पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)
पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा
स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)
( ३२२ ) पञ्चतन्त्रम् ।
( ३२२ ) पञ्चतन्त्रम् । श्रुतिका अर्थ नहीं जानते। वहां तो ऐसा कहा है अजोंसे यज्ञ करना चाहिये। सो अज नाम सप्तवर्षीय व्रीहिधान्यका हे नकि पशुविशेषका। कहा है- वृक्षांश्छित्त्वा पशून्हत्वा कृत्वा रुधिरकर्दमम्। यद्येवं गम्यते स्वर्गे नरकः केन गम्यते ॥ १०७ ॥ वृक्षोंका छेदन, पशुओंका मारण कर उनके रुधिरकी काच करनेसे यदि स्वर्ग होता है तो नरक कौनसे कर्मोंसे होता है ॥ १०७॥ तन्न अहं भक्षयिष्यामि । परं जयपराजयनिर्णयं करिष्यामि । किन्तु अहं वृद्धो दूराद्युवयोः भाषान्तरं सम्यक् न शृणोमि । एवं ज्ञात्वा मम समीपवर्त्तिनौ भूत्वा मम अग्रे न्यायं वदतम् । येन विज्ञाय विवादपरमार्थं वचो वदतो मे परलोकबाधो न भवति । उक्तञ्च यतः- सो मैं भक्षण नहीं करूंगा। परन्तु जय पराजयका निर्णय कर दूंगा। किन्तु मैं वृद्ध हूं दूरसे तुम दोनोंके भाषणको भली प्रकार नहीं सुन सकता। ऐसा जानकर मेरे निकटवर्ती होकर मेरे आगे अपना न्याय कहो जिसको जान- कर विवादका परमार्थ वचन कहते हुए मुझे परलोककी बाधा नहो। कहाहै- मानाद्वा यदि वा लोभात्क्रोधाद्वा यदि वा भयात् । यो न्यायमन्यथा ब्रूते स याति नरकं नरः ॥ १०८ ॥ मान, लोभ, क्रोध या भयसे जो न्यायको अन्यथा कहताहै वह मनुष्य नर- कको जाता है ॥ १०८ ॥ पञ्च पश्वनृते हन्ति दश हन्ति गवानृते । शतं कन्यान्ृते हन्ति सहस्रं पुरुषानृते ॥ १०९ ॥ मनुष्यके पशु विषयक झूठ बोलनेमें पांच पुरुषकी, गौके निमित्त दशकी, कन्याके निमित्त सौकी, पुरुष विषयक मिथ्या कहनेमें सहस्र पुरुषकी हत्या लगतीहै ॥ १०९ ॥ उपविष्टः सभामध्ये यो न वक्ति स्फुटं वचः । तस्माद्दूरेण स त्याज्यो न्यायो वा कीर्त्तयेद्ऋतम् ॥ ११० ॥ सभाके बीचमें स्थित होकर जो पुरुष स्पष्ट वचन नहीं बोलता है उसको वहांसे निकालदे अथवा वह सत्य कहदे ॥ ११० ॥
भाषाटीकासमेतम् । (३२३) तस्माद्विश्रब्धौ मम कर्णोपान्तिके स्फुटं निवेदयतम्” । किं बहुना, तेन क्षुद्रेण तथा तौ तूर्णं विश्वासितौ, यथा तस्य उत्सङ्गवर्तिनौ सञ्जातौ ततश्च तेनापि समकालमेव एकः पादान्तेन आक्रान्तः, अन्यो दंष्ट्राक्रकचेन च । ततो गत- प्राणौ भक्षितौ इति । अतोऽहं ब्रवीमि-
- इस कारण निडर होकर मेरे कानके निकट स्फुट वचन कहो” । बहुत कहनेसे क्या उस क्षुद्रने उन दोनोंको शीघ्र इस प्रकार विश्वासमें कर लिया कि, वे उसकी गोदीमें आ बैठे । तब उसनेभी एकही समय एकको चरणमे आक्रमण किया और दूसरेको डाढरूपी कैंचीमे । इस प्रकार प्राणरहित कर दोनोंको खागया । इससे मैं कहता हू- क्षुद्रमर्थपतिं प्राप्य न्यायान्वेषणतत्परौ । उभावपि क्षयं प्राप्तौ पुरा शशकपिञ्जलौ ॥ १११ ॥ क्षुद्र अर्थपतिको प्राप्त होकर न्यायकी खोजमे तत्पर शशक ओर कपिंजल दोनोंही क्षयको प्राप्त हुए ॥ १११ ॥ भवन्तोऽपि एनं दिवान्धं क्षुद्रमर्थपतिमासाद्य रात्र्यन्धाः सन्तः शशकपिञ्जलमार्गेण यास्यन्ति । एवं ज्ञात्वा यदुचितं तद्विधेयमतःपरम्” अथ तस्य तत् वचनमाकर्ण्य “साधु अनेन अभिहितम्” इति उक्त्वा भूयोऽपि पार्थिवार्थं समेत्य मन्त्रयिष्यामहे” इति ब्रुवाणाः सर्वे पक्षिणो यथामितं जग्मुः केवलमवशिष्टो भद्रासनोपविष्टः अभिषेकाभिमुखो दिवान्धः कृकालिकया सह आस्ते । आह च-“ कः कोऽत्र भोः ! किमद्यापि न क्रियते ममाभिषेकः ”? इति श्रुत्वा कृकालि- कया अभिहितम्-“भद्र! तव अभिषेके कृतोऽयं विघ्नो वाय- सेन । गताश्च सर्वेऽपि विहगा यथेप्सितासु दिक्षु केवलमेकोऽयं वायसोऽवशिष्टः केनापि हेतुना तिष्ठति तत् त्वरितमुत्तिष्ठ येन त्वां स्वाश्रयं प्रापयामि” । तत् श्रुत्वा सविषादमुलूको वायसमाह,-“भो भो दुष्टात्मन् ! किं मया ते अपकृतम् ?
