे-" Wait: "बहुजनरक्षणजन्यपुण्यनिवृद्धारिके" or "पुण्यनिवृद्धिके"? Let's read carefully: पु - ण्य - नि - वृ - द्धा - रि - के ? Or "पुण्योपबृंहिते"? Wait, look at: पु (pu) ण्य (ṇya) नि (ni) ब (ba) or वृ (vṛ)? Look at: नि - ब - द्ध - भा - रि -

यहाँ पृष्ठ का पंक्ति-दर-पंक्ति देवनागरी लिप्यन्तरण प्रस्तुत है:

१२२ जगद्धरकृता [ अङ्कः १० पृ० प० २४३ १ लवङ्गिका—को वा इमस्सि संपूरिदसव्वप्पआरम- हूसवे ण परिहाससंपुण्णो होइ । ३ ०देवं महा० । ५ ०मत्र रमणीयतरं यद्० । ६ ०श्चिरात्तूर्णं० । ०संब- न्धात्मा मनो० । ८ ०वस्तुवृत्त । ९ ०वचनमार्यायाः । ११ ०संबन्धान्नन्द० । १२ ०नोपग्रहा० ।

मालतीदर्शनेनेति भावः । हे सौहार्दाश्रये, नतेर्विरम । त्वमेव नमस्या यतः ॥२०॥ तदेवाह—वन्द्येत्यादि । त्वमेव संसारस्य नमस्या । एवंविधैर्विलसितैराकाश- क्रमणरूपैर्वा श्लाघनीयसिद्धित्वं यतः । कीदृशैः । बोधिसत्त्वा जीमूतवाहनादयः । तानप्यतिक्रामन्ति तैः । तेषामेकैकजीवनात्त्वया त्वनेकजीवनादतिशय इति भावः । यद्वा बोधिसत्त्वो बुद्धविशेषः । तदतिक्रमवर्तिभिः । अनेकपुण्यकारित्वात् । यस्या- स्तव विजृम्भितं चेष्टितं पूर्वपरिचयेन प्रतिबद्धमङ्कुरितं बीजं कारणं यत्र तत् । तद्भूतप्रचुरफलयुक्तं च भवति । तथा च त्वदुपकरणेन कृतार्थास्मीति भावः । अन्य- दपि कलमाद्यङ्कुररूपं विजृम्भितं पूर्वप्रतिबद्धबीजमुद्भूतप्रचुरफलशालि भवतीति ध्वनिः ॥ २१ ॥ मालती । अत्र समासादिता प्रापिता । केसरावली बकुल- माला सैवाभिज्ञानं प्रत्ययचिह्नं हस्तं यस्याः । तथा संधारिता रक्षिता । मज्जीवनेनेति भावः । दमयन्तिकालवङ्गिके । अत्र लज्येष्ठा कामन्दकी यथास्माकं सुप्रसन्ना तथा । यद्वा त्वमपि भवेत्यर्थः । सौदामिनीज्येष्ठत्वादपि भगवत्या गुरुत्वात्तस्यामत्यादरसूचनम् । यद्वा सौदामिन्या एव भगवतीकनिष्ठत्वेनादर उक्तः । अपीत्यादि । चिन्तामणिरपि चिन्तारूपं परिश्रममपेक्षते । अचिन्ति- तप्रदाने चिन्तामणित्वव्याघातादिति भावः । इदं पुनराश्चर्यं मन्ये यदार्थया सौदामिन्याचिन्तितं कृतमिति । तथा चात्रानुकारोऽपि नेति भावः । अत एवात्यन्ताश्चर्यम् ॥२२॥ सौदामिनी । नन्दने प्रहर्षो मकरन्दमदयन्तिकानु- रूपघटनात् । वरगुणानाह—श्लाघ्यानामिति । यदिह त्वयि जामात- र्यर्थ्यं प्रीतोऽस्मि तेनेयं मदयन्तिका तव प्रीत्यै त्वत्प्रीति कर्तुं भवतः प्रेयसे मित्राय सुहृदे मकरन्दायाथास्माभिरपि दीयते । पूर्वमनुरागेण दत्ता । प्रीतिहेतुमाह- सच्चरितानां गुणिनां च गणनीये स्थिते प्रशस्तवंशे । पाठान्तरे ख्यातवंशे । प्रशस्तं क्षिप्तं व्यसनमशुभं यत्र तत्र । सातिशये प्रत्युत्पन्नमताविति पाठेऽस्मिन्योत्पन्न- बुद्धौ प्रतिभावतीत्यर्थः ॥ २३ ॥ माधवः । कृतार्थता नृपनन्दनाविरोधात् । मालती । आशङ्का विरोधादिविषया । मर्मभेदित्वाच्छल्यम् । लवङ्गिका । अत्र श्रीमाधवस्येति प्राकृते पूर्वनिपातानियमत्वात् । फलिता मनोरथाः । एतयो- रागविशुद्धविवाहादिति भावः । सर्वे इति । भगवति कार्यनिधाने । अत्र जयेति शेषः । लवङ्गिका । अपि तु सर्वोऽपीत्यर्थः । कामन्दकी । अद्भुत- मित्यादिनोपगूहनमाह । यदाह—'अद्भुतस्य तु संप्राप्तिर्भवतादुपगूहनम्' ।

