भारतकोश
संग्रह पर लौटें

पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)

पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा

स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)

DevanagariHindipublished536 पृष्ठ

[Page Header] भाषाटीकासमेतम् । ( २२५)

सोत्कण्ठः समायातः । तदागत्य आलगय माम् । उक्तञ्च- यह सुनकर हिरण्यक उसी क्षण उसके ऊपर चढ बैठा वहभी शनैः शनैः उसको ले सम्पात उडानकी चालके क्रमसे उस सरोवरमें प्राप्त हुआ । लघुपत- नकके ऊपर चूहेको अधिष्ठित देख दूरसेही देशकालका ज्ञाता वह मन्थरक कोई बडा काक है ऐसा मानकर जलमें प्रविष्ट हुआ । लघुपतनक भी तटके वृक्षकी खोखडोलमें हिरण्यकको छोडकर शाखाके अग्रभागमें आरोहणकर ऊंचेस्वरसे बोला-“भो मन्थरक ! आओ आओ ! तेरा मित्र मैं लघुपतनक नाम वायस हू सो आकर मुझे आलिंगनकर । कहाहै- किं चन्दनैः सकर्पूरैस्तुहिनैः किञ्च शीतलैः । सर्वे ते मित्रगात्रस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ ६१ ॥ चन्दन, कपूर, हिम और शीतल पदार्थसे क्या है वे सब मित्रके शरीरकी सोलहवीं कलाकी बराबर न हैं ॥ ६१ ॥ तथाच- तैसेही- केनामृतमिदं सृष्टं मित्रमित्यक्षरद्वयम् । आपदाञ्च परित्राणं शोक सन्तापभेषजम् ॥ ६२ ॥ अमृतकी समान मित्र यह दोनों अक्षर किसने बनायेहैं जो आपत्तिके रक्षक और शोक सन्ताप (नाशक) औषधी हैं ॥ ६२ ॥ तच्छ्रुत्वा निपुणतरं परिज्ञाय सत्वरं सलिलान्निष्क्रम्य पुलकिततनुः आनन्दाश्रुपूरितनयनो मन्थरकः प्रोवाच,- "एहि एहि मित्र ! आलिङ्ग्य माम्, चिरकालात् मया त्वं न सम्यक् परिज्ञातः, तेन अहं सलिलान्तः प्रविष्टः। उक्तञ्च- यह सुन अधिकतर निपुणजान जलसे निकल पुलकायमान शरीर आनन्दके आसू नेत्रमे भर मन्थरक बोला,-"आओ २ मित्र ! मुझे आलिंगनकरो चिरका- लमें दर्शन होनेसे मैंने तुझको न जाना इसकारण मैं जलमें प्रविष्ट हुआ। कहा है- यस्य न ज्ञायते वीर्यं न कुलं न विचेष्टितम् । न तेन सङ्गतिं कुर्यादित्यवाच बृहस्पतिः ॥ ६३ ॥ " १५

(२२६) पञ्चतन्त्रम् ।

(२२६) पञ्चतन्त्रम् । जिसका पराक्रम, कुल और चेष्टा न जाने उसकी संगति नकरे ऐसा बृहस्पतिने कहा है ॥ ६३ ॥” एवमुक्ते लघुपतनको वृक्षात् अवतीर्य तमालिङ्गितवान् अथवा साधु चेदमुच्यते- ऐसा कहनेपर लघुपतनक वृक्षसे उतरकर उसे आलिंगन करता भया । अथवा अच्छा यह कहा है- अमृतस्य प्रवाहैः किं कायक्षालनसम्भवैः । चिरान्मित्रपरिष्वङ्गो योऽसौ मूल्यविवर्जितः ॥ ६४ ॥” शरीरके धोनेमात्रसे उत्पन्न अमृतके प्रवाहोंसे क्या है, चिरकालमें मित्रका आलिंगन मूल्यवर्जित है ॥ ६४ ॥” एवं द्वौ अपि तौ विहितालिङ्गनौ परस्परं पुलकितशरीरौ वृक्षादधः समुपविष्टौ प्रोचतुः आत्मचरित्रवृत्तान्तम् । हिर- ण्यकोऽपि मन्थरकस्य प्रणामं कृत्वा वायसाभ्यासे समुपविष्टः । अथ तं समालोक्य मन्थरको लघुपतनकमाह,-“भोः ! कोऽयं मूषकः ? कस्मात् त्वया भक्ष्यभूतोऽपि पृष्ठमारोप्य आनीतः ? तन्न अत्र स्वल्पकारणेन भाव्यम्” । तत् श्रुत्वा लघुपतनक आह,-“भोः! हिरण्यको नाम मूषकोऽयम्, मम सुहृत् द्वितीयमिव जीवितम् । तत् किं बहुना,- इस प्रकार वे दोनों ही आलिंगनकर परस्पर पुलकित शरीर हो वृक्षके नीचे बैठे अपना वृत्तान्त कहने लगे । हिरण्यकभी मंथरको प्रणाम कर वायसके निकट बैठा, तब उसको देखकर मन्थरक लघुपतनकसे बोला-“भो ! यह मूषा कोनहै ? क्यों यह तुमने भक्ष्य पदार्थ अपनी पीठपर बैठाकर लाया है ? सो इसमें लघु कारण न होगा,” यह सुनकर लघुपतनक बोला-,“भो ! यह हिरण्यक मूषोंका राजा है मेरा मित्र दूसरा प्राण है । बहुत कहनेसे क्या है- पर्ज्जन्यस्य यथा धारा यथा च दिवि तारकाः । सिकता रेणवो यद्वत्संख्यया परिवर्जिताः ॥ ६५ ॥ जैसे मेघकी धारा जैसे स्वर्गमें तारे जैसे रेणुकी संख्या नहीं हो सक्ती॥ ६५ ॥

भाषाटीकासमेतम् । ( २२७ ) गुणसंख्या परित्यक्ता तद्वदस्य महात्मनः । परं निर्वेदमापन्नः सम्प्राप्तोऽयं तवान्तिकम् ॥ ६६ ॥” इसी प्रकार इस महात्माके गुणोंकी संख्या नहीं है यह बहुत निर्वेदको प्राप्त होकर आपके समीप आया है ॥ ६६ ॥” मन्थरक आह,-“किमस्य वैराग्यकारणम्?” वायस आह,-“पृष्टो मया परमनेन अभिहितम्, यद् बहु वक्तव्य- मस्ति तत् तत्र एव गतः कथयिष्यामि । ममापि न निवे- दितम् । तत् भद्र हिरण्यक ! इदानीं निवेद्यतामुभयोः अपि आवयोः तदात्मनो वैराग्यकारणम्” । सोऽब्रवीत- मन्थरक बोला,-“इसके वैराग्यका करण क्या है ?” वायस बोला-“ मैंने पूछा था परन्तु इसने कहा इसमे बहुत कुछ कहना है इस कारण वहीं जाकर कहूंगा, मुझसेभी न कहा । सो भद्र हिरण्यक ! इस समय प्रेमी हम दोनोंसे अपने वैराग्यका कारण वर्णन करो” । वह बोला- कथा १. अस्ति दाक्षिणात्ये जनपदे महिलारोप्यं नाम नगरम् । तस्य नातिदूरे मठायतनं भगवतः श्रीमहादेवस्य । तत्र च ताम्रचूडो नाम परिव्राजकः प्रतिवसतिस्म । स च नगरे भिक्षाटनं कृत्वा प्राणयात्रां समाचरति । भिक्षाशेषञ्च तत्रैव भिक्षापात्रे निधाय तद्भिक्षापात्रं नागदन्ते अवलम्ब्य पश्चात् रात्रौ स्वपिति । प्रत्यूषे च तदन्नं कर्मकराणां दत्त्वा सम्यक् तत्रैव देवतायतने सम्मार्जनोपलेपमण्डनादिकं समाज्ञाप- यति । अन्यस्मिन् अहनि मम बान्धवैः निवेदितम्,-“स्वा- मिन् ! मठायतने सिद्धमन्नं मूषकभयात् तत्रैव भिक्षापात्रे निहितं नागदन्तेऽवलम्बितं तिष्ठति सदा एव, तद् वयं भक्षयितुं न शक्नुमः । स्वामिनः पुनरगम्यं किमपि नास्ति । तत् किं वृथाटनेन अन्यत्र अद्य तत्र गत्वा यथेच्छं भुञ्जामहे तव प्रसादात्” । तदाकर्ण्य अहं सकलयूथपरिवृतः तत्क्षणा- देव तत्र गतः । उत्पत्य च तस्मिन् भिक्षापात्रे समारूढः