( ३२४ ) पञ्चतन्त्रम् ।
( ३२४ ) पञ्चतन्त्रम् । यत् राज्याभिषेको मे विघ्नितः । तद् अद्य प्रभृति सान्वयमा- वयौर्वैरं सञ्जातम् । उक्तञ्च- तुमभी इस दिनके अन्धे क्षुद्र अर्थपतिको प्राप्त हो रात्रिके अन्धे होकर शशक कार्पञ्जलके मार्गको जाओगे । ऐसा जानकर जो उचित हो सो करो " तब उसके इस वचनको सुनकर कि "इसने अच्छा कहा" ऐसा कह "फिरभी राजाके निमित्त मिलकर सम्मति करेंगे" ऐसा कह कर सब पक्षि यथेष्ट स्थानमें गये, केवल यही भद्रासनमें बैठा अभिषेकमें अभिमुख कृकालि- काके साथ रहगया । बोलाभी- "भो ! कोई यहां है ? क्यों अबतक मेरा अभि- षेक नहीं करते ?" यह सुनकर कृकलाने कहा- "भद्र ! तुम्हारे अभि- षेकमें काकने विघ्न किया है । गये सब पक्षी यथेच्छ दिशाओंमें । केवल यह एक वायसही किसी निमित्तसे यहां स्थित है। सो जल्दी उठो जिससे मैं तुम्हारे आश्रयमें तुमको प्राप्त करूं" । यह सुन विषादपूर्वक उलूक वायससे बोला- "भो ! भो ! दुष्टात्मन् ! मैंने तेरा क्या अपकार किया है ? जो मेरे राज्या- भिषकमे तैने विघ्न किया सो आजसे हमारा तेरे वंशके सहित वैर हुआ। कहा है- रोहति सायकैर्विद्धं छिन्नं रोहति चासिना । वचोदुरुक्तं बीभत्सं न प्ररोहति वाक्क्षतम् ॥ ११२ ॥ " शरसे विद्धहुए वृक्षादि फिर जमते हैं तलवारसे छिन्न हुआभी फिर उत्पन्न होताहै ( अथवा इन दोनोके घाव भर जातेहै ) परन्तु वाणीके वेध अथवा घृणित वचनके वेध फिर नहीं भरतेहै ॥ ११२ ॥" इति एवमभिधाय कृकालिकया सह स्वाश्रयं गतः । अथ भयव्याकुलो वायसो व्यचिन्तयत् । "अहो ! अकारणं वैर- मासादितं मया । किमिदं व्याहृतम् । उक्तञ्च- यह कह कृकलाके साथ अपने आश्रयको गया । तब भयसे व्याकुल हो वायस विचारने लगा । "अहो मैने अकारण वैर किया। यह क्या कहा। कहा है- अदेशकालज्ञमनायतिक्षमं यदप्रियं लाघवकारि चात्मनः । योऽत्राब्रवीत्कारणवर्जितं वचो न तद्वचः स्याद्विषमेव तद्वचः ॥ ११३ ॥
भाषाटीकासमेतम् । ( ३२५ ) देशकालके न जाननेवाले परिणाममे कटु जो अप्रिय अपनेको लघु करने- वाला कारण रहित बचन बोलता है वह बचन नही किन्तु विष है ॥ ११३ ॥ बलोपपन्नोऽपि हि बुद्धिमान्नरः परं नयेन्न स्वयमेव वैरिताम् । भिषङ्गममास्तीति विचिन्त्य भक्षये- दकारणात्को हि विचक्षणो विषम् ॥ ११४ ॥ बुद्धिमान् मनुष्य बलको प्राप्त हुआभी स्वय दूसरेको अपना शत्रु न बनावे मेरा चिकित्सक है ऐसा विचार कोई अकारण विषको नहीं खाता है॥ ११४ ॥ परपरिवादः परिषदि न कथञ्चित्पण्डितेन वक्तव्यः । सत्यमपि तन्न वाच्यं यद्युक्तमसुखावहं भवति ॥ ११५ ॥ सभामें पराई निन्दा पडितको किसी प्रकार कहनी उचित नहीं है जो कहने- से दूसरेको बुरी लगे वह सत्य हो तो भी न कहे ॥ ११५ ॥ सुहृद्भिरातैरसकृद्विचारितं स्वयञ्च बुद्ध्या प्रविचारिताश्रयम् । करोति कार्य्यं खलु यः स बुद्धिमान् स एव लक्ष्म्या यशसाञ्च भाजनम् ॥ ११६ ॥ ” सुहृद् और आप्त पुरुषोंसे बारंबार विचार किये हुए तथा अपनी बुद्धिसे विचार कर जो कार्य करता है वही बुद्धिमान् है वही लक्ष्मी और यशका पात्र होता है ॥ ११६ ॥ ” एवं विचिन्त्य काकोऽपि प्रयातः । तदा प्रभृति अस्माभिः सह कौशिकानाम् अन्वयगतं वैरमस्ति ? ” मेघवर्ण आह- “तात ! एवं गते अस्माभिः किं कृत्यमस्ति” । स आह,- “वत्स ! एवं गतेऽपि षाड्गुण्यात् अपरः स्थूलोऽभिप्रायोऽस्ति तमङ्गीकृत्य स्वयमेव अहं तद्विजयाय यास्यामि रिपून् वञ्च- यित्वा वधिष्यामि । उक्तञ्च यतः- ऐसा विचार कर काकभी चला गया । उस दिनसे हमारे साथ उल्लुओंका वंशक्रमागत वैर है”। मेघवर्ण बोला,-“तात ऐसा होनेमे हमको क्या कर्तव्य है”। वह बोला-“वत्स ऐसा होनेमें भी षट् सन्धि आदिके सिवाय एक महान् अन्य
( ३२६ ) पञ्चतन्त्रम् ।
( ३२६ ) पञ्चतन्त्रम् । कौशल है । उसको अंगीकार करके स्वयंही मै उसके विजयके निमित्त जाऊंगा और शत्रुको वंचित कर वध करूंगा । कहा है कि- बहुबुद्धिसमायुक्ताः सुविज्ञाना बलोत्कटान् । शक्ता वञ्चयितुं धूर्त्ता ब्राह्मणं छागलादिव ॥ ११७ ॥” बहुत बुद्धिसे युक्त, अच्छे विज्ञानवाले बलसे उत्कट पुरुषोंको वंचन करनेमें समर्थ होते हैं जैसे धूर्तोंने ब्राह्मणको ठग उससे बकरा हरण किया ॥