अङ्कः १० ] मालतीमाधवटीका । १२३ पृ० पं० २४४ १ वस्तुवृत्तम् । यतः० । २ ०दामिनीप्रत्यक्षमनयोर्वृत्तेयं प्रतिज्ञावश्यमावा० । ५-६ ष्यन्ति महतां संस्तु तापलापिन्यः कल्याणिन्यो नी० । ९ ०क्लेशो- ऽपि मच्चि० । १२ (सहर्ष प्रणमन् ।) ०भग- वति, अतः परमपि प्र० । १३ ०भगवती- पादप्रसादात्० २४५ १-२ सन्तः सन्तु निरन्तरं सुकृतिनो विध्वस्तपापोदया राजानः परिपालयन्तु वसुधां धर्मे स्थिताः सर्वदा । काले संततवर्षिणो जलमुचः सन्तु स्थिराः पुण्यतो मोदन्तां घनबद्धबान्धवसुहृद्गोष्ठीप्रमोदाः प्रजाः ॥२५॥ इति मालतीमाधवे दशमोऽङ्कः । इति । प्रकरणं मालतीमाधवाख्यम् । कथमिव । अत्र पित्राद्यनुमत्या नाहं दत्ता तत्कथमियमेवमाहेति भावः । अन्यथेति । चोरिकया वृत्तं वस्तु विवाहकृत्यम् । आर्यायाः सौदामिन्या वचनमन्यथा । अमात्यागोचरेणेत्यर्थः । लवङ्गिका । अत्र सौदामिनीवचनं किंरूपमित्याशयः । कामन्दकी । श्रावकेति पाठकदेशायाम् । प्रकृतिः शिष्टः । मालती । अहो संवरणम् । अत्र मन्त्रिणो मत्पितुरिति शेषः । माधवमकरन्दौ । कल्याणिन्यो मम संपन्ना यत इति भावः । यदित्यादि । यदायुष्मतोर्युवयोः । कल्याणमन्योन्यलाभरूपं पूर्व मनोरथैरेव शृतमाकाङ्क्षितमभू- त्तत्पुण्यैर्मदुपक्रमैश्च निसृष्टार्थदूतीकल्पकपटैः फलितम् । मच्चिष्ययोरवलोकिता- सौदामिन्योः क्लेशोऽपि फलित इति लिङ्गविपरिणामो योग्यत्वात् । क्लेशेनेति पाठे ताभ्यामेव फलितमित्यर्थः । तथा त्वन्मित्रस्य मकरन्दस्य मदयन्तिकया सह संबन्धोऽपि निष्णातो निःशङ्कं विहितः । नृपनन्दनावतिप्रीतौ विहितौ । अत एव निःशङ्कता । अपरमतःपरं यत्प्रेयः प्रियं कर्तव्यमस्ति तदप्युच्यताम् । तत्क- रोमीत्यर्थः ॥ २४ ॥ सन्त इत्यादि । सज्जना निरन्तरं धार्मिकाः सन्तु । अत्र हेतुः । विनष्टपापोद्रेकाः । तथा च सतां पुण्यमुज्जृम्भतां पापं नश्यतामित्यर्थः । राजधर्मे रक्षणदौ सदा स्थिता नृपा भुवं रक्षन्तु । वसु धनं दधातीति वसुधेत्य- नेन विपुलधनवत्त्वं भुव उक्तम् । काले वर्षादौ सस्याविरोधि सम्यक् ततं व्यापकं यथा तथा वर्षणशीलाः मेघाः सन्तु । अकालवृष्ट्या सस्यनाशात्काल इत्युक्तम् । अत्र हेतुमाह — प्रजानां लोकानां पुण्यात् प्रजा हृष्यन्ताम् । घनबद्धो निरन्तर- कृतो बान्धवानां संबन्धिनां सुहृदां मित्राणां गोष्ठीषु प्रकृष्टहर्षो याभिस्ताः । तदनेन

