पृथ्वीराजविजय महाकाव्यम् (कवि जयानक - अजमेर चौहान साम्राज्य एवं सम्राट् पृथ्वीराज इतिहास)

इस पृष्ठ पर कोई पाठ (text) उपलब्ध नहीं है; यह पृष्ठ पूर्णतः रिक्त (blank) है।

पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. [ प्रथमः सर्गः ]

• • • • • • • • • • • • • • • • • • *¹ न्ता प्रतिबिम्बिता विश्वान्तरवर्तिनो भावा················स्मतादृग्यः कैविप्रवर्हा··············(l. 1)नसं तस्य पर्युदासं सदृशमित्यर्थः कैला- [स]स्यापि स्फटिकमयत्वेन वस्तुसंक्रान्तः एव········(l. 2)सं सुखदा- यिनमाश्रित्य वसन्तमानन्देश्वरं प्रपद्येहं शरणकरोम्यहम् ॥ 1. ऊनेन [नेत्र⁵त्रि](l. 3)तये[न] -- ◡--[ताता]धिकतापराधम् · न ब्रह्मचर्येण न लब्धसाम्य- स्सदाशिव ≍ - - ◡ - [कु]मारं: (?) ॥ पञ्चमुखस्सदाशिवस्तस्यं (l 4) प[ञ्चमुखस्य पञ्च] दर्शं नेत्रा[णि भ]व- न्ति षण्मुखस्य तु द्वादश अत ईश्वरनेत्रे कुमार········(l 5)········ ········खात्स········दासीत्षण्मुखस्यैकं¹¹ मुखमधि[कं] भवति तेन [ताताधि(l. 6)कतापरा]धं संशोध्यन्निव कुमा[रः]············म······ ······रा······[पा]यात् ॥ 2. 1 Two leaves, i.e., three pages, missing. 2 Is it यस्मिंस्तादृग्यत्कं° ? 3 Read तस्याप°. 4 Restore संक्रान्तविश्वान्तरवर्तिभावकविप्रवह्रान्तरपर्युदासम् । कैलासमाश्रित्य ◡--◡-मानन्देश्वरं देवमह प्रपद्ये ॥ (?) 5 Ms. ॱ. 6 Ms. का. Is it विशोध्य ? 7 Ms. वह्मां. 8 Ms. ⸬मारः lc. on margin. 9 Comm. runs on after शिव ≍ in the text. 10 Ms. °दर्शं. 11 Ms. °स्यैवं. 12 Ms. °धसु°.

२ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम् . अचुम्बितार्थप्रति(1.7)[भान]भानु- र्वल्मीकजन्मा कवितावता[रः] . [स पातु वो यः] प्रबबन्ध पूर्व- मनन्तरं दाशरथिर्ज(1.8)जृम्भे ॥ अचुम्बि[तानामनुच्छि]ष्टानामनुल्लिखितानामर्थानामभिधेयानां व- स्तूनां च प्रतिभान(1.9) प्रकाशने वाल्मीकिर्युष्माञ्चेत् . तमेवोल्लेखं प्रकाश- यितुं वाल्मीकिं……………³ष्टे . यो(1.10) रामोत्पत्तेः पूर्वमेव रामचरित्रं प्रबद्धवान् पश्चाद्रामोस्फुरत् ॥ ३. [षड्दर्श]नर्तु⁴स्त्रिदिवं पु(1.11)राण- द्वीपोदधिं वेदममुद्रमेघम् • नभस्तलं व्याकरणग्रहाणां काव्यं व्यध— — प— —⁵(1.12)वोव्यात् ॥ दर्शनान्येव षट्संख्यत्वादृतवस्ते[षां] त्रिदिवं स्वर्गे [विरू]द्धानामपि तेषामेकत्र निवा(1.13)सात् पुराणान्येवाष्टादशसंख्य[त्वाद्वीपास्तेषा]मुद- धिम् तेषां तत्र वर्तित्वात् व्याकरणा(1.14)न्येव नवसंख्यत्वादग्रहास्सूर्याद- यस्तेषामाकाशं तदेकमु…………त्त्वान् वेदा एव समुद्राश्च(1.15)[सु]स्सं- ख्याताः⁷ तेषां मेघं वर्धकं यो महाभारताख्यं काव्यमकरोत्स व्यासो वो रक्षेत् ॥ ४. असत्य— (1.16) ५. [Lines 17 to end of page missing * ] ∙∙∙रयन् अन्तर्भावितण्यर्थोत्र करोतिः⁸ वेदवत्सत्यं रामायणं चकारेत्यर्थः त्रिसंख्यत्वाच्च त्रय्य(1.1)नुकरणम् . अतोस्माद्धेतोर्द्वितीयो मुनीन्द्रो व्यासः