११७॥” मेघवर्ण आह,–“कथमेतत् ?” सोऽब्रवीत्– मेघवर्ण बोला,–“यह कैसी कथा है ?” वह बोला- कथा ३. कस्मिंश्चित् अधिष्ठाने मित्रशर्मा नाम ब्राह्मणः कृताग्नि- होत्रपरिग्रहः प्रतिवसति स्म । कदाचित् माघमासे सौम्या- निले प्रवाति, मेघाच्छादिते गगने, मन्दं मन्दं प्रवर्षति पर्ज- न्ये,पशुप्रार्थनाय किञ्चिद् ग्रामान्तरं गत्वा कश्चिद् यजमानो याचितः । “भो यजमान ! आगामिन्याममावस्यायामहं यक्ष्यामि यज्ञम् । तत् देहि मे पशुमेकम्” । अथ तेन तस्य शास्त्रोक्तः पीवरतनुः पशुः प्रदत्तः । सोऽपि तं समर्थमितश्चे- तश्च गच्छन्तं विज्ञाय स्कन्धे कृत्वा सत्वरं स्वपुराभिमुखः प्रतस्थे । अथ तस्य गच्छतो मार्गे त्रयो धूर्त्ताः क्षुत्क्षामक- ण्ठाः सम्मुखा बभूवुः । तैश्च तादृशं पीवरतनुं स्कन्धे आरू- ढमवलोक्य मिथोऽभिहितम्,-“अहो ! अस्य पशोः भक्षणात अद्यतनीयो हिमपातो व्यर्थतां नीयते तत् एनं वञ्चयित्वा पशुम् आदाय शीतत्राणं कुर्मः” । अथ तेषामेकतमो वेशप- रिवर्तनं विधाय सम्मुखो भूत्वा अपमार्गेण तं आहिताग्निम् ऊचे–“भो ! भो ! बालाग्निहोत्रिन् ! किमेवं जनविरुद्धं हास्यकार्यमनुष्ठीयते । यदेष सारमेयोऽपवित्रः स्कन्धा- धिरूढो नीयते । उक्तञ्च यतः– किसी स्थानमें मित्रशर्मा ब्राह्मण अग्निहोत्री रहताथा । वह एकबार माघके महीनेमें मन्द पवनके बहन करते मेघाच्छादित आकाशसे मन्द मन्द वर्षाके
भाषाटीकासमेतम्। ( ३२७ ) होनेमें पशु लेनेके लिये किसी ग्रामान्तरमें जाकर किसी यजमानसे याचना की “भो यजमान ! आनेवाली अमावास्याको मैं यज्ञ करूंगा सो मुझे एक पशु दो"। तब उसने उसको शास्त्रोक्त पुष्ट शरीर एक पशु दिया। वह भी उसे समर्थ इधर उधर जाता देखकर कन्धेपर रख शीघ्र अपने पुरकी ओरको चला। तब उसके मार्गमें जाते तीन धूर्त भूखसे व्याकुल सन्मुख हुए। उन्होंने इस प्रकार पुष्ट शरीर स्कन्धेपर आरूढ उसको देखकर परस्पर कहा,—“अहो ! इस पशुके भक्षणसे आजका जाडा व्यर्थ किया जाय। सो इसको वंचित कर पशुले शीतसे (अपनी) रक्षाकरें”। तब उनमेंसे एक अपना वेश बदलकर सामने उसकीओर कुमार्गसे आकर उस अग्निहोत्रीसे बोला,-“भो भो निर्बोध अग्नि- होत्री ! क्यो यह सज्जनोंके विरुद्ध हास्यका कार्य करते हो जो यह अपवित्र सारमेय कन्धेपर चढाये लिये जाते हो। कहा है कि- श्वानकुक्कुटचाण्डालाः समस्पर्शाः प्रकीर्त्तिताः। रासभोष्ट्रौ विशेषेण तस्मात्तान्नैव संस्पृशेत् ॥ ११८ ॥” श्वान, कुक्कुट, चाण्डाल यह समान स्पर्शवाले हैं विशेष कर गधा और ऊटभी, इस कारण इनको स्पर्श न करें ॥ ११८ ॥” ततश्च तेन कोपाभिभूतेन अभिहितम्,-“अहो! किमन्धो भवान् ? यत् पशुं सारमेयं प्रतिपादयसि”। सोऽब्रवीत,- “ब्रह्मन् ! कोपः त्वया न कार्य्यः। यथेच्छया गम्यताम्"इति। अथ यावत् किञ्चित् अध्वनोऽन्तरं गच्छति, तावत् द्वितीयो धूर्त्तः सम्मुखे समुपत्य तमुवाच,-“भो ब्रह्मन् ! कष्टं कष्टं यद्यपि वल्लभोऽयं ते मृतवत्सः, तथापि स्कन्धमारोपयि- तुमयुक्तम्। उक्तञ्च यतः- तब उसने क्रोध कर कहा—“अरे ! क्या तू अन्धा है ? जो पशुको कुत्ता कहता है”। वह बोला,-“ब्रह्मन् आप क्रोध न करो यथेच्छ जाइये”। जबतक वह कुछ और दूर गये तबतक दूसरा धूर्त सामनेसे आकर उससे बोला,-“भो ब्रह्मन् ! खेद हे २ यद्यपि यह मरा हुआ गौका बच्चा तुम्हारा प्रियहै तो भी कन्धेप रखना अयुक्त है। कहा भी है-
( ३२८ ) पञ्चतन्त्रम् ।
( ३२८ ) पञ्चतन्त्रम् । तिर्यञ्चं मानुषं वापि यो मृतं संस्पृशेत्कुधीः । पञ्चगव्येन शुद्धिः स्यात्तस्य चान्द्रायणेन वा ॥ ११९ ॥" पशु मनुष्य आदि मृतक हुएको जो कुबुद्धि स्पर्श करता है उसकी शुद्धि पंचगव्य वा चान्द्रायणसे होतीहै ॥ ११९ ॥" अथ असौ सकोपमिदमाह-“भोः! किमन्धो भवान् ? यत् पशुं मृतवत्सं वदसि ?" । सोऽब्रवीत्-भगवन् ! मा कोपं कुरु अज्ञानात् मया अभिहितं तत् त्वमात्मरुचिं समाचर" इति। अथ यावत् स्तोकं वनान्तरं गच्छति तावत् तृतीयोऽन्यवेश- धारी धूर्त्तः सम्मुखः समुपैत्य तमुवाच-“भो ! अयुक्तमेतत् । यत् त्वं रासभं स्कन्धाधिरूढं नयसि तत् त्यज्यताम् एष । उक्तञ्च- तब यह क्रोध करके बोला-“भो ! क्या तुम अन्धे हो ! जो पशुको मृत- वत्स कहते हो !" वह बोला-“भगवन् ! क्रोध मत करो। अज्ञानसे मैंने कहाथा सो जो तुम्हारी इच्छा हो सो करो" । सो जबतक कुछ और दूर वनमें जाताहै तंवतक और तीसरा धूर्त सामनेसे आकर बोला,-“भो ! यह अयुक्त है । जो तू गधेको कंधेपर रखकर लिये जाता है । कहाहै- यः स्पृशेद्रासभं मर्त्यो ज्ञानादज्ञानतोऽपि वा । सचैलं स्नानमुद्दिष्टं तस्य पापप्रशान्तये ॥ १२० ॥ जो गधेको ज्ञानसे वा अज्ञानसे स्पर्श करता है उस पापकी शान्तिके लिये वस्त्रोंके सहित स्नान करना उचित है ॥ १२० ॥ तत् त्यज एनं यावदन्यः कश्चित् न पश्यति" । अथ असौ तं पशुं रासभं मन्यमानो भयात् भूमौ प्रक्षिप्य स्वगृहमुद्दिश्य प्रपलायितः। ततः ते त्रयो मिलित्वा तं पशुमादाय यथेच्छया भक्षितुमारब्धाः । अतोऽहं ब्रवीमि- सो इसे त्याग जबतक कोई दूसरा इसे न देखे" तब यह उस पशुको गधा मानकर भयसे पृथ्वीमे डालकर अपने घरकी ओरको चला । तब यह तीनों मिलकर उस पशुको लेकर यथेच्छ खाने लगे । इससे मैं कहताहूं- बहुबुद्धिसमायुक्ताः सुविज्ञाना बलोत्कटान् । शक्ता वञ्चयितुं धूर्त्ता ब्राह्मणं छागलादिव ॥ १२१ ॥"