तत्र भक्ष्यविशेषाणि सेवकेभ्यो दत्त्वा पश्चात् स्वयमेव भक्ष- यामि, सर्वेषां तृप्तौ जातायां भूयः स्वगृहं गच्छामि । एवं नित्यमेव तदन्नं भक्षयामि । परिव्राजकोऽपि यथाशक्ति रक्षति । परं यदा एव निद्रान्तरितो भवति, तदा अहं तत्र आरुह्य आत्मकृत्यं करोमि । अथ कदाचित् तेन मम रक्ष- णार्थं महान् यत्नः कृतः । जर्जरवंशः समानीतः । तेन सुप्तो- ऽपि मम भयात् भिक्षापात्रं ताडयति । अहमपि अभक्षितेऽपि अन्ने प्रहारभयात् अपसर्पामि । एवं तेन सह सकलां रात्रिं विग्रहपरस्य कालो व्रजति । अथ अन्यस्मिन्नहनि तस्य मठे बृहत्स्फिङ्नामा परिव्राजकः तस्य सुहृत् तीर्थयात्राप्रसङ्गेन पान्थः प्राघूर्णिकः समायातः, तं दृष्ट्वा प्रत्युत्थानविधिना सम्भाव्य प्रतिपत्तिपूर्वकमभ्यागतक्रियया नियोजितः । ततश्च रात्रौ एकत्र कुशसंस्तरे द्वौ अपि प्रसुप्तौ धर्मकथां कथयितुमारब्धौ । अथ बृहत्स्फिकथागोष्ठीषु स ताम्रचूडो मूषकत्रासार्थं व्याक्षिप्तमना जर्जरवंशेन भिक्षापात्रं ताडयन् तस्य शून्यं प्रतिवचनं प्रयच्छति तन्मयः न किञ्चित् उदाह- रति । अथ असौ अभ्यागतः परं कोपमुपागतः तमुवाच,- भोः ताम्रचूड ! परिज्ञातः त्वं सम्यक् न सुहृत्, तेन मया सह साह्लादं न जल्पसि । तत् रात्रौ अपि त्वदीयं मठं त्यक्त्वा अन्यत्र मठे यास्यामि । उक्तञ्च-

दक्षिण देशमें एक महिलारोप्य नाम नगर है। उसके थोड़ीही दूर श्रीभगवान् महादेवका मठ है । वहां ताम्रचूड नामक संन्यासी रहताथा । वह नगरमें भिक्षा- टन करके प्राणनिर्वाह करता, बची भिक्षा उसी भिक्षा पात्रमें रख उस भिक्षा- पात्रको खूंटीपर लटका कर फिर रात्रीमें सोजाता । प्रभातमें उसको वहांके कर्मकारोंको देकर भली प्रकार उस देवस्थानमें बुहारी लीपना मंडन आदिकी आज्ञा देता था । किसी एक दिन मेरे बंधुओंने कहा- "हे स्वामी ! इस मठमें सिद्ध अन्न मूषिकके भयसे उसी भिक्षापात्रमें धरा हुआ खूँटीपर टँगा हुआ सदाही है उसे भक्षण करनेको हम समर्थ नहीं हो सकते । स्वामीको कुछ भी

भाषाटीकासमेतम् । ( २२९ ) अगम्य नहीं है । सो आप क्यों वृथा और स्थानमें अटन करते हो । आज हम वहां जाकर आपके प्रसादसे यथेच्छ भोजन करें" यह सुनकर मैं सम्पूर्ण चूष्रके साथ उसी क्षणमें वहा गया और कूदकर उस भिक्षापात्रमें आरूढ हुआ । उसके भक्ष्य पदार्थ सेवकोंको देकर पीछे मैं भी भक्षण करूं । सबकी तृप्ति होनेमें फिर अपने घरमें आऊ । इस प्रकार नित्यही उस अन्नको खाऊ संन्यासी भी यथाशक्ति रक्षा करता था । परन्तु जब वह सोता, तब मै उसपर चढकर आपना काम करूं । एक समय उसने मेरी रक्षाके लिये बडा यत्न किया । फटाबांस लाया, उससे सोतेमे भी मेरे भयसे भिक्षापात्रको ताडन करता मैभी विना अन्नके भक्षण कियेही प्रहारके भयसे वहासे चला जाऊ । इस प्रकार सब रातका समय उसके साथ विग्रह करते बीता । किसी दिन उसके मठमें बृहत्स्फिक् नामवाला सन्यासी उसका मित्र तीर्थयात्रा प्रसंगसे पान्थ अतिथि प्राप्त हुआ । उसको देख प्रत्युत्थान विधिसे सम्भावित कर सन्मान पूर्वक अतिथि सत्कारमें नियुक्त किया । फिर रात्रिमें एकही कुशके बिछोनेमें दोनो लेटे हुए धर्मकथा कहने लगे । तब बृहत्स्फिक्‌की कथा गोष्ठीमें वह ताम्रचूड मूषेके डरानेमें व्याक्षिप्त मनवाला जर्जरवंशसे भिक्षापात्र ताडन करता हुआ उसको शून्य हुंकारा देताथा परन्तु मूषेके ध्यानसे कुछ नहीं कहता, तब यह अभ्यागत परम क्रोधको प्राप्त हुआ उससे बोला,—"भो ताम्रचूड ! अच्छी प्रकार मैंने जाना कि तू हमारा सुहृत् नहीं है इसी कारण आनन्दसे तू हमसे नहीं बोलता है । सो रात्रिमेंही तुम्हारे मठको त्यागनकर और मठमें जाऊंगा । कहा है— एह्यागच्छ समाश्रयासनमिदं कस्माच्चिराद्दृश्यसे कावार्त्ता अतिदुर्बलोऽसि कुशलं प्रीतोऽस्मि ते दर्शनात् । एवं ये समुपगतान्रणयिनः प्रह्लादयन्त्यादरा- त्तेषां युक्तमशङ्कितेन मनसा हर्म्याणि गन्तुं सदा ॥ ६७ ॥ यहा आओ, बैठो, यह आसन है, किसकारण बहुत दिनोंमें दीखेहो ? क्या वार्त्ता है ? बहुत दुबले हो ? कुशल है ? मैं आपके दर्शनसे कुशलहू इस प्रकार जो प्रेमी आये हुए अपने सुहृदोंको आदरसे आनन्दित करते हैं उनके घरमें अशंकित मनसे सदा जाना चाहिये ॥ ६७ ॥