प्रशस्तिरुक्ता । काव्योपसंहारोऽप्यनेनैव कृतः । यदाह—'वरदानस्य उक्तिर्या सा काव्य उपसंहृतिः ॥' इति ॥ २५ ॥ लब्धं दुर्लभशासनं सुरगणाग्रामश्च कैवर्तिका- द्विद्यावंशविभूषिते अपि प्रभे छत्रे उमे धारिते । येनायं समभूद्विजातिलकश्चण्डेश्वरः पण्डितो मीमांसैकरहस्यवश्यहृदयो दातावदाताशयः ॥ १ ॥ देवेशं समसूत सोऽयममलं मीमांसकं सत्कविं सोऽप्युच्चैरजनिष्ट जैमिनिमते रामेश्वरं सद्बुधम् । सूते स्मायमपि प्रतीपजयिनं मीमांसयालंकृतं शुद्धं धीरगदाधरं कविवरं पुत्रं पवित्राशयम् ॥ २ ॥ विद्याधरं वरमजीजनदेष धीरं हीरं जनेषु जयिनं गुरुणोक्तशास्त्रे । प्रासूत सोऽयममलं गुणिनं सुपुत्रं तं रत्नपूर्वधरमेष जगद्धरं च ॥ ३ ॥ येनापाठि कठोरगौतममणेर्वैशेषिकं खण्डनं येनाश्रावि सकोषकाव्यनिवहं तत्पाणिनीयं मतम् । छन्दोलंकरणं च भव्यभरतं येनाध्यगामि श्रुति- स्तस्यामुष्य जगद्धरस्य कवितुट्टीकेयमुज्जृम्भताम् ॥ ४ ॥ असूत यं रत्नधरोऽतिभव्योऽतिभव्यरूपा दमयन्तिकापि । जगद्धरं तत्कृतटिप्पणेऽङ्कः समाप्तिमापद्दशमोऽनवद्यः ॥ इति श्रीमन्महोपाध्यायपण्डितराजमहाकविराजधर्माधिकारि- श्रीरत्नधरपण्डितात्मजश्रीजगद्धरविरचितायां मालती- माधवटीकायां दशमोऽङ्कः ॥