“कि-बहुत बुद्धिसे युक्त, विज्ञानवाले, बलसे उत्कट शत्रुके वञ्चन करनेमें समर्थ होजाते हैं जैसे ब्राह्मणसे छाग लेलिया ॥ १२१ ॥” अथवा साधु इदमुच्यते- अथवा यह साधु कहाहै कि- अभिनवसेवकविनयैः प्राघूर्णकोक्तैर्विलासिनिरुदितैः । धूर्त्तजनवचननिकरैरिह कश्चिदवञ्चितो नास्ति ॥ १२२ ॥ नये सेवकोंकी विनयसे, आगन्तुकके बचनोंसे, स्त्री जनोंके रोनेसे, धूर्त जनोंके वाक् प्रपञ्चसे इस जगतमें कौन नहीं वचित हुआ है ॥ १२२ ॥ किञ्च, दुर्बलैः अपि बहुभिः सह विरोधो न युक्तः। उक्तञ्च- किंच बहुत दुर्बलोंके साथभी विरोध करना उचित नहीं है । कहाहै- बहवो न विरोद्धव्या दुर्जया हि महाजनाः । स्फुरन्तमपि नागेन्द्रं भक्षयन्ति पिपीलिकाः ॥ १२३ ॥” कि बहुतोंके साथ विरोध नहीं करना चाहिये महाजन दुर्जय होते हैं क्यों कि चींटी तेजस्वी सर्पकोभी भक्षण करगई ॥ १२३ ॥” मेघवर्ण आह-“कथमेतत् ?” स्थिरजीवी कथयति- मेघवर्ण बोला-“यह कैसे ?” स्थिरजीवी कहने लगा- कथा ४. अस्ति कस्मिंश्चित् वल्मीके महाकायः कृष्णसर्पोऽतिदर्पो नाम । स कदाचित् बिलानुसारिमार्गमुत्सृज्य अन्येन लघु- द्वारेण निष्क्रमितुमारब्धः।निष्क्रामतश्च तस्य महाकायत्वात् दैववशतया लघुविवरत्वाच्च शरीरे व्रणः समुत्पन्नः । अथ व्रण- शोणितगन्धानुसारिणीभिः पिपीलिकाभिः सर्वतो व्याप्तो व्याकुलीकृतश्च । कति व्यापोदयति कति वा ताडयति। अथ प्रभूतत्वात् विस्तारितबहुव्रणः क्षतसर्वाङ्गोऽतिदर्पः पञ्च- त्वमुपागतः । अतोऽहं ब्रवीमि- किसी वल्मीकमें महा कायावाला काला साप अतिदर्प नामवाला है। वह एक समय बिलानुसारी मार्गको छोड़कर और लघुद्वारसे निकलने लगा । निकलते
( ३३० ) पञ्चतन्त्रम् ।
( ३३० ) पञ्चतन्त्रम् । हुए उसके महाकाय होनेसे दैव वशसे लघु विवर होनेसे उसके शरीरमें ( छिल- नेसे ) व्रण होगये । तब व्रणके और शोणितकी गन्धके अनुसरण करनेवाली चींटियोंने सबओरसे व्याप्त कर उसको व्याकुल करादिया । किनको मारे किनको ताडन करे । तब उनके अधिक होनेसे व्रण बढगये सर्वाङ्गमें घाव होनेसे अति- दर्प पंचत्वको प्राप्त होगया । इससे मैं कहता हूं कि- “ बहवो न विरोद्धव्या दुर्जया हि महाजनाः । स्फुरन्तमपि नागेन्द्रं भक्षयन्ति पिपीलिकाः ॥ १२४ ॥” “बहुतोंके साथ विरोध न करै महाजन दुर्जय होते हैं चीटियां तेजस्वी सर्प- को भक्षण करगईं ॥ १२४ ॥” तन्न अत्रास्ति किञ्चित् मे वक्तव्यमेव । तदवधार्य्य यथोक्त- मनुष्ठीयताम्”। मेघवर्ण आह-“तत् समादिशय-तवादेशो नान्यथा कर्त्तव्यः”। स्थिरजीवी प्राह-“ वत्स ! समाकर्णय तर्हि सामादीनतिक्रम्य यो मया पञ्चम उपायो निरूपितः। तन्मां विपक्षभूतं कृत्वा, अतिनिष्ठुरवचनैः निर्भर्त्स्य, यथा विपक्षप्रणिधीनां प्रत्ययो भवति, तथा समाहतरुधिरैः आ- लिप्य, अस्यैव न्यग्रोधस्य अधस्तात् प्रक्षिप्य मां गम्यतां पर्वतम् ऋष्यमूकं प्रति, तत्र सपरिवारस्तिष्ठ । यावदहं सम- स्तान् सपत्नान् सुप्रणीतेन विधिना विश्वास्य अभिमुखान् कृत्वा कृतार्थो ज्ञातदुर्गमध्यः दिवसे तान् अन्धतां प्राप्तान् ज्ञात्वा व्यापादयामि, ज्ञातं मया सम्यक्, नान्यथा अस्माकं सिद्धिरिति । यतो दुर्गमेतत् अपसाररहितं केवलं वधाय भविष्यति । उक्तञ्च यतः । “सो इस विषयमें मुझे कुछ वक्तव्य है । सो यह निश्चय करके यथोक्त अनुष्ठान करो”। मेघवर्ण बोला-“तुम्हारा आदेश अन्यथा नही होगा”। स्थिरजीवी बोला- “वत्स ! सुनो जो सामादि उपायोको छोड़कर मैंने पांचवा उपाय निरूपण किया है । तू मुझे अपना शत्रुरूप कर निठुर बचनोंसे धुडक जिससे शत्रुपक्षी दूतोंके विश्वास होजाय । और कहींसे लाये हुए रुधिरसे आलितकर इसी न्यग्रोधके नीचे
: मुझको डालदे। और तू ऋष्यमूक पर्वतके निकट जाकर वहा परिवारके सहित : स्थित हो। जबतक मै सब शत्रुओंको अपने आचरणकी विधिसे विश्वासी कर : सन्मुख कर कृतार्थहो दुर्गको जानकर दिनके मध्यमे अघताको प्राप्त हुए उनको : जानकर मार डालू। जाना है मैने भली प्रकार। हमारी सिद्धि अन्यथा न होगी। : कारण कि हमारा आवास दुर्गम निकलनेके उपायसे शून्य केवल वधके लिये : होगा। कारण कहा है कि- : अपसारसमायुक्तं नयज्ञैर्दुर्गमुच्यते। : अपसारपरित्यक्तं दुर्गं व्याजेन बन्धनम् ॥ १२५ ॥ : नीति जाननेवालोंने निकलनेके उपायसे युक्त ही दुर्गकी प्रशसा की है (१) : अपसारके बिना दुर्ग कारावासकी समान है ॥ १२५ ॥ : न च त्वया मदर्थे कृपा कार्या। उक्तञ्च- : तुझे मेरे निमित्त कृपा करनी नहीं चाहिये। कहाहै- : अपि प्राणसमानिष्टान्पालिताँल्लालितानपि। : भृत्यान्युद्धे समुत्पन्ने पश्येच्छुष्कमिवेन्धनम् ॥ १२६ ॥ : प्राणोंकी समान प्यारे पालित और लालित भृत्योंको युद्धके उत्पन्न होनेमें : सूखे काठको अग्निमे जैसे प्रेरण करे ॥ १२६ ॥ : तथाच- : और देखो- : प्राणवद्रक्षयेद्भृत्यान्स्वकायमिव पोषयेत्। : सदैकदिवसस्यार्थे यत्र स्याद्रिपुसंगमः ॥ १२७ ॥ : भृत्योंको प्राणकी समान रक्षा करे अपने कायाकी नाई पुष्ट करे यह उसी : एक दिनके निमित्त है जब शत्रु का संगमहो ॥ १२७ ॥ : तत् त्वया अहं न अत्रविषये प्रतिषेधनीयः"। इत्युक्त्वा तेन : सह शुष्ककलहं कर्तुमारब्धः। अथ अन्ये तस्य भृत्याः स्थिर- : जीविनमुच्छ्रंखलवचनैर्जल्पन्तमवलोक्य तस्य वधाय उद्यताः : मेघवर्णेन अभिहिताः- "अहो ! निवर्तध्वं यूयम्। अहमेव : अस्य शत्रुपक्षपातिनो दुरात्मनः स्वयं निग्रहं करिष्यामि”। : १-निकलनेका मार्ग।