( २३० ) पञ्चतन्त्रम् ।

( २३० ) पञ्चतन्त्रम् । गृही यत्रागतं दृष्ट्वा दिशो वीक्षेत वाप्यधः । तत्र ये सदने यान्ति ते शृंगरहिता वृषाः ॥ ६८ ॥ जो गृही अपने यहां अतिथिको आया हुआ देखकर दिशाओंको अथवा नीचेको देखता है उनके घर जो जाते हैं वे बिना सींगके बैल हैं ॥ ६८ ॥ नाभ्युत्थानक्रिया यत्र नालापा मधुराक्षराः । गुणदोषकथा नैव तत्र हर्म्ये न गम्यते ॥ ६९ ॥ जहां उठनेकी क्रिया नहीं है ( बडेको देख छोटोंका उठना ) मधुर अक्ष- रोंसे बातचीत नहीं है तथा गुण दोषकी कथा जहां नहीं है उनके स्थानमें जाना उचित नहीं है ॥ ६९ ॥ तदेकमठप्राप्त्या अपि त्वं गर्वितः, त्यक्तः सुहृत्स्नेहः । न एतत् वेत्सि यत् त्वया मठाश्रयव्याजेन नरकोपार्जनं कृतम् । उक्तञ्च- सो एक मठको प्राप्त होकरभी तू गर्वित हुआ है और सुहृत्का स्नेह त्याग दिया है यह नहीं जानता कि मठ आश्रयके बहानेसे तेंने नरककी प्राप्ति की । कहा है- नरकाय मतिस्ते चेत्पौरोहित्यं समाचर । वर्ष यावत्किमन्येन मठचिन्तां दिनत्रयम् ॥ ७० ॥ नरक जानेकी इच्छा हो तो पुरोहिती कर्म कर सो एकही वर्ष बहुत है और मठपति होनेकी चिन्तासे तीनही दिनमें नरक होता है ॥ ७० ॥ तन्मूर्ख ! शोचितव्यः त्वं गर्वं गतः । तदहं त्वदीयं मठं परित्यज्य यास्यामि" । अथ तत् श्रुत्वा भयत्रस्तमनाः ताम्र- चूडः तमुवाच,-"भो भगवन् ! न त्वत्समोऽन्यो मम सुहृत् कश्चिदस्ति, परं तत् श्रूयतां गोष्ठीशैथिल्यकारणम् । एष दुरात्मा मूषकः प्रोन्नतस्थाने धृतमपि भिक्षापात्रमुत्प्लुत्य आरोहति भिक्षाशेषञ्च तत्रस्थं भक्षयति। तदभावात् एव मठे मार्जनक्रिया अपि न भवति । तन्मूषकत्रासार्थमेतेन वंशेन भिक्षापात्रं मुहुर्मुहुः ताडयामि नान्यत् कारणमिति । अपरमेतत् कुतूहलं पश्य अस्य दुरात्मनो यन्मार्जारमर्कटा-

दयोऽपि तिरस्कृता अस्य उत्पतनेन” । बृहत्स्फिक् आह- “अथ ज्ञायते तस्य बिलं कस्मिंश्चित् प्रदेशे ?” ताम्रचूड आह-“भगवन् ! न वेद्मि सम्यक्” । स आह-“नूनं निधा- नस्य उपरि तस्य बिलम् । निधानोष्मणा प्रकूर्दते । उक्तञ्च- सो मूर्ख ! गर्वको प्राप्त होनेसे तू शोचनीय है सो मै तुम्हारे मठको त्याग जाऊगा” । तब यह सुन भयसे घबडाया हुआ ताम्रचूड उससे बोला-“भो भगवन् ! ऐसा मत कहो तुम्हारा समान मेरा अन्य प्रिय सुहृत् नहीं है । परन्तु सुनो जिस कारणसे तुम्हारे वचनके मुझसे उत्तर नहीं दिये जाते । यह दुरात्मा मूषक ऊचे स्थानमें धरे हुएभी भिक्षापात्रपर कूदकूद चढ जाता है और उसमें रक्खी हुई शेष भिक्षाको खाजाता है इस कारणसे मठमे मार्जन (बुहारी) भी नहीं लगती, सो मूषकके डरानेको इस वाससे बारवार भिक्षापात्रको ताडन करताहू । और कारण नहीं है । और इस दुरात्माका यह कुतूहल तो देखो जो विलाव वानर आदिभी इसने अपने कूदनेके आगे तिरस्कार कर दिये” । बृह- त्स्फिक् बोला-“किस देशमें उसका बिलहै सो जानते हो?”। ताम्रचूड बोला- “भगवन् मैं अच्छी प्रकार नहीं जानताहू” । वह बोला-“अवश्यही धनके ऊपर उसका बिल है । धनकी गरमीसे कूदता है । कहा है- उष्मापि वित्तजो वृद्धिं तेजो नयति देहिनाम् । किं पुनस्तस्य सम्भोगस्त्यागकर्मसमन्वितः ॥ ७१ ॥ धनकी गरमी मनुष्यके तेजको बढाती है और यदि उसका भोग और त्याग हो तो क्या कहना ॥ ७१ ॥ तथाच- और देखो- नाकस्माच्छाण्डिलीमातर्विक्रीणाति तिलैस्तिलान् । लुञ्चितानितरैर्यैन हेतुरत्र भविष्यति ॥ ७२ ॥” हे मात ! अकस्मात् शाण्डिली ब्राह्मणी धुले तिलोसे काले नहीं बदलती है इसमें अवश्य कोई कारण होगा ॥ ७२ ॥ ताम्रचूड आह,-“कथमेतत् ?” स. आह- ताम्रचूड बोला,-“यह कैसे” वह बोला-