1 Ms. °सुष्टिं. 2 Ms. वल्मी°. 3 Is it विशिनष्टि ? 4 Ms. °नंतुत्रि°. 5 Is it व्यधाद्व्यासमुनिः स ? 6 Ms. °यं lc. under l. 15. 7 Ms. °ताते°. 8 Ms. °तिवे°.

प्रथमः सर्गः . ३ पुराणानां समसंख्यैरष्टादशभिः पर्वभिः स्वकाव्यं (l.2) पुराणाजातन्वची- करत् . पुराणवत्सत्यं महाभारतमित्यर्थः . पर्वभिरिति ह्क्रोरन्यतरस्यां(l.3)- मिति तृतीया ॥ 6. सत्काव्यसंहारविधौ खलानां दीप्तानि वह्नेरपि मानसानि . भासस्य (l.4)काव्यं खलु विष्णुधर्मा- न्त्सोप्याननात्पारतवन्मुमोच ॥ सतां काव्यं तद्विषये संहारविधौ दाहे⁴ दोषारोपणेग्नेरपि(l.5)सकाशा- द्दुर्जनानां चित्तानि दीप्तान्यजडानि भवन्ति . अत्र साधनमाह सोग्निरपि भा- समुनेः काव्यं वि(l 6)ष्णुधर्मान्मुखान्मुखात्त्यक्तवान् नादहदित्यर्थः. पारतवदित्युपर्मा अग्निहिं वस्त्वन्तरवत्पार(l.7)तं दग्धुमशक्तो मुखान्मुञ्चति . भासव्यासयोः काव्यविषये स्पर्धां कुर्वतोस्सर्वोत्कर्षवर्तित्वेन प(l 8)रीक्षकान्तराभावात् परी- क्षार्थमग्निमध्ये तयोर्द्वयोः काव्यद्वयं क्षिप्तम् तयोर्मध्याद्विर्विष्णुधर्मा(l.9)- न्नादहदिति प्रसिद्धिः . खलैस्तु प्राप्तं सत्काव्यं दह्यते इत्यग्नेस्सकाशात्खलानां दाहकत्व(l.10)मित्यर्थः ॥ 7. मध्येबुधं ये कवयो भवन्ति बुधाः कवीनामपि सन्निधाने . सर्वज्ञता मूर्ख(l.11)सभा[सु तेषां] [ल]भ्येतँ [वि]द्वत्कविगालिदानैः ॥ पण्डितमध्ये ये कविभावमेवँ नाटयन्ति तथा क(l.12)विसन्निधौ प- ण्डितत्वं चाभिनयन्ति तेषां मूर्खसभासु सर्वज्ञता कवित्वं विद्वत्वं च लभ्येत. अत्र हेतुः विद्वां(l.13)सश्च ते कवयश्च तेषां गालिदानैराक्रोशकथनैः विद्व- 1 Pāṇini, 1. 4. 53. 2 Ms. स्वकां॰. 3 Ms. ॰र्मांत्सो॰. 4 Ms. सं to ॰ह lc. on margin. 5 Ms. ॰न्यजडां lc. under l 5. 6 Ms. ॰प lc. under l. 7. 7 Ms. ॰ध्यादृ lc. on margin. 8 Ms. मूर्जं. 9 Ms. ल्भ्ये॰. 10 Ms. ॰मेव lc. under l. 11. 11 Ms. कवि to च lc. under l. 12.

४ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. · 'स्कविविषया गालीर्दत्वां ते स्वात्मानं(l.14) नियतगुणं प्रकाशयन्ति . मूर्ख- सभास्विति विद्वत्सभासु गालिदानं विनैव तेषां नियतगु(l.15)णत्वप्रकाशं- नार्थम्. विद्वत्वं कवित्वं चैकत्र न सर्म········अथवा विदुषो क··· ···(l.16)···तां······················तैस्तेषां पण्डितर्त्वाभावः प्रकटो भवति ॥ 8 - निधानकुम्भानिव भू (l.17) ⏑ – – – [खलोय]मुत्साद्य कवीन्विधाता . राज्ञां विना पुण्यबलं करोति तिरोहितान्मत्सरिकृष्णसर्पैः ॥ (l.18) भूमौ राज्ञा········विना पुण्यरहितानां राज्ञामयं खलः कवींस्तिरो- हितान्करोति च्छादयति (l.19) किं कृत्वा मत्सरेण एव कृष्णसर्पैस्तैरुत्साद्य मत्सरेणोद्धत्येत्यर्थः . यथा विधाता निधी(l.20)न्कृष्णसर्पैरूत्साद्य ति- रोधत्ते [विना] पुण्यबलम् . अयमिति प्रत्यक्षनिर्देशः खलस्य कवितिरस्कारे (l.21) स्वात्मप्रच्छादनाभावार्थः ॥ 9. विद्वान्कवेर्यो विहितानुकारः ⏑ – – [गो]पयितुं यतेत . (l.22) वैरायमाणैस्स वराङ्गनाभ्य- स्सरूयं न किं वर्षवरैः करोति ॥ कवि·················[प](l 23 ** 1¹⁰)ण्डितत्वं गोपयति स वराङ्गनाभ्यो वैरं संघर्षं कुर्वद्भिर्वर्षवरैश्शण्डैस्सरूयं तन्मध्ये प्रवेशं किं न 1 Ms. °लीन्दृत्वा. 2 Ms. सूर्जं. 3 Ms. मूर्ख° to °र्थम् ringed with a line. 4 Is it समवतिष्ठते ? 5 Is it कवीनां ? 6 Is it गालिदानतरते° ? 7 Ms. कवि° lc. under पण्डित°. Is it पण्डितत्वकवित्वभावः ? 8 Ms. °ताम°. 9 Ms. °शयिं°. Is it निजं गुणं गोप° ? 10 Ms. has पृ. वि. ३, vertically written on margin. 11 Ms. °श्शदै°.

प्रथमः सर्गः , ५ करो(1.1)ति यथा स्वं शब्दं छादयितुमङ्गनारूपमभिनयञ्शण्ढोङ्गनात्वं न लभते तथा विद्वान्पाण्डित्यं छादय(1.2)न्नपि कवित्वं न लभते इति तात्पर्यम् . वैरायमाणैरिति शब्दवैरैत्यायिः . शण्ढो वर्षवरस्तुल्यावि(1 3)ति कोशः॥ 10. कवित्वपाण्डित्यतटद्वयेन सरस्वती सिन्धुरिव प्रवृत्त्या . एकत्र पेयूषमयो रसोय(1 4)- मन्यत्र मात्सर्यविषात्मकोस्याः ॥ नदीव सरस्वती कवित्वपाण्डित्यरूपेण तटद्वयेन प्रवह(1 5)ति अस्या- स्तसरस्वत्या एकत्र भागे कवित्वेमृतरसो भवति अन्यत्र भागे मत्सरविषरूपः . पंडिता (1.6) मत्सरग्रस्ता इत्यर्थः . सरस्वती नदी च तटद्वयेन वहति ॥ 11. गुणैस्समृद्धोप्युपवेशनीय(1.7)- स्

६ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. तमद्वितीयैव कवेर्विवेक्तुं (l. 13) दृष्टिर्भवत्यत्यधिकाधिकारा ॥ वाचामीशस्य महापण्डितस्य शिष्यो विबुधाधिराजः पण्डिताग्र(l. 14)- णीर्दृशां विचाराणां सहस्रेण सहस्रशो विचार्यैत्यर्थः यन्नालोचयति तद्वि- वेक्तुमं(l. 15)[द्विती][यैका]प्रतिमल्ला चं कवेर्दृष्टिर्विचारे [अधिका]धिकारा योग्या भवति. सहस्रशः कृतविचार[: पण्डि]तो य(l. 16)न्न जाना[ति] ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ कृद्विवेकं (?) न जानातीत्यर्थः . अथ च बृ[हस्पति]शिष्यो देवः . [इन्द्रो] यन्नेत्र[सहस्रे]ण न(l. 17)॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰वं शुक्रस्य दृष्टिः पश्यति ॥ १३. विशोधने सत्कविभारतीनां शुद्धोपि पाण्डित्य(l. 18)गु[णों न] योग्य॑ः . [न क्षि]प्यते भस्म विशुद्धिकामै- रपां हि पातव्यतयोद्धृतानाम् ॥ सत्कविवाचो शोध(l. 19)ने उपस्कारे [शुद्धो]पि पाण्डित्यगुणो न योग्य॑ः . अत्र दृष्टान्तमाह पेयत्वेनोद्धृतानां ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰(l. 20)ला ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ शो ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ र्दन क्षिप्यते . पातव्यं जलं भस्मना क्षिप्तेन यथा त्याज्यतामेव प्राप्नोति तथा . स(l. 21)रसमपि काव्यं [प]ण्डितो[प]न्यस्तेनोपस्करे[ण] ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॥ १४. परीक्षकाणां (l. 22) रुचिमाकलय्य प्रकाशनीयः कविना प्रकर्षः . असात्विकां [हि प्रकृतिं विलोक्य तीक्ष्णोभ्युपायो भि?](l. 23)षजा न योज्यः ॥

1 Ms. °दृां. 2 Ms. °मद्विवेक्तुम°. °द्विवेक्तुं struck out with vertical strokes. 3 Ms. °दिति.° 4 Ms. प्रं° to च lc. under l. 15. 5 Is it पश्यति तदेकैक ? 6 Is it योग्यः both in text and comm. ? 7 Is it जलानां शोधनाय मुन्न ? 8 Ms. काव्य. 9 Ms. क्रां°.

प्रथमः सर्गः . ७ परीक्षकाणां बुद्धिं विचार्य कविना निजोद्रं.................. (1.24*)रमस्ताः काव्यं न प्रकाशनीयमिति² निस्सत्वां प्रकृतिं दृष्ट्वा तीक्ष्णोपशमो³ वैद्येन न प्रयोज्यः . अद्यत(1.1)नानां रुचिः प्रतीतिलभ्ये- ष्वर्थेषु नास्तीति मया ते नैवोपन्यस्ता इति सूचितम् ॥ 15, न पण्डिता(1.2)नां कविरित्यसाध्यः कर्णज्वरोयं यदि शाश्वतस्स्यात् . स्युरेव विद्यामधिकृत्य दूतीं तन्मोक्षलच्क्ष्मीपरि(1.3)रम्भयोग्याः ॥ अयं कविरस्तीति पण्डितानामसाध्यः कर्णज्वरो नित्यो यदि न भवे- त्तद्विद्यामेवं (1.4) दूतीमधिकृत्य मोक्षलक्ष्म्याः परिरम्भे योग्यास्ते भवेयुः . विद्यावन्तोपि कवौ मत्सरान्मोक्षं न लभन्ते इ(1.5)ति तात्पर्यम्. येषां चा- साध्यस्साधयितुमशक्यो ज्वरस्ते दूतीमुखेनाज्ञानां न प्रबोधयन्ति (1.6) ॥ 16. ज्वलन्ति चेद्दुर्जनसूर्यकान्ताः किं कुर्वते सत्कविसूर्यभासाम् . महीभृतां दोश्शिखरे तु रूढां पार्श्व(1.7)स्थितां कीर्तिलतां दहन्ति ॥ दुर्जनाश्च ते सूर्यकान्ताः सूरीणां विबुधानामकान्ता अरञ्जकाः पण्डि- (1.8)तद्विषां कवीनां दोषारोपणे सामर्थ्याभावात् ते काव्यं श्रुत्वा यज्ज्वल- न्ति तन्महाकविरविरुचां किं(1.9) कुर्वन्ति कवीनां कीर्तिं हन्तुं न शक्नुवन्तीत्यर्थः महीभृतां राज्ञां शैलानां च भुजशिखरे जातां की(1.10)- र्त्तिमेव लतां निकटस्थितास्ते दहन्ति . दुर्जनसंनिधानात्कवयो राज्ञो⁶ न स्तुवन्तीति तात्पर्यम् . सूर्य(1.11)कान्तोपलाश्च ज्वलन्तः सूर्यांशूंन्न ग्लपयन्ति किन्तु पर्वतानां पुनलता दहन्ति ॥ 17. 1 Is it ॰त्कर्षः ? 2 Ms. र to ति ringed with a line. 3 Ms शयो. 4 Ms. ॰मन. 5 Ms. दूतिं. 6 Ms. राजे.

८ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. मात्सर्यगर्वा¹ (l.12)त्कटभूरिसर्प- व्याजिह्वताचापलदूषितापि . कवीन्द्रवाक्चन्दनकन्दलीयँ स्वाभाविकं मुञ्च(l.13)ति नाधिवासम् ॥ मात्सर्यगर्बेनोत्कटां² ये सूरयस्ते एव सर्पास्तैर्व्याजिह्वताचापलाभ्यां दूषि- ता(l.14)पि सती कविराजोक्तिचन्दनलता स्वाभाविकं सौगन्ध्यं न त्यजति . खलाः काव्यं दूषयितुं न शक्ता इ(l.15)त्यर्थः ॥ १८. निवेश्यते सन्मणि³दर्पणानां तेनैव सार्वः परिशुद्धभावः⁴ . विभाव्यते तेषु यदात्मसं(l.16)स्थ- मसज्जनैर्दोषमयत्वमेव ॥ असज्जनैरात्मसंस्थं⁵ स्वकीयं⁶ दोषमयत्वमेव तेषु सज्जनेषु(l.17) यद्वि- भाव्यते दृश्यते दुर्जनास्सज्जनान्दोषमयान्पश्यन्तीत्यर्थः तेन सज्जनविषय- दोषमयत्वद(l.18)र्शनेनैवं सतां मणिदर्पणानामिव सर्वहितं शुद्धत्वं प्रति- पाद्यते . शुद्धे दर्पणे ह्यात्मनिष्ठं वस्तु (l.19)दृश्यते अयमर्थः दुर्जनास्स्वं दोषं सत्सु यत्पश्यन्ति अस्मानेते भाव्यन्ते इति यच्छङ्कन्ते इत्यर्थः तेनैव(l.20) सतां शुद्धता प्रकटिता भवति शुद्ध एव ह्यशुद्धस्य विरुद्धः ॥ १९. गुणेषु लौल्यं सुजनस्य या(l 21)[वत्] ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ॥ सतो(l.22) [गुणेषु यावत्प]रिमाशां⁷ लौल्यं श्रद्धा तत्परि[माणमेव] ¹ Ms. गर्व्वौ.* ² Ms. ॰गर्वेनोत्कण्ठा. ³ Ms. सण्मं. ⁴ Ms. शुद्धि.॰ ⁵ Ms. संस्य.* ⁶ Ms. ॰कीयो. ⁷ Ms. ॰यां.