( ३३२ ) पञ्चतन्त्रम् ।
( ३३२ ) पञ्चतन्त्रम् । इत्यभिधाय तस्योपरि समारुह्य लघुभिश्चञ्चुप्रहारैस्तं प्रहृत्य आहतरुधिरेण प्लावयित्वातदुपदिष्टं ऋष्यमूकपर्वतं सपरि- वारो गतः । एतस्मिन्नन्तरे कृकालिकाया द्विषत्प्रणिधिभूतया तत् सर्वं मेघवर्णस्य अमात्यस्य व्यसनमुलूकराजस्य निवे- दितम् । "तत् तव अरिः सम्प्रति भीतः क्वचित् प्रचालितः सपरिवार इति" । अथ उलूकाधिपः तदाकर्ण्य अस्तमन- वेलायां सामात्यः सपरिजनों वायसवधार्थं प्रचालितः प्राह च,-"त्वर्य्यताम् त्वर्य्यताम् । भीतः शत्रुः पलायनपरः पुण्यै र्लभ्यते । उक्तञ्च- सो तुम इस विषयमें मुझे निषेध मतकरो" । ऐसा कह उसके साथ सूखा क्लेश करना प्रारम्भ किया ? तब दूसरे उसके भृत्य स्थिरजीवीको उच्छृंखलवच- नोंसे जल्पना करते देखकर उसके वधके निमित्त उद्यतहुए मेघवर्ण द्वारा कहेगये “अहो! तुम निवृत्त हो मैं इस शत्रुपक्षपाती दुरात्माका आपही निग्रह करूंगा" ऐसा कह उसके ऊपर चढ, लघुचोंचके प्रहारोंसे उसको प्रहार कर लाये हुए रुधिरसे रंगकर उसके उपदेश किये ऋष्यमूक पर्वतमें परिवार सहित गया । इसी समय शत्रुके प्रणिधिभूत दूती हुई कृकालिकाने उस सब मेघवर्णके अमात्यका दुःख उलूक राजाके आगे कह दिया । कि, "तुम्हारा शत्रु इस समय डरा हुआ परिवार सहित कहीं चलागया" । तब उलूकराज यह सुनकर अस्तके समय अमात्य परिजन सहित वायसके वधके निमित्त चला । और बोला-"शीघ्रता करो । शीघ्रता करो । डराहुआ शत्रु भागनेमें तत्पर पुण्यसेही प्राप्त होता है। कहाहै- शत्रोः प्रचलने छिद्रमेकमन्यच्च संश्रयम् । कुर्वाणो जायते वश्यो व्यग्रत्वे राजसेविनाम् ॥ १२८ ॥” शत्रुके पलायनमें एक छिद्रका अवलम्बन होनेसे तथा राजसेवियोंके व्यग्रहोनेसे उनके वशीभूत होजाताहे (राजा प्रियकारी सेवकोंके आधीन होजाताहै) १२८ एवं ब्रुवाणः समन्तात् न्यग्रोधपादपमधः परिवेष्ट्य व्यव- स्थितः । यावत् न कश्चित् वायसो दृश्यते । तावत् शाखाग्रम धिरूढो हृष्टमना वन्दिभिः अभिष्टूयमानोऽरिमर्दनः तान् परि-
जाना जावे किस मार्गसे वे काक भागे हैं । सो जबतक वे किसी दुर्गका आश्रय
भाषाटीकासमेतम् । ( ३३३ )
जनान् प्रोवाच-“अहो ! ज्ञायतां तेषां मार्गः । कतमेन मार्गेण प्रनष्टाः काकाः । तत् यावत् न दुर्गं समाश्रयन्ति, तावत् एव पृष्ठतो गत्वा व्यापदयामि । उक्तञ्च- ऐसा कह चारों ओरसे न्यग्रोध वृक्षके नीचे घेरकर स्थितहुआ। जब कि,कोई कौआ न देखा तब शाखाके आगे आरूढ होकर प्रसन्न मन बन्दी जनोंसे स्तुतिं को प्राप्त होकर शत्रुमर्दन वह उन परिजनोको बोला,-“अहो ! उनका मार्ग जाना जावे किस मार्गसे वे काक भागे हैं । सो जबतक वे किसी दुर्गका आश्रय नकरें तबतक उनके पीछे जाकर उन्हे नष्ट करू, कहाहै- वृतिमप्याश्रितःशत्रुरवध्यः स्याज्जिगीषुणा । किं पुनः संश्रितो दुर्गे सामग्र्या परया युतम् ॥ १२९ ॥ ” आवरणमे स्थित हुआ शत्रु जीतनेकी इच्छा करनेवालेको अवध्य होता है फिर सम्पूर्ण सामग्रीसे युक्त दुर्गमे स्थित हुआ तो ( अवध्य हेही ) ॥ १२९ ॥” अथ एतस्मिन् प्रस्तावे,स्थिरजीवी चिन्तयामास “यत एते अस्मत् शत्रवोऽनुपलब्धास्मद्वृत्तान्ता यथागतमेव यान्ति ततो मया न किंचित् कृतं भवति । उक्तंच- तब इस प्रस्तावके होनेमें स्थिरजीवी विचारने लगा “जो यह हमारे शत्रु हमारे वृत्तान्तको न जाननेवाले यथेच्छ गमनकरेंगे तो मेरा कुछ भी कृत्य न हुआ । कहाहै- अनारम्भो हि कार्याणां प्रथमं बुद्धिलक्षणम् । प्रारब्धस्यान्तगमनं द्वितीयं बुद्धिलक्षणम् ॥ १३० ॥ कार्यका आरम्भ न करनाही प्रथम बुद्धिकी चिन्हहै ओर आरम्भ कर उसके अन्तमें गमनकरना यह दूसरा बुद्धिका चिन्हहै ( बुद्धिमान् प्रथम तौ कार्य आरम्भ नहीं करते ओर आरम्भकर पूरा करते हैं यह भावहै ) ॥ १३० ॥- तद्वरमनारम्भो न च आरम्भविघातः । तदहमेतान् शब्दं संश्राव्य आत्मानं दर्शयामि" इति । विचार्य मन्दं मन्दं शब्द- मकरोत् । तत् श्रुत्वा ते सकला अपि उलूकाः तद्वधाय प्रजग्मुः अथ तेनोक्तम्-“अहो ! अहं स्थिरजीवी नाम मेघवर्णस्य मन्त्री । मेघवर्णेन एव ईदृशीमवस्थां नीतः । तन्निवेदयत
( ३३४ ) \quad पञ्चतन्त्रम् ।