(२३२) पञ्चतन्त्रम् ।

(२३२) पञ्चतन्त्रम् । कथा २. यदा अहं कस्मिंश्चित स्थाने प्रावृट्काले व्रतग्रहणनिमित्तं कञ्चित् ब्राह्मणं वासार्थं प्रार्थितवान् । ततश्च तद्वचनात् तेनापि शुश्रूषितः सुखेन देवार्चनपरः तिष्ठामि । अथ अन्यस्मिन्नहनि प्रत्यूषे प्रबुद्धोऽहं ब्राह्मणब्राह्मणीसंवादे दत्ता- वधानः शृणोमि । तत्र ब्राह्मण आह,-"ब्राह्मणि ! प्रभाते दक्षि- णायनसंक्रान्तिः अनन्तदानफलदा भविष्यति । तदहं प्रतिग्र- हार्थं ग्रामान्तरं यास्यामि । त्वया ब्राह्मणस्य एकस्य भगवतः सूर्य्यस्य उद्देशेन किञ्चिद्भोजनं दातव्यम्” । अथ तच्छ्रुत्वा ब्राह्मणी परुषतरवचनैः तं भर्त्सयमाना प्राह,-"कुतः ते दारिद्र्योपहतस्य भोजनप्राप्तिः ? तत् किं न लज्जसे एवं ब्रुवाणः । अपि च न मया तव हस्तलग्नया क्वचिदपि लब्धं सुखं, न मिष्टान्नस्य आस्वादनं, न च हस्तपादकण्ठादिभू- षणम्” । तत् श्रुत्वा भयत्रस्तोऽपि विप्रो मन्दं मन्दं प्राह,- "ब्राह्मणि ! न एतद्युज्यते वक्तुम् । उक्तञ्च- जब म किसी एक स्थानमें वर्षाके समय किसी नियम ग्रहणके निमित्त किसी ब्राह्मणसे निवासकी प्रार्थना करता हुआ। तब उम वचनसे उससेभी शुश्रूषित हुआ सुखसे देवार्चनमें तत्पर रहता था । तब एक दिन प्रातःकालमें जागतेही ब्राह्मण ब्राह्मणीके सम्बादमें मन लगाकर सुनने लगा । तब ब्राह्मण बोला,-"ब्राह्मणि ! प्रभात दक्षिणायन संक्रान्ति है इसमें दान करनेसे अनन्त फल होता है । सो मैं दान लेनेको ग्रामान्तरमें जाताहूं तूभी एक ब्रह्मणको भगवान् सूर्यके उद्देशसे कुछ भोजन देना” । यह सुन ब्राह्मणी उसको कठोर वचनोंसे घुडकती हुई बोली,- "तुझ महादरिद्रसे भोजनकी प्राप्ति कैसे हो सकती है इस प्रकार कहनेमें तू लज्जित नहीं होता मैंने तो तेरे हाथसे कभी सुख नहीं पाया न कभी मिष्टा- न्नका स्वाद जाना । न हाथ पैर कण्ठका भूषण पाया" । यह सुन भयभीत हुआ ब्राह्मण मन्द मन्द बोला,-"ब्राह्मणी ऐसा कहना तुमको उचित नहीं है। कहा है-

भाषाटीकासमेतम् । (२३३) ग्रासादपि तदर्द्धञ्च कस्मान्नो दीयतेऽर्थिषु । इच्छानुरूपो विभवः कदा कस्य भविष्यति ॥ ७३ ॥ अपने ग्रासमेंसे भी आधा अतिथियोंको क्यों न दिया जाय सदा इच्छाके अनुसार ऐश्वर्य किसको होसकताहै ॥ ७३ ॥ ईश्वरा भूरिदानेन यल्लभन्ते फलं किल । दरिद्रस्तच्च काकिण्या प्राप्नुयादिति नः श्रुतिः ॥ ७४ ॥ बडे लोग जो फल बडे बडे दानसे पातेहैं दरिद्र वह फल एक कौडीसे प्राप्त करताहै यह श्रुतिहै ॥ ७४ ॥ दाता लघुरपि सेव्यो भवति न कृपणो महानपि समृद्ध्या । कूपोऽन्तः स्वादुजलः प्रीत्यै लोकस्य न समुद्रः ॥ ७५ ॥ लघु दाताभी सेवन करना चाहिये समृद्धिमान् कृपणकी सेवा न करै कूपके अन्तरका स्वादुजल मनुष्यको प्रसन्न करताहै नकि सागर ॥ ७५ ॥ तथाच- तैसेही- अकृतत्यागमहिम्ना मिथ्या किं राजराजशब्देन । गोप्तारं न निधीनां कथयन्ति महेश्वरं विबुधाः ॥ ७६ ॥ विनाधन त्याग किये राजराज शब्दसे क्या है ? निधियोंके रक्षा करनेवाले कुवेरको पंडित जन महेश्वर नहीं कहतेहैं ॥ ७६ ॥ अपिच- ओरभी- सदा दानपरिक्षीणः शस्त एव करीश्वरः । अदानः पीनगात्रोऽपि निन्द्य एव हि गर्दभः ॥ ७७ ॥ सदा दानसे परिक्षीण एक करीश्वरही श्लाघनीय है विना दानके पुष्ट गात्र- वाले गधेकी निन्दा होतीहै ॥ ७७ ॥ सुशीलोऽपि सुवृत्तोऽपि यात्यदानादधो घटः । पुनः कुब्जापि काणापि दानादुपरि कर्कटी ॥ ७८ ॥ सुवृत्त ओर सुशील घटभी विनादानके नीचेको जाता है कुबडी कानी ककडी भी दानसे ऊपरही आती है ॥ ७८ ॥

( २३४ ) पञ्चतन्त्रम् ।

( २३४ ) पञ्चतन्त्रम् । यच्छन्नल्पमपि जलदो वल्लभतामेति सकललोकस्य । नित्यं प्रसारितकरो मित्रोऽपि न वीक्षितुं शक्यः ॥ ७९ ॥ जलदानसे भी मेघ सकल लोकका प्यारा होताहै नित्य हाथका फैलानेवाला मित्रभी देखनेको अशक्य होजाताहै ॥ ७९ ॥ एवं ज्ञात्वा दारिद्र्याभिभूतैः अपि स्वल्पात् स्वल्पतरं काले पात्रे च देयम् । उक्तञ्च- इस प्रकार जानकर दारिद्र्यसे तिरस्कृत हुएको भी देशकाल पात्रमें किंचित् देना चाहिये । कहाहै- सत्पात्रं महती श्रद्धा देशे काले यथोचिते । यद्दीयते विवेकज्ञैस्तदानन्त्याय कल्पते ॥ ८० ॥ सत्पात्रको बडी श्रद्धासे देश काल पात्रमे ज्ञानियोंद्वारा जो दियाजाताहै वह अनन्त होताहै ॥ ८० ॥ तथाच- औरभी- अतितृष्णा न कर्त्तव्या तृष्णां नैव परित्यजेत् । अतितृष्णाभिभूतस्य शिखा भवति मस्तके ॥ ८१ ॥" अधिक तृष्णा न करे सर्वथा तृष्णाका त्यागभी नकरे । अत्यन्त तृष्णावालेके मस्तकमें शिखा होतीहै ॥ ८१ ॥” ब्राह्मणी आह- “कथमेतत् ? ” स आह- ब्राह्मणी बोली- “यह कैसे ?” वह बोला- कथा ३. अस्ति कस्मिंश्चित् वनोद्देशे कश्चित् पुलिन्दःस च पापर्द्धिं कर्त्तुं वनं प्रति प्रस्थितः । अथ तेन प्रसर्पता महान् अञ्जनपर्व- तशिखराकारः क्रोडः समासादितः । तं दृष्ट्वा कर्णान्ताकृष्ट- निशितसायकेन समाहतः,तेनापि कोपाविष्टेन चेतसा बाले- न्दुद्युतिना दंष्ट्राग्रेण पाटितोदरः पुलिन्दो गतासुः भूतलेऽप- तत्। अथ लुब्धकं व्यापाद्य शूकरोऽपि शरप्रहारवेदनया पञ्च- त्वं गतः । एतस्मिन्नन्तरे कश्चित् आसन्नमृत्युः शृगाल इत

[Page Header: भाषाटीकासमेतम् । (२३५)]