अनुक्रमणी । अकरिष्यदसौ ९।५२ | आविर्भवन्ती ३।४ | कुवलयदल ५।५ अकरुण वितर ९।२३ | आश्चर्यमुत्पल ३।५ | केकाभिर्नीलकण्ठ ९।३० अकारणस्नेह १०।६ | इदमिह २।६ | क्षिप्तनिद्रा २।१२ अतिमुक्तक ५।८ | इयमवयवैः ६।६ | गमनमलसं १।२० अत्रान्तरे १।२९ | ईषत्तिर्यग्वलन ४।२ | गाढोत्कण्ठ ६।१९ अद्यैवेन्दुमयूख ८।१० | उज्ज्वलालोकया १०।४ | गात्रेषु चन्दन ९।२२ अयोजितं ७।४ | उत्कृत्योत्कृत्य ५।१६ | गुञ्जत्कुञ्ज ५।१९ अनियतरुदित १०।२ | उत्फुल्लार्जुनसर्ज ९।१७ | गुणापेक्षा २।७ अनुभवं वदने ३।१० | उद्दामदेह ६।१३ | गुणैः सतां न १।९ अनुरागप्रवा ९।१६ | उद्धृत्तस्खलित ५।३ | गुरुचर्या ९।५३ अङ्गैः कल्पित ५।१८ | उन्नालबाल ९।१३ | धर्माम्भो १।४० अन्येषु जन्तुषु १।२३ | उन्मीलनमुकुल १।४१ | चिरादाशातन्तु ४।३ अन्योन्यसंभिन्न १।३६ | एकीकृतस्त्वचि १।१२ | चूडापीडकपाल १।९ अपत्यसंबन्ध १।१३ | एतत्पूतनचक्र ५।१४ | जगति जयिनस्ते १।३९ अपहस्तित ९।१९ | एतस्मिन्मदकल ९।१४ | जन्मान्तरादिव १०।१२ अपि चिन्ताम १०।२२ | एते केतकसून ९।४३ | जयदेव भुवन ९।४ अमिनवराग १०।३ | एषा प्रवासं १०।१३ | जलनिबिडित ४।१० अभिहन्ति हन्त १।४२ | एह्येहि भूरि १०।२० | जितमिह ३।१५ अयमभिनव ९।५ | कच्चित्सौम्य ९।२५ | जीव जीवित १०।१८ अलसवलित १।३१ | कठोरास्थिग्रन्थि ५।३४ | जीवयन्निव ८।३ अविगणय्य नृपं १०।१६ | कण्डूकूङ्दमलिते ९।३२ | जृम्भाजर्जर ९।१६ अविरलमिव ३।१६ | कथमपि तदा ९।५० | ज्वलतु गगने २।२ अशस्त्रपूत ५।१२ | कथयति लयि ८।११ | ज्वलयति मनो ३।६ असारं संसारं ५।३० | कपालकुण्डला १०।१९ | तं भद्रे ५।२५ असौ विद्या २।११ | करालायतना ५।२१ | तत उदय २।१० अस्तोकविस्सय ९।५५ | कर्णाभ्यर्ण ५।१३ | तथा विनय ३।१ अस्साकमेक ६।४ | कल्याणानां १।५ | तदेतदसितो ९।३८ आ जन्मनः प्रति १०।१ | काश्मर्याः कृत ९।७ | तन्मे मनः ४।८ आ जन्मनः सह ९।४० | किंवा भणामि ६।११ | तरुणतमाल ९।१८ आनन्दनानि ९।४८ | किमपि किमपि ८।१३ | तां याचते नर १।१४ आपूर्णश्च कला ९।२९ | किमयमसि १०।१० | तामिन्दुसुन्दर १।२१ आमूलकण्टकित ६।३९ | कुमुदाकरेण ९।४९ | ते श्रोत्रियास्त १।७