( ३३४ ) \quad पञ्चतन्त्रम् । आत्मस्वाम्यग्रे,तेन सह बहु वक्तव्यमस्ति”।अथ तैःनिवेदितः स उलूकराजो विस्मयाविष्टस्तत्क्षणात् तस्य सकाशं गत्वा प्रोवाच-“भो भोः ! किमेतां दशां गतस्त्वम् ? तत्कथ्यताम्”॥ स्थिरजीवी प्राह-“ देव ! श्रूयतां तदवस्थाकारणम् । अती- तदिने स दुरात्मा मेघवर्णो युष्मद्व्यापादितप्रभूतवायसानां पीडया युष्माकमुपरि कोपशोकग्रस्तो युद्धार्थं प्रचलित आसीत् । ततो मया अभिहितम्-“स्वामिन् ! न युक्तं भवत- स्तदुपरि गन्तुं बलवन्त एते, बलहीनाश्च वयम् । उक्तञ्च- सो आरंभ न करना अच्छा परन्तु आरंभ कर उसका विवाद करना अच्छा नहीं। सो मैं इनको शब्द सुना कर अपनेको दिखाऊं” ऐसा विचार कर मन्द मन्द शब्द करता हुआ। यह सुनकर वे सब उलूक उसके मारनेको आये। तब उसने कहा-“अहो ! मैं स्थिरजीवीनाम मेघवर्णका मंत्री हूं। मेघवर्णने मेरी यह दशा करदी। सो अपने स्वामीके आगे निवेदन करो। उससे बहुत कुछ कहना है”। तब उनसे कहा हुआ वह उलूकराज विस्मयको प्राप्त हो उसी समय उसके निकट जाकर बोला-“भो ! तू क्यों ऐसी दशाको प्राप्त हुआहै ? सो कहो”। स्थिरजीवी बोला-“देव ! इस अवस्थाका कारण सुनो। पिछले दिन वह दुरात्मा मेघवर्ण तुम्हारे मारे हुए बहुत वायसोंकी पीडासे तुमपर क्रोध शोकसे ग्रस्त होकर युद्ध करनेको चला। तब मैने कहा-“स्वामिन् ! तुमको उनपर चढाई करनी उचित नहीं यह बलीहै और हम बलहीनहैं। कहाहै- बलीयसा हीनबलो विरोधं न भूतिकामो मनसापि वाञ्छेत् । न बध्यतेऽत्यन्तबलो हि यस्मात् व्यक्तं प्रणाशोऽस्ति पतङ्गवृत्तेः ॥ १३१ ॥ ऐश्वर्यकी इच्छा करनेवाले हीनबल बलवान्के साथ मनसे भी विरोध नकरें कारणकि अत्यन्त बलवाला नष्टतो नहीं होता परंतु पतंगवृत्तिकी समान हीनब- लकाही प्रणाश होताहै ॥ १३१ ॥ तत् तस्य उपायनप्रदानेन सन्धिरेव युक्तः । उक्तञ्च- सो भेंट देकर उससे सन्धि करनाही युक्त है। कहाहै कि-
भाषाटीकासमेतम् । ( ३३५ ) बलवन्तं रिपुं दृष्ट्वा सर्वस्वमपि बुद्धिमान् । दत्त्वा हि रक्षयेत्प्राणान् रक्षितैस्तैर्धनं पुनः ॥ १३२ ॥ बुद्धिमान्को उचित है कि, बलवान् शत्रुको सर्वस्व देकर प्राणोंकी रक्षा करे 'कारणकि उनके रक्षा करनेसे धन फिर होजाताहै ॥ १३२ ॥ तच्छ्रुत्वा तेन दुर्जनप्रकोपितेन त्वत्पक्षपातिनं माम् आश- ङ्कमानेन इमां दशां नीतः । तत् तव पादौ साम्प्रतं मे शर- णम्, किं बहुना विज्ञातेन । यावत् अहं प्रचलितुं शक्नोमि, तावत् त्वां तस्य आवासे नीत्वा सर्ववायसक्षयं विधास्यामि इति” । अथ अरिमर्दनः तदाकर्ण्य पितृपितामहक्रमागतम- न्त्रिभिः सार्द्धं मन्त्रयाञ्चक्रे । तस्य च पञ्च मन्त्रिणः । तद्यथा रक्ताक्षः-क्रूराक्षो-दीप्ताक्षो-वक्रनासः-प्राकारकर्णश्चेति । तत्रादौ रक्ताक्षमपृच्छत्-“भद्र ! एष तावत् तस्य रिपोर्मन्त्री मम हस्तगतः। तत् किं क्रियताम्” इति । रक्ताक्ष आह- “देव ! किमत्र चिन्त्यते । अविचारितमयं हन्तव्यः । यतः - यह सुन उस दुर्जनने क्रोधकर मुझे तुम्हारे पक्षपातीकी शंका जानकर मेरी यह दशा करदी । सो इस समय तुम्हारे चरणही मेरे शरण हैं बहुत कहने से क्या है जबतक मैं चलनेको समर्थ हूं तब तुमको उसके स्थानमें लेजाकर संपूर्ण वायसोका क्षय कराऊंगा” । तब अरिमर्दन यह वचन सुन पिता दादाके क्रमसे आये हुए मंत्रियोंके साथ मंत्रणा करने लगा । उसके पाच मंत्री ये रक्ताक्ष, क्रूराक्ष, दीप्ताक्ष, वक्रनास और प्राकारकर्ण, आदिमे रक्ताक्ष से पूछा-“भद्र ! यह उसके शत्रु का मंत्री मेरे हस्तगत हुआ है । सो क्या किया जाय?”। रक्ताक्ष बोला-“देव! क्या विचार कियाजाय । बिना विचारे इसे मारडालो । जिससे- हीनः शत्रुुर्निहन्तव्यो यावन्न बलवान् भवेत् । प्राप्तस्वपौरुषबलः पश्चाद्भवति दुर्जयः ॥ १३३ ॥ हीन शत्रु जबतक वह बलवान् न हो मारडाला जाय, पुरुषार्थ, बल प्राप्त होने पर पीछे शत्रु दुर्जय हो जाता है ॥ १३३ ॥ किञ्च-स्वयमुपागता श्रीस्त्यज्यमाना शपतीति लोके प्रवादः । उक्तञ्च-
( ३३६ ) पञ्चतन्त्रम् ।
( ३३६ ) पञ्चतन्त्रम् । और-स्वयं आई हुई लक्ष्मी त्यागन की जायतो शाप देती है यह लोकमें प्रसिद्ध है । कहा है कि- कालो हि सकृदभ्येति यन्नरं कालकाङ्क्षिणम् । दुर्लभः स पुनस्तेन कालकर्माचिकीर्षता ॥ १३४ ॥ जो समय सुसमयके चाहने वाले मनुष्यको एक बार प्राप्त होता है उसकाल कर्मके समान कृत्य न करनेपर वह समय दुर्लभ होजाता है ॥ १३४ ॥ श्रूयते च यथा- ऐसा सुना भी है कि- चितिकां दीपितां पश्य फटां भग्नां ममैव च । भिन्नश्लिष्टा तु या प्रीतिर्न सा स्नेहेन वर्द्धते ॥ १३५ ॥ ( हे ब्राह्मण ) जलती हुई इस चिता और फटे हुए इस मेरे फनको देखो ( तेरे पुत्रने मेरे फण पर प्रहार किया उससे फटा मेरा फण देख और मेरे काटेसे मरे अपने पुत्रकी चिताको देख ) इससे अलग होकर फिर जोडी हुई प्रीति स्नेहसे नहीं बढती ॥ १३५ ॥ अरिमर्द्दनः प्राह,-"कथमेतत् ?" रक्ताक्षः कथयति- अरिमर्दन बोला- "यह कैसे ?" रक्ताक्ष बोला- कथा ५. अस्ति कस्मिंश्चित् अधिष्ठाने हरिदत्तो नाम ब्राह्मणः तस्य च कृषिं कुर्वतः सदा एव निष्फलः कालोऽतिवर्त्तते अथ एकस्मिन् दिवसे स ब्राह्मण उष्णकालावसाने घर्म्मार्च्तः स्वक्षे- त्रमध्ये वृक्षच्छायायां प्रसुप्तः अनतिदूरे वल्मीकोपरि प्रसारितं बृहत्फटायुक्तं भीषणं भुजङ्गमं दृष्ट्वा चिन्तयामास । "नून- मेषा क्षेत्रदेवता मया कदाचिदपि न पूजिता । तेन इदं मे कृषिकर्म विफलीभवति । तदस्या अहं पूजामद्य करि- ष्यामि" इति अवधार्य्य कुतोऽपि क्षीरं याचित्वा, शरावे निक्षिप्य वल्मीकान्तिकमुपागम्य उवाच- "भो क्षेत्रपाल ! मया एतावन्तं कालं न ज्ञातं यत् त्वं अत्र वससि, तेन पूजा न कृता, तत् साम्प्रतं क्षमस्व" इत्येवमुक्त्वा, दुग्धञ्च निवेद्य,