स्ततो निराहारतया पीडितः परिभ्रमन् तं प्रदेशमाज- गाम । यावत् वराहपुलिन्दौ द्वौ अपि पश्यति तावत् प्रहृष्टो व्यचिन्तयत् । "भोः ! सानुकूलो मे विधिः । तेन एतदपि अचिन्तितं भोजनमुपस्थितम् । अथवा साधु इदमुच्यते- किसीएक वनमें कोई पुलिन्द पापकी सम्पत्ति करनेको वनमें गया । तब जाते हुए उसने बडे अञ्जन पर्वतके शिखरकी समान एक शूकर प्राप्त किया । उसको देख कर्णपर्यन्त खेंचे हुए सायकसे मारा तब उसने ताडित हो क्रोधित चित्तसे बालचन्द्रवत् कान्तिमान् डाढोंसे उसका पेट फाड डाला जिससे वह म्लेच्छ प्राणरहित हो पृथ्वीपर गिरा । तब लुब्धकको मारकर शूकरभी बाणप्र- हारकी वेदनासे पञ्चत्वको प्राप्त हुआ, इसी अवसरमे कोई निकट मृत्युवाला शृगाल इधर उधर निराहार होनेसे पीडित हुआ, घूमता हुआ उस स्थानमें आया । जबतक शूकर और पुलिन्द दोनोंहीको देखता है तबतक प्रसन्नहो विचारनेलगा "अहो मेरे ऊपर विधाता प्रसन्न है इस कारण यह अचिन्तित भोजन प्राप्त हुआहै । अथवा यह अच्छा कहाहै- अकृतेऽप्युद्यमे पुंसामन्यजन्मकृतं फलम् । शुभाशुभं समभ्येति विधिना सन्नियोजितम् ॥ ८२ ॥ बिना उद्यम किये भी पुरुषोंको अन्य जन्मका किया हुआ शुभ वा अशुभ फल विधाताके नियोगसे प्राप्त होताहै ॥ ८२ ॥ तथाच- और देखो- यस्मिन्देशे च काले च वयसा यादृशेन च । कृतं शुभाशुभं कर्म तत्तथा तेन भुज्यते ॥ ८३ ॥ जिस देशकालमे जैसी अवस्थामे जिसने जैसा शुभाशुभ कर्म किया है वह वैसाही भोगताहै ॥ ८३ ॥ तदहं तथा भक्षयामि यथा बहूनि अहानि मे प्राणयात्रा भवति । तत् तावदेवं स्नायुपाशं धनुष्कोटिगतं भक्षयामि । उक्तञ्च-

( २३६ ) पञ्चतन्त्रम् ।

( २३६ ) पञ्चतन्त्रम् । सो मैं इस प्रकारसे भक्षण करूं जैसे बहुत दिनोंतक मेरे प्राणोंकी यात्रा होगी । सो प्रथम स्नायु बंधन जो इसकी धनुषकोटिमें लगाहै उसे भक्षण करूं। कहाहै- शनैः शनैश्च भोक्तव्यं स्वयं वित्तमुपार्जितम् । रसायनमिव प्राज्ञैर्हेलया न कदाचन ॥ ८४ ॥” बुद्धिमानोंको स्वयं उपार्जन किया धन शनैः शनैः खाना चाहिये जैसे रसायन उसमें खेल करना नहीं चाहिये ॥ ८४ ॥” इत्येवं मनसा निश्चित्य चापघटितकोटिं मुखमध्ये प्रक्षिप्य स्नायुं भक्षितुं प्रवृत्तः । ततश्च त्रुटिते पाशे तालुदेशं विदार्य्य चापकोटिर्मस्तकमध्येन निष्क्रान्ता । सोऽपि तद्- वेदनया तत्क्षणात् मृतः । अतोऽहं ब्रवीमि- ऐसा मनमें विचारकर चापकी बंधी कोटिको मुखमें डालकर चबाने लगा । तब उस पाशके टूटतेही तालुदेशको विदीर्णकर धनुषका शिरा उसके मस्त- कमें निकल आया, वहभी उसकी वेदनासे तत्काल मरगया । इससे मैं कहताहूं- अतितृष्णा न कर्त्तव्या तृष्णां नैव परित्यजेत् । अतितृष्णाभिभूतस्य शिखा भवति मस्तके ॥ ८५ ॥ अति तृष्णा नकरे और तृष्णा त्यागन भी न करे अतितृष्णासे अभिभूत हुएकी मस्तकमें शिखा होती है ॥ ८५ ॥ स पुनरपि आह—“ब्राह्मणि ! न श्रुतं भवत्या । वह फिर बोला-“ब्राह्मणी ! तुमने न सुना कि- आयुः कर्मच वित्तञ्च विद्या निधनमेव च । पञ्चैतानि हि सृज्यन्ते गर्भस्थस्यैव देहिनः ॥ ८६ ॥” आयु, कर्म, धन, विद्या और मरण यह पांच वस्तु देहीके गर्भमें निर्धारित कीजातीहैं ॥ ८६ ॥” अथ एवं सा तेन प्रबोधिता ब्राह्मणी आह,—“यदि एवं तदस्ति मे गृहे स्तोकं तिलराशिः । ततः तिलान् लुञ्चित्वा तिलचूर्णेन ब्राह्मणं भोजयिष्यामि” इति । ततः तद्वचनं श्रुत्वा ब्राह्मणो ग्रामं गतः । सापि तिलान् उष्णोदकेन संमर्द्य

भाषाटीकासमेतम् । ( २३७ )

कुट्टित्वा सूर्यांतपे दत्तवती । अत्रान्तरे तस्या गृहकर्मव्य- ग्रायाः तिलानां मध्ये कश्चित् सारमेयो मूत्रोत्सर्गं चकार । तं दृष्ट्वा सा चिन्तितवती, "अहो ! नैपुण्यं पश्य पराङ्मुखीभू- तस्य विधेः यदेते तिला अभोज्याः कृताः । तदलमेतान्समा- दाय कस्यचित् गृहं गत्वा लुञ्चितैः अलुञ्चितान् आनयामि । सर्वोऽपि जनोऽनेन विधिना प्रदास्यति" इति । अथ यस्मि- न्गृहेऽहं भिक्षार्थं प्रविष्टः तत्र गृहे सापि तिलान् आदाय प्रविष्टा विक्रयं कर्तुम् । आह च,-"गृह्णातु कश्चित् अलु- ञ्चितैः लुञ्चितान् तिलान्" । अथ तद्गृहगृहिणी गृहं प्रविष्टा यावत् अलुञ्चितैः लुञ्चितान्गृह्णाति तावत् अस्याः पुत्रेण कामन्दकीशास्त्रं दृष्ट्वा व्याहृतम्,-"मातः ! अग्राह्याः खलु इमे तिलाः । न अस्या अलुञ्चितैः लुञ्चिता ग्राह्याः । कारणं किंचित् भविष्यति, तेन एषा अलुञ्चितैः लुञ्चिता- न्प्रयच्छति" तत् श्रुत्वा तया परित्यक्तास्ते तिलाः । अतोऽहं ब्रवीमि-