२ त्वं वत्सलेति ६।१४ | पर्यन्तप्रतिरोधि ५।११ | मालत्यपायम १०।९ त्वत्पाणि ५।२७ | पश्यामि तामित १।४३ | मालत्याः प्रथमा ६।३ त्वद्वल्लभः ८।८ | पुरश्चक्षू ६।१५ | मा वां सपत्नेष्व ४।५ दग्धं चिराय ८।४ | पृथुचलरसनो ५।१५ | मुग्धेन्दुसुन्दर ९।४५ दधति कुहर ९।१६ | प्रकृतिकठित ३।१४ | म्लानस्य जीव ६।८ दन्तच्छदा ९।३१ | प्रचलितकरि ५।२३ | यत्राग्रेव १०।२५ दन्तश्रेणिषु १।३ | प्रणयसखी ५।३१ | यत्रत्य एष ९।३ दया वा स्नेहो वा ४।६ | प्रथमप्रिया ३।७ | यत्स्नेहसंज्वर ९।३६ दलति हृदयं ९।१२ | प्रमथ्य कन्यादं ४।९ | यदि तद्विषयो ३।१३ दलयति परि ८।१ | प्रयान्तीव प्राणाः ९।४६ | यदिन्दानन्दं ३।९ दैवात्पश्येज्जगति ९।२६ | प्रसरति परि १।४४ | यद्विस्मयस्ती ९।२२ दोर्पर्निक्षेप ८।९ | प्रासादाना ७।५ | यद्वेदाध्ययनं १।१० धत्ते चक्षुर्मु ३।१२ | प्रियमध्वे ९।९ | यद्बालव्रणित ४।१ धिगुच्छ्वसित ९।३५ | प्रियस्य सुहृदो ९।४१ | यन्मां विधेय १।३२ धैर्यं निधेहि ५।३२ | प्रेङ्खङ्कूरि ६।५ | या कौमुदी १।३७ न यत्र प्रत्याशा ९।१८ | प्रेमार्द्राः प्रणय ५।७ | याता भवेद्द्रु ८।१४ नवेषु लोध्र ९।२७ | प्रेम्णा सद्मनि ८।६ | यान्त्या मुहुर्व ९।३२ नाघोरघण्टा ५।३३ | प्रेयान्मनोरथ ७।३ | ये नाम केचि १।८ नादस्तावद्वि ५।२० | प्रेयो मित्रं ६।१८ | रम्भोरु संहर ७।२ नान्तर्वर्धयति ९।३३ | फलभरपरिणाम ९।२४ | राज्ञः प्रियाय २।८ निकामं क्षामाङ्गी २।३ | बन्धुताहृदय ९।२१ | राहोश्चन्द्रकला ५।२८ निल्यं न्यस्तपडङ्क ५।२ | बहिःसर्वाकार १।१७ | लीनेव प्रति ५।१० निर्याणमेव ९।५१ | बाष्पाम्भसा ८।५ | लीलोत्खात ९।३४ निश्योतन्ते ८।२ | भवति वितत १०।१५ | वन्द्या त्वमेव १०।२१ निष्ठापस्थिय ५।१७ | भवद्भिः सर्वार्थ ९।२९ | वयं तथा नाम ७।१ निष्प्रत्यूहाः ९।४७ | भारः कायो ९।३० | वयं बत ३।१८ नीवीबन्धो २।५ | भूम्ना रसानां १।६ | वरेऽन्यस्मिन्दोषः २।१३ नैराश्यकातर ६।९ | भूयो भूयः सविध ९।१८ | वानीरप्रसवै ९।१५ न्यस्तालक्तक ५।२४ | भो राजानश्च ६।२ | वारं वारं तिरयति १।३८ पक्ष्मालीपिङ्ग १।४ | भ्रमग जलदा ९।४२ | विकसत्कदम्ब १।४४ पद्मावती विमल ९।१ | मनोरागस्तीव्रो २।१ | विधाता भद्रं ६।७ परिच्छेदव्यक्तिर्न १।३४ | मम हि कुवल ८।१२ | विवृण्वतेव १।११ परिच्छेदातीतः १।३३ | मयि विगलित ९।११ | विशेषतस्तु १।१५ परिणतिरम ६।१६ | मरणसमये ५।२६ | विश्वग्वृत्तिर्जटानां ५।४ परिपाण्डु २।४ | मातर्मातर्दलति ९।२० | व्यतिकर इव ९।५४ परिमृदित १।२५ | मा मुमुहत्खलु १।३५ | व्यतिकर इव १०।८

३ व्यतिकरित २।९ | श्लाघ्यान्वयेति ६।१७ | सानन्दं नन्दि १।२ व्यतिषजति १।२७ | षडधिकदश ५।१ | सा योगिनी य १०।१७ व्याघ्राघ्रात ५।२९ | संगमः कर्मणां १०।७ | सा रमणीयक १।२४ व्योम्नस्तापिच्छ ५।६ | संजीवनौषधि १०।११ | सावष्टम्भ ५।२२ व्रजति विरहे ३।२ | संतापसंतति १।२६ | सुहृदि गुण ९।२८ शरज्ज्योत्स्ना १।१९ | संभूयेव ५।९ | सुहृदिव प्रकटय्य ४।७ शाकुन्तलाद्य ३।३ | संसक्तत्रुटित ३।१७ | सैषा विभाति ९।२ शान्तिः कुतस्तस्य ६।१ | सन्तः सन्तु १०।२५ | स्खलयति वचनं ३।८ शास्त्रे प्रतिष्ठा ३।११ | सभ्रूविलास १।२८ | स्तन्यत्यागात्प्र १०।५ शिवमस्तु १०।२५ | समानप्रेमाणं ४।४ | स्तिमितविकसि १।३० श्रीपर्वतादिहा १०।१४ | सरले साहस ६।१० | हरेरतुलवि ८।७ श्लाघ्यानां गुणि १०।२३ | सरसकुसुम ९।१० | समाप्तोऽयमकारादिवर्णक्रमकोशः ।

The provided image is completely blank (white) and contains no text to transcribe. Please upload or provide a clear image of the page you would like transcribed.

वीर सेवा मन्दिर पुस्तकालय काल नं० ९८०.२ भपू लेखक श्री भवभूति । शीर्षक मालती माधवम् । खण्ड क्रम संख्या ४२३