भाषाटीकासमेतम् । ( ३३७ ) गृहाभिमुखं प्रायात् । अथ प्रातः यावत् आगत्य पश्यति, तावत् दीनारं एकं शरावे दृष्टवान् । एवं च प्रतिदिनमे- काकी समागत्य तस्मै क्षीरं ददाति, एकैकञ्च दीनारं गृह्णाति । अथ एकस्मिन् दिवसे वल्मीके क्षीरनयनाय पुत्रं निरूप्य ब्राह्मणो ग्रामान्तरं जगाम । पुत्रोऽपि क्षीरं तत्र नीत्वा संस्थाप्य च पुनर्गेहं समायातः । दिनान्तरे तत्र गत्वा दीनारमेकञ्च दृष्ट्वा गृहीत्वा च चिन्तितवान् । "नूनं सौवर्ण- दीनारपूर्णोऽयं वल्मीकः । तत् एनं हत्वा सर्वमेकवारं ग्रही- ष्यामि" इत्येवं सम्प्रधार्य अन्येद्युः क्षीरं ददता ब्राह्मणपु- त्रेण सर्पो लगुडेन शिरसि ताडितः ततः कथमपि दैववशात् अमुक्तजीवित एव रोषात् तमेव तीव्रविषदशनैः तथा अद- शत्, यथा सद्यः पञ्चत्वमुपागतः । स्वजनैश्च नातिदूरे क्षेत्रस्य काष्ठसञ्चयैः संस्कृतः । अथ द्वितीयदिने तस्य पिता समायातः । स्वजनेभ्यः सुतविनाशकारणं श्रुत्वा तथैव सम- र्थितवान् । अब्रवीच्च- किसी स्थानमे हरदत्त नाम ब्राह्मण रहताथा । खेती करते हुए उसको सदा निष्फल समय बीतता । एक दिन वह ब्राह्मण उष्ण कालके अन्तमे धूपसे घब- डाया हुआ अपने खेतमे वृक्षकी छायाके नीचे सोया थोडीदूर बंबईके ऊपर फैलाये हुए बडे फणासे युक्त भीषण सर्पको देखकर विचारने लगा । अवश्यही यह क्षेत्रकी देवता है मैने यह कभी नहीं पूजी । इस कारण मेरी खेतीका फल नष्ट होता है । सो इसकी आज मैं पूजा करूंगा ऐसा विचार कहींसे दूध लाकर सिकोरेमें डालकर वल्मीकके निकट पहुच कर बोला,-"भो ! क्षेत्रपाल मैंने इतने समयतक न जाना कि तुम यहा रहते हो इससे पूजा न की । सो अब क्षमा करो ऐसा कह दूध निवेदन कर घरकी ओर आया फिर प्रातःकाल जब आकर देखा तो एक सुवर्ण मुद्रा सिकोरेमें देखी । तब प्रतिदिन इकला आकर उसको दूध देता और एक दीनार ग्रहण करता । तब एक दिन वंबईमे क्षीर ले जानेके लिये पुत्रसे कहकर ब्राह्मण ग्रामान्तरको गया । पुत्रभी क्षीरको वहा लेजाय स्थापन २२
( ३३८ ) पञ्चतन्त्रम् ।
( ३३८ ) पञ्चतन्त्रम् । कर फिर घर आया दूसरे दिन वहां जाय एक दीनार देखकर ग्रहण कर विचारने लगा-"अवश्यही यह वांबी सुवर्णके दीनारसे पूर्ण है। सो इसे मारकर सबको एकही बार ग्रहण करूं"। ऐसा विचार दूसरे दिन दूध देते हुए ब्राह्मणपुत्रने सर्पके शिरमें लकडीसे प्रहार किया। वह किसी प्रकार दैववशसे प्राणसे विमुक्त नहोकर रोषसे उसे तीव्र दांतोंसे इस प्रकार काटता हुआ कि वह शीघ्र पंचत्वको प्राप्त हुआ। स्वजनोने थोडीही दूर खेतपे काष्ठ संचय कर संस्कार किया। दूसरे दिन उसका पिता आया। अपने जनोंसे पुत्रके नाशका कारण सुनकर वैसाही समर्थन करता हुआ। बोला भी- "भूतान्यो नानुगृह्णाति ह्यात्मनः शरणागतान् । भूतार्थास्तस्य नश्यन्ति हंसाः पद्मवने यथा ॥ १३६ ॥" जो प्राणियोंपर अनुग्रह नहीं करता और जो अपने शरणमे आये हैं उनको नहीं रखता उसके निश्चित अर्थ इस प्रकार नष्ट होजाते हैं जैसे पद्मवनमें हंस १३६ पुरुषैरुक्तम्- "कथमेतत् ?" ब्राह्मणः कथयति- पुरुषोने कहा- "यह कैसे ?" ब्राह्मण कहने लगा- कथा ६. अस्ति कस्मिंश्चिदधिष्ठाने चित्ररथो नाम राजा। तस्य योधैः सुरक्ष्यमाणं पद्मसरो नाम सरस्तिष्ठति। तत्र च प्रभूता जाम्बूनदमया हंसास्तिष्ठन्ति। षण्मासे षण्मासे पिच्छमेकैकं - परित्यजन्ति। अथ तत्र सरसि सौवर्णो बृहत् पक्षी समा- यातः तैश्चोक्तः- "अस्माकं मध्ये त्वया न वस्तव्यम्। येन का- रणेन अस्माभिः षण्मासान्ते पिच्छैकैकदानं कृत्वा गृहीतमे- तत्सरः" । एवं च किं बहुना परस्परं द्वैधमुत्पन्नम्। स च राज्ञः शरणं गतोऽब्रवीत्- "देव ! एते पक्षिण एवं वदन्ति- “यत् अस्माकं राजा किं करिष्यति ? न कस्यापि आवासं दद्मः” । मया च उक्तं,- "न शोभनं युष्माभिः अभिहितम् । अहं गत्वा राज्ञे निवेदयिष्यामि। एवं स्थिते देवः प्रमाणम्” ततो राजा भृत्यान् अब्रवीत्,- "भो भो ! गच्छत, सर्वान्