इसप्रकार उससे प्रबोधित की हुई वह ब्राह्मणी बोली-"जो ऐसा है तो मेरे घरमें कुछ तिलहैं । उनको छडकर ( छुकले उतारकर ) तिलके चूर्णसे ब्राह्मण भोजन कराऊंगी" तब उसके यह वचन सुन ब्राह्मण गावको गया । वहभी तिलोंको गरमजलमे भिजोय मलकर कूटकर धूपमें सुखाती हुई, इसी समय उसके गृहकर्ममे लगनेपर तिलोंमें किसी कुत्तेने आकर मूत्र करादिया । यह देखकर वह विचारने लगी । "अहो निपुणता देखो पराङ्मुख हुए विधाताकी जो यह तिल अभोज्य कर दिये। सो जो हो इनको लेकर किसीके घर जाकर इन धुले तिलोसे बेधुले तिल लाऊ । सब मनुष्य इस प्रकारसे देदेंगे" । फिर जिस घरमें मैं भिक्षाके वास्ते प्रविष्ट हुआ था उसी घरमे वहभी तिलोंको लेकर प्रविष्ट' हुई बोलीभी-"कोई धुले तिलोंसे बेधुले तिल बदलो हो" । सो उस घरकी स्त्री घरमें प्रवेश कर जबतक कालोंसे धुले तिल बदलती है तबतक उसके पुत्रने कामन्दकी नीतिशास्त्र देखकर कहा-"माता ! यह तिल ग्रहण करनेके योग्य नहीं हैं । इसके धुले अपने बेधुलोंसे मत ग्रहण करो कुछ इसमें कारण

( २३८ ) पञ्चतन्त्रम् ।

( २३८ ) पञ्चतन्त्रम् ।

होगा इस कारण बिना धुलोंसे यह धुले बदलती है" यह सुनकर उसने वह तिल त्याग दिये । इससे मै कहताहूं- "नाकस्माच्छाण्डिली मातः विक्रीणाति तिलैस्तिलान् । लुञ्चितानितरैर्यैन हेतुरत्र भविष्यति ॥ ८७ ॥" "हे मातः अकस्मात् ही यह शाण्डिली धुले तिलोंसे काले तिल नहीं ग्रहण करती है इसमें कोई कारण होगा ॥ ८७ ॥” एतदुक्त्वा स भूयोऽपि प्राह, - "अथ ज्ञायते तस्य क्रमण- मार्गः" । ताम्रचूड आह, - "भगवन् ! ज्ञायते यत एकाकी न समागच्छति। किन्तु असंख्ययूथपरिवृतः पश्यतो मे परिभ्रमन् इतस्ततः सर्वजनेन सह आगच्छति याति च । अभ्यागत आह, - "अस्ति किंचित् खनित्रकम् ?" स आह- "बाढमस्ति, एषा सर्वलोहमयी स्वहस्तिका" । अभ्यागत आह, - "तर्हि प्रत्यूषे त्वया मयासह स्थातव्यं येन द्वौ अपि जनचरणमलि- नायां भूमौ तत्पदानुसारेण गच्छावः" । मया अपि तद्वचन- माकर्ण्य चिन्तितम् । "अहो ! विनष्टोऽस्मि यतोऽस्य साभिप्रा- यवचांसि श्रूयन्ते । नूनं यथा निधानं ज्ञातं तथा दुर्गमपि अस्माकं ज्ञास्यति एतदभिप्रायादेव ज्ञायते । उक्तंच- यह कह कर फिर वह बोला, - "उसके निकलनेका मार्ग जाना जाय" । ताम्रचूड बोला, - "भगवन् ! जाना जाता है कि वह इकल्ला नहीं आता है । किन्तु असंख्य यूथसे युक्त देखते हुए मेरे घूमता हुआ इधर उधर सब जनोंके साथ आता जाता है"। अभ्यागत बोला, - "है कोई खोदनेका कुदाल ?" वह बोला, - "हां है । यह सब लोहमयी खनित्र" । अभ्यागत बोला, - "तो सबेरे तुझे मेरे साथ रहना चाहिये दोनोंही उसके जनचरणसे मलीन हुई भूमिमें उनके पदके अनुसरण करचलें" । मैंनेभी उसके वचन सुनकर विचार किया । "अहो नष्ट हुआ कारण कि इसके वचन अभिप्राय युक्त सुने जाते हैं । निश्चयही जैसे धन जान लिया इसी प्रकार हमारे दुर्गकोभी जानेलेगा यह इसके अभिप्रायसे विदित होता है । कहा है-

भाषाटीकासमेतम् । (२३९) सकृदपि दृष्ट्वा पुरुषं विबुधा जानन्ति सारतां तस्य । हस्ततुल्यापि निपुणाः पलप्रमाणं विजानन्ति ॥ ८८ ॥ एक बारही पुरुषको देखकर पंडित उसकी सारता जानलेते हैं कुशल पुरुष हाथकी तोलसेही पलके प्रमाणको जान लेते हैं ॥ ८८ ॥ वाञ्छैव सूचयति पूर्वतरं भविष्यं पुंसां यदन्यतनुजं त्वशुभं शुभं वा । विज्ञायते शिशुरजातकलापचिह्नः प्रत्युद्गतैरपसरन्सरसः कलापी ॥ ८९ ॥ चित्तकी इच्छाही पूर्व भविष्यको सूचित करती है जो पुरुषने दूसरे शरीरमें शुभ या अशुभ किया है क्यों कि कलापका चिह्न बिना निकलेभी मोरका बच्चा चालसे पहचान लिया जाता है ॥ ८९ ॥ ततोऽहं भयत्रस्तमनाः सपरिवारो दुर्गमार्गं परित्यज्य अन्यमार्गेण गन्तुं प्रवृत्तः। सपरिजनेो यावदग्रतो गच्छा- मि तावत् सम्मुखो बृहत्कायो मार्जारः समायाति । स च मूषकवृन्दमवलोक्य तन्मध्ये सहसा उत्पपात । अथ ते मूषका मां कुमार्गगामिनमवलोक्य गर्हयन्तो हतशेषा रुधिरप्लावितवसुन्धराः तमेव दुर्गं प्रविष्टाः। अथवा साधु इदमुच्यते- तब मैं भयसे व्याकुल मन हुआ परिवारसहित दुर्ग मार्गको छोडकर और मार्गमें जानेको प्रवृत्त हुआ और परिजन सहित जब आगे चला तब तो साम- नेसे एक बडे शरीरवाला बिलाव आया । वह मूषकसमूहको देख एक साथ उनपर टूट पडा । तब वे मूषक मुझ कुमार्गगामीको दोष देकर निन्दा करते मरनेसे बचे रुधिरसे गीली वसुन्धराको करते उसी दुर्गमे प्रविष्ट हुए । अथवा यह सत्य कहा है- छित्त्वा पाशमपास्य कूटरचनां भङ्क्त्वा बलाद्वागुरां पर्यन्ताग्निशिखाकलापजटिलान्निर्गत्य दूरं वनात् । व्याधानां शरगोचरादपि जवेनोत्पत्य धावन्मृगः कूपान्तः पतितः करोतु विधुरे किं वा विधौ पौरुषम् ९०॥

( २४० ) पञ्चतन्त्रम् ।

( २४० ) पञ्चतन्त्रम् ।

पाश छेदन कर कूट ( कपट ) रचनाको त्याग बलसे बन्धनवृत्तिको तोड निकट चारों ओर अग्निशिखाके समूहसे युक्त वनसे दूर जाकर तथा व्याधके बाणके अगोचर होकरभी दौडता मृग कूपमें गिरगया विधाताके रुष्ट होनेमें पुरुषार्थ क्या कर सकता है ॥ ९० ॥ अथ अहमेकोऽन्यत्र गतः शेषा मूढतया तत्रैव दुर्गे प्रविष्टाः । अत्रान्तरे स दुष्टपरिव्राजको रुधिरबिन्दुचर्चितां भूमिमवलोक्य तेनैव दुर्गमार्गेण आगत्य उपस्थितः । ततश्च स्वहस्तिकया खनितुमारब्धः । अथ तेन खनता प्राप्तं तन्नि- धानं यस्य उपरि सदा एवाहं कृतवसतिः यस्य उष्मणा महा- दुर्गमपि गच्छामि। ततो हृष्टमनाः ताम्रचूडमिदमूचेऽभ्यागतः “भो भगवन् ! इदानीं स्वपिहि निःशङ्कः अस्य उष्मणा मूषकस्ते जागरणं सम्पादयति ” एवमुक्त्वा निधानमादाय मठाभिमुखं प्रस्थितौ द्वौ अपि । अहमपि यावत् निधानर- हितं स्थानमागच्छामि तावत् अरमणीयमुद्वेगकारकं तत् स्थानं वीक्षितुमपि न शक्नोमि अचिन्तयं च । “किं करो- मि ! क्व गच्छामि ! कथं मे · स्यात् मनसः प्रशान्तिः” एवं चिन्तयतो महाकष्टेन स दिवसो व्यतिक्रान्तः । अथ अस्तं- मितेऽर्के सोद्वेगो निरुत्साहस्तस्मिन् मठे सपरिवारः प्रविष्टः। अथ अस्मत् परिग्रहशब्दमाकर्ण्य ताम्रचूड़ोऽपि भूयो भिक्षापात्रं जर्जरवंशेन ताडयितुं प्रवृत्तः । अथ असौ अभ्या- गतः प्राह-“सखे ! किम् अद्यापि निःशङ्को न निद्रां गच्छ- सि” । स आह,-“भगवन् ! भूयोऽपि समायातः सपरिवारः स दुष्टात्मा मूषकः । तद्भयात् जर्जरवंशेन भिक्षापात्रं ताड- यामि” । ततो विहस्य अभ्यागतः प्राह-“सखे ! मा भैषीः । वित्तेन सह गतोऽस्य कूर्द्दनोत्साहः । सर्वेषामपि जन्तूनाम्। इयमेव स्थितिः । उक्तञ्च- सो मैं इकलाही अन्यत्र गया शेष मूढतासे उसी दुर्गमें प्रविष्ट हुए । इससमय वह दुष्ट परिव्राजक रुधिरकी बूंदोंसे चर्चित पृथ्वीको देख उसी दुर्ग-

भाषाटीकासमेतम् । (२४१) मार्गसे आकर उपस्थित हुआ । और फिर अपने हाथसे खोदना प्रारंभ किया । तब खोदते हुए उसने वह निधि पाई जिसके ऊपर मैं अहंकारसे निवास करता था, जिसकी गरमीसे महादुर्गकोभी जा सक्ता था । तब प्रसन्न होकर ताम्रचूडसे अभ्यागत बोला,-"भो भगवन् ! अब निश्शंक शयन करो। इसीकी गरमीसे यह मूषक आपको जगाताहै" । यह कह दोनो धनको ले मठकी ओरको चले और मैंभी जबतक निधान रहित स्थानको प्राप्त होताहू तबतक अशोभित उद्वेगकारक उस स्थानको देखनेमें भी समर्थ न होकर विचारने लगा" क्या करू कहा जाऊ कैसे मेरे मनकी शान्ति हो ?"। इस प्रकार महाकष्टसे वह दिन बीता । फिर सूर्यके अस्तमें उद्वेगसे उत्साहहीन होकर उस मठमें परिवारसहित प्रविष्ट हुआ तब हमारे परिवारके शब्दको सुनकर ताम्रचूड फिरभी भिक्षापात्रको जर्जर वाससे ताडन करने लगा । तब यह अभ्यागत बोला-"सखे ! क्यों अब भी निश्शंक होकर नहीं सोता है ?"। वह बोला-"भगवन् ! फिर भी आया यह दुष्टात्मा मूषक परिवार सहित । उसके भयसे जर्जर बाशमे भिक्षापात्रको ताडन करता हूँ"। तब हँसकर अभ्यागत बोला,-"सखे ! मत डर धनके सहितही इसके कूदनेका उत्साह नष्ट हुआ है सब जन्तुओंकी यही स्थितिहै, कहाहै । यद्युत्साही सदा मर्त्यः पराभवति यज्जनान् । यदुद्धतं वदेद्वाक्यं तत्सर्वं वित्तजं बलम् ॥ ९१ ॥ जो मनुष्य सदा उत्साही है और मनुष्योंको पराभव करता है जो उद्धत वाक्य कहता है वह सब धनका उत्पन्न हुआ बल जानो ॥ ९१ ॥ अथ अहं तत् श्रुत्वा कोपाविष्टो भिक्षापात्रमुद्दिश्य विशे- षादुत्कूर्दितोऽप्राप्त एव भूमौ निपतितः । तत् श्रुत्वा असौ मे शत्रुर्व्हिहस्य ताम्रचूड़मुवाच-“भोः पश्य पश्य कौतूहलम् ” । आह च- तब मैं यह सुन क्रोधित हो भिक्षापात्रकी ओरको विशेष कूदने लगा पर वहा न पहुचकर भूमिमें गिरा यह सुन यह मेरा शत्रु हँसकर ताम्रचूड- से बोला-“भो ! देखो २ कुतूहल-“बोला भी- १६

( २४२ ) पञ्चतन्त्रम् ।

( २४२ ) पञ्चतन्त्रम् । अर्थेन बलवान्सर्वो अर्थयुक्तः स पण्डितः । पश्यैनं मूषकं व्यर्थं स्वजातेः समतां गतम् ॥ ९२ ॥ धनसे ही सब बलवान् हैं धनवान् ही पंडित हैं अब इस व्यर्थ पुरुषार्थ मूषेको अपनी जातिमें समान हुआ देखो ॥ ९२ ॥ तत् स्वपिहि त्वं गतशंकः । यदस्य उत्पतनकारणं तत् आवयोर्हस्तगतं जातम् । अथवा साधु चेदमुच्यते- सो तुम निश्शंक होकर शयन करो । जो इसके कूदनेका कारण था सो हमारे हाथमें प्राप्त हुआ है । अथवा यह अच्छा कहा है- दंष्ट्राविरहितः सर्पो मदहीनो यथा गजः । तथार्थेन विहीनोऽत्र पुरुषो नामधारकः ॥ ९३ ॥” डाहरहित सर्प मदहीन जैसे हाथी इस प्रकार धनके बिना पुरुष नाम- मात्रकाहै ॥ ९३ ॥” तत् श्रुत्वा अहं मनसा विचिन्तितवान् । “यतोऽङ्गु- लिमात्रमपि कूर्द्दनशक्तिर्नास्ति तत् धिक् अर्थहीनस्य पुरु- षस्य जीवितम् । उक्तञ्च- यह सुनकर मैं मनमें विचारने लगा “कि अब तो अंगुलिमात्र भी कूदनेकी शक्ति नहीं है सो अर्थहीन पुरुषके जीवनको धिकार है । कहाहै- अर्थेन च विहीनस्य पुरुषस्याल्पमेधसः । उच्छिद्यन्ते क्रियाः सर्वा ग्रीष्मे कुसरितो यथा ॥ ९४ ॥ अर्थसे हीन अल्पबुद्धिमान् पुरुषकी सब क्रिया ऐसे नष्ट होजाती हैं जैसे ग्रीष्ममें कुनदी ॥ ९४ ॥ यथा काकयवाः प्रोक्ता यथारण्यभवास्तिलाः । नाममात्रा न सिद्धौ हि धनहीनास्तथा नराः॥ ९५ ॥ जैसे काक यव और जैसे वनके तिल नाममात्र हैं उनसे कुछ सिद्धि नहीं इसी प्रकार धनहीन मनुष्य हैं ॥ ९५ ॥ सन्तोऽपि न हि राजन्ते दरिद्रस्येतरे गुणाः । आदित्य इव भूतानां श्रीर्गुणानां प्रकाशिनी ॥ ९६ ॥ दरिद्रके दूसरे गुण हों तो भी उनकी शोभा नहीं होती जैसे सूर्यसे पदा- र्थोंका प्रकाश होता है इसी प्रकार लक्ष्मी गुणोंका प्रकाश करती है ॥ ९६ ॥