भाषाटीकासमेतम् । ( ३३९) पक्षिणो गतासून् कृत्वा शीघ्रमानयत” । राजादेशानन्तर- मेव प्रचेलुस्ते । अथ लगुडहस्तान् राजपुरुषान् दृष्ट्वा तत्र एकेन पक्षिणा वृद्धेन उक्तं, –“भोः स्वजनाः ! न शोभनमाप- तितम् । ततः सर्वैः एकमतीभूय शघ्रिमुत्पतितव्यम्” । तैश्च तथानुष्ठितम् । अतोऽहं ब्रवीमि- किसी स्थानमे एक चित्ररथ नाम राजा था। उसके योधाओंसे रक्षित पद्मसरनाम एक सरोवर था वहा बहुतसे सुवर्णमय हंसथे । छठे २ महीनेसे एक एक पख त्यागते रहे तब उस सरोवरमें सुवर्णमय बडा पक्षी आया । उन्होंने कहा,-“हमारे बीचमे तुमको रहना न चाहिये । जिस कारणसे कि हमने छःमहीनेमे एक २ पखदान करके यह सरोवर प्राप्त किया है। ऐसा बहुत कहनेसे परस्पर उनका द्वेष उत्पन्न हुआ । वह राजाकी शरणमे जाकर कहने लगा,–“देव यह पक्षी इस प्रकारसे कहते हैं कि,–“हमारा राजा क्या करेगा ? । किसीको हम स्थान न देंगे” मैने कहा-“तुमने अच्छा नही कहा । मै जाकर राजासे कहूगा” । इस कार्यमें स्वामीही प्रमाणहैं” । तब राजा भृत्योंसे बोला-“भो भो ! जाओ सब पक्षियोंको प्राणरहित करके शीघ्र लाओ ” । वे राजाकी आज्ञा पातेही चले । तब लगुड हाथमें लिये राजपुरुषोको देख एक वृद्ध पक्षीने कहा,-“भो सुजनो भलीबात न हुई सो सब एकमत होकर शीघ्र उडो” और उन्होंने वैसाही अनु- ष्ठान किया इससे मैं कहताहूं- भूतान्यो नानुगृह्णाति ह्यात्मनः शरणागतान् । भूतार्थास्तस्य नश्यन्ति हंसाः पद्मवने यथा ॥ १३७ ॥” कि अपनी शरणमे आये हुए भृत्योंपर जो अनुग्रह नहीं करताहै उसके भूत अर्थ नष्ट हो जातेहैं जैसे पद्मवनमें हस ॥ १३७ ॥” इत्युक्त्वा पुनरपि ब्राह्मणः प्रत्यूषे क्षीरं गृहीत्वा, तत्र गत्वा तारस्वरेण सर्पमस्तौत् । तथा सर्पश्विरं वल्मीकद्वारान्त- र्लीन एव ब्राह्मणं प्रत्युवाच त्वं लोभादत्र आगतः पुत्रशोकमपि विहाय । अतः परं तव मम च प्रीतिर्नोचिता । तव पुत्रेण यौवनोन्मदेन अहं ताडितः । मया स दष्टः । कथं मया लगु
( ३४० ) पञ्चतन्त्रम् ।
( ३४० ) पञ्चतन्त्रम् । डप्रहारो विस्मर्त्तव्यः, ? त्वया पुत्रशोकदुःखं कथं विस्मर्त्त- व्यम् ?” । इत्युक्त्वा बहुमूल्यं हीरकमणिं तस्मै दत्त्वा “अतः परं पुनस्त्वया न आगन्तव्यम्” इति पुनरुक्त्वा विवरान्तर्गतः। ब्राह्मणश्च मणिं गृहीत्वा पुत्रबुद्धिं निन्दन् स्वगृहमागतः । अतोऽहं ब्रवीमि- यह कह फिरभी ब्राह्मण प्रातःकाल दुध ग्रहण कर वहां जाकर ऊंचे स्वरसे सर्पकी स्तुति करने लगा । तब सर्प अधिक वल्मीकके भीतर लीन हुआही ब्राह्म- णसे बोला-“तू लोभसे यहां आया है पुत्रशोक भी छोड दिया ! अब तेरी और मेरी प्रीति उचित नही । यौवनके मदसे तेरे पुत्रने मुझे ताडन किया है। मैने उसे काट लिया। किस प्रकार मै लगुडप्रहार भूल जाऊंगा ? और तू पुत्रशोकका दुःख किस प्रकार भूल सकता है ?” । ऐसा कह एक बहुत मोलका हीरा उसे देकर “बस अब तू यहां न आना” यह फिर कह विवरके भीतर गया । ब्राह्मणभी मणिको ले पुत्रकी बुद्धिकी निन्दा करता अपने घर आया । इससे मैं कहता हूं- “चितिकां दीपितां पश्य फटां भग्नां ममैव च । भिन्नश्लिष्टा तु या प्रीतिर्न सा स्नेहेन वर्द्धते ॥ १३८ ॥” “प्रज्वलित चिता और फटा हुआ मेरा फन देखकर जानले कि भिन्न होकर जुडी प्रीति स्नेहसे नहीं बढती ॥ १३८ ॥” तदस्मिन् हते यत्नादेव राज्यमकण्टकं भवतो भवति” । तस्य एतद्वचनं श्रुत्वा क्रूराक्षं पप्रच्छ,-“भद्र ! त्वं तु किं मन्यसे ?” सोऽब्रवीत,-“देव ! निर्दयमेतत्, यदनेन अभि- हितम् । यत् कारणं शरणागतो न वध्यते । सुष्ठु खलु इदमाख्यातम्- सो इसके मारनेसे यत्नपूर्वक तुम्हारा अकंटक राज्यहो” उसके यह बचन सुन क्रूराक्षसे पूछा-“भद्र ! तुम इसमें क्या मानते ? ” । वह बोला-“देव यह निर्दयता हे जो इस मन्त्रीने कहा है । कारण कि शरणमें आया हुआ नहीं मारा जाता । यह सत्य कहा गया है कि-
कथा ७.
भाषाटीकासमेतम् । ( ३४१ ) श्रूयते हि कपोतेन शत्रुः शरणमागतः । पूजितश्च यथान्यायं स्वैश्च मांसैर्निमन्त्रितः ॥ १३९ ॥" सुना है कि, कबूतरने शरणमें आये हुए शत्रुको यथायोग्य पूजन कर अपने मांससे निमंत्रित किया ॥ १३९ ॥" अरिमर्दनोऽब्रवीत्-“कथमेतत् ?” । क्रूराक्षः कथयति- अरिमर्दन बोला-“यह कैसे ?” क्रूराक्ष कहने लगा- कथा ७. कश्चित्क्षुद्रसमाचारः प्राणिनां कालसन्निभः । विचचार महारण्ये घोरः शकुनिलुब्धकः ॥ १४० ॥ कोई क्षुद्र आचारवाला प्राणियोंको कालकी समान घोर पक्षियोका लुब्धक वनमें विचरता था ॥ १४० ॥ नैव कश्चित्सुहृत्तस्य न सम्बन्धी न बान्धवः । स तैः सर्वैः परित्यक्तस्तेन रौद्रेण कर्मणा ॥ १४१ ॥ न कोई उसका सुहृत्, न सम्बन्धी, न बांधव था, उसके क्रूर कर्मसे सबने उसे त्याग दिया ॥ १४१ ॥ अथवा- अथवा- ये नृशंसा दुरात्मानः प्राणिनां प्राणनाशकाः । उद्वेजनीया भूतानां व्याला इव भवन्ति ते ॥ १४२ ॥ जो क्रूर दुरात्मा प्राणियोंके प्राण नाशक हैं वे भूतोंके उद्वेगकारक कालकी समान होते हैं ॥ १४२ ॥ स पञ्जरकमादाय पाशं च लगुडं तथा । नित्यमेव वनं याति सर्वप्राणिविहिंसकः ॥ १४३ ॥ वह सब प्राणियोंकी हिंसा करनेवाला पिंजरा पाश और लगुड लेकर नित्यही वनको जाता ॥ १४३ ॥ अन्येद्युर्भ्रमतस्तस्य वने कापि कपोतिका । जाता हस्तगता तां स प्राक्षिपत्पञ्जरान्तरे ॥ १४४ ॥