भाषाटीकासमेतम्। ( २४३ ) न तथा बाध्यते लोके प्रकृत्या निर्धनो जनः। यथा द्रव्याणि संप्राप्य तैर्विहीनः सुखे स्थितः ॥ ९७ ॥ प्रकृतिसे निर्धन मनुष्य इस प्रकार नहीं क्लेशित होता है जैसे द्रव्यको प्राप्त होकर फिर उसके बिना दुःखमें स्थित होता है ॥ ९७ ॥ शुष्कस्य कीटखातस्य वह्निदग्धस्य सर्वतः। तरोरप्यूषरस्थस्य वरं जन्म न चार्थिनः ॥ ९८ ॥ सूखे कीडके खाये हुए सब प्रकार अग्निमें जले ऊषरमें स्थित वृक्षका भी जन्म सफल है भिक्षुकका नहीं ॥ ९८ ॥ शङ्कनीया हि सर्वत्र निष्प्रतापा दरिद्रता । उपकर्तुमपि प्राप्तं निःस्वं सन्त्यज्य गच्छति ॥ ९९ ॥ प्रतापहीन दरिद्रतासे सदा शंका करनी चाहिये, उपकार करनेको प्रवृत्त हुआ भी निर्धन जनको छोड़कर चला जाता है ॥ ९९ ॥ उन्नम्योन्नम्य तत्रैव निर्धनानां मनोरथाः। हृदयेष्वेव लीयन्ते विधवास्त्रीस्तनाविव ॥ १०० ॥ निर्धनी पुरुषोंके मनोरथ उठ उठकर वहीं लय हो जाते हैं, अर्थात् विध- वाके कुचोंकी समान मनोरथ मनमेंही लीन हो जाते हैं ॥ १०० ॥ व्यक्तेऽपि वासरे नित्यं दौर्गत्यतमसावृतः । अग्रतोऽपि स्थितो यत्नान्न केनापीह दृश्यते ॥ १०१ ॥” प्रगट दिनमेंभी नित्यही दुर्गतिरूपी अंधकारसे आवृत हुआ, आगे स्थित हुआभी किसीको दिखाई नहीं देता ॥ १०१ ॥” एवं विलप्य अहं भग्नोत्साहस्तन्निधानं गण्डोपधानीकृतं दृष्ट्वा स्वं दुर्गं प्रभाते गतः। ततश्च मद्भृत्याः प्रभाते गच्छन्तो मिथो जल्पन्ति-“अहो ! असमर्थोऽयमुदरपूरणेऽस्माकम् । केवलमस्य पृष्ठलग्नानां बिडालादिविपत्तयः तत् किमनेन आराधितेन। उक्तञ्च- इस प्रकारसे विलापकर मैं भग्नोत्साह होकर उस धनको कंधेके नीचे धरा देखकर प्रभात समय अपने दुर्गमें गया, तब मेरे भृत्य प्रातःकाल जाते हुए परस्पर कहने लगे-“अहो ! यह हमारे उदरपूर्ण करनेमें असमर्थ है और अब

( २४४ ) पञ्चतन्त्रम् ।

( २४४ ) पञ्चतन्त्रम् । इसके पीछे चलनेसे बिडालादिकी विपत्ति होती है सो अब इसकी आराधनासे क्या है । कहा है- यत्सकाशात्न लाभः स्यात्केवलाः स्युर्विपत्तयः । स स्वामी दूरतस्त्याज्यो विशेषादनुजीविभिः ॥ १०२ ॥" जिसके निकट रहनेसे लाभ न हो केवल विपत्तिही हों वह स्वामी दूरसेही त्यागने योग्य है विशेष करके अनुजीवियोंकोभी त्यागने योग्य है ॥ १०२ ॥" एवं तेषां वचांसि श्रुत्वा स्वदुर्गं प्रविष्टोऽहम् । यावन्न कश्चित् मम सन्मुखे अभ्येति तावत् मया चिन्तितम् "धिगियं दरिद्रता । अथवा साधु इदमुच्यते- तब उनके वचन सुनकर मैं अपने दुर्गमें प्रविष्ट हुआ । जब कोई मेरे सन्मुख न प्राप्त हुआ तब मैं विचारने लगा, "इस दरिद्रताको धिक्कार है । अथवा यह अच्छा कहाहै- मृतो दरिद्रः पुरुषो मृतं मैथनमप्रजम् । मृतमश्रोत्रियं श्राद्धं मृतो यज्ञस्त्वदक्षिणः ॥ १०३ ॥ दरिद्रपुरुष मृतकहै सन्तान नहो ऐसा मैथुन (स्त्रीपुरुष समागम) मृतकहै वेदके विना पढे ब्राह्मणका श्राद्धकराया मृतवत्‌है विनादक्षिणाका यज्ञ मृतकहै ॥१०३॥ एवं मे चिन्तयतः ते भृत्या मम शत्रूणां सेवका जा- ताः ते च मामेकाकिनं दृष्ट्वा विडम्बनां कुर्वन्ति, । अथ मया एकाकिना योगनिद्रां गतेन भूयो विचिन्तितम् । " यत् तस्य कुतपस्विनःसमाश्रयं गत्वा तद्दण्डोपधानव- र्तिकृतां वित्तपेटां शनैः शनैः विदार्य्य तस्य निद्रावशं गतस्य स्वदुर्गे तद्वित्तं आनयामि येन भूयोऽपि मे वि- त्तप्रभावेण आधिपत्यं पूर्ववद्भविष्यति । उक्तञ्च- इस प्रकार मेरे विचार करनेपर वे मेरे सेवक शत्रुसेवक होगये । वे मुझको इकल्ला देखकर विडम्बना करने लगे । फिर एक समय मुझ इकले योगनिद्राको प्राप्तहुए मैंने विचार किया कि, उस कुतपस्वीके आश्रयको प्राप्त होकर उसके तकियेमें लपेटी हुई वित्तपेटिकाको शनैः २ विदीर्ण करके उसको निद्रामें प्राप्त