खलस्य लौल्यं दोषविषयं भवति (l. 23) ...............तात्पर्यम् सूर्यो हि यावत्प्रकाशयति ततोधिकं¹ तमस्तिरस्करोति ॥ २०, दोषं(l. 24)² गुणं वा पुरुषः परस्थं यथा पिधाय स्वगतं पिधत्ते . कामं प्रकाश्यापि परस्थितं तं प्रकाशय(l. 1)त्यात्मगतं तथैव ॥ परस्थं दोषं गुणं वा पिधाय च्छादयित्वा पुरुषस्तं स्वगतं पिधत्ते यथा त(l. 2)था परस्थितं तं दोषं गुणं वा प्रकटीकृत्य स्वात्मनोपि तं प्रकटयति . अयमर्थः परनिन्दया(l. 3) श्रोतारः खलं³ कलयन्ति तस्यास्तु च्छादनेन सञ्ज- नम् परगुणस्तुत्या सज्जनम् ॥ २१. वाग्देवतागर्भगे(l. 4)हस्य विद्या- स्थानेषु सोपानतया स्थितेषु . साहित्यविद्यापरिचारिकेय- मनन्वयं नाम रजः प्रमा(l. 5)ष्टि⁵ ॥ सरस्वतीगर्भावासस्य सोपानभूतेषु चतुर्दशसु विद्यासु स्थानेष्वियं सा- हित्यविद्यैव परिचा(l. 6)रिकानन्वयमंसम्बन्धं विसूत्रणमेव रजः प्रमाष्टि उद्- भ्रंशयत्ति साहित्यावगमेन विद्यास्थानेषु प्रवेशः (l. 7) कर्तुं शक्यते इति साहि- त्येष्वादरः कर्तव्य इत्यनेन निजोद्यमस्य सफलतां सूचयति कविः⁶ ॥(l. 8) २२. साधुः प्रमादात्त्यजति स्वभावं खलस्तु नारोहति साधुभावम् . निर्गन्धतामेति हि चन्दनादि न सौ(l. 9)रभं संघटते रसोने ॥ 1 Ms. °धिकतं°. 2 Ms. has पु. गु. vertically on margin. 3 Ms. कलं° lc. under l. 4. 4 Ms. °नं° lc. under l. 7. 5 Ms. °यंत°. 6 Ms. °रः lc. under l. 8. २

१० पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम् प्रमादोनवधानंतेत्यमरंः. ततो हेतोस्साधुस्वभावं त्यजति साधुत्वा- त्पततीत्य(l.10)र्थः खलस्साधुत्वं नाधिरोहति जलादिद्रव्यसंसर्गेण चन्दनादि गन्धरहितं भवति लशु(l.11)ने पुनस्सौगन्ध्यं न संक्रामति ॥ २३. मा गाद्दिवं दुर्मतिराप्तविद्यो न वेद कर्तव्यमिहापि लोके .(l 12) खमुत्पतन्मो तिमयस्सपक्षाः स्थलेपि जानन्ति न जातु यातुम् ॥ विद्याप्राप्त्या स्वर्गप्राप्तिरि(l.13)त्यागमः प्राप्तविद्यः खलः स्वर्गं माधिरु- क्षदस्मिंल्लोकेपि कर्तव्यं न जानाति मात्सर्याद्दुर्मति(l.14)लोंक[द्रू]यादृभ्रष्ट एवेत्यर्थः . दृष्टान्तमाह सपक्षात्वाडुचितमप्याकाशगमनं मत्स्या मा प्राप- (l.15)न्या[व]स्थलेपि ते नैव प्रक्रंमन्ते विद्यास्थानीया द्यावा- पृथ्व्यौ लोकद्वयस्थानी(l.16)ये . [उ]त्पतन्निति पतेर्लुङि प्प्तादेशाभाव... ...........॥ २४.

मा(l 17)नं खलो यल्लभतेन्यतोपि . तत्पादहीनोपि फणी जवेन जले स्थला[द]भ्यधिकं प्रयाति ॥(l.18) अन्यस्थानादपि विशिष्टं मानं निर्गुणोपि खलो राजकुले यल्लभते रा- जानः खलराधिकं (l.19) यन्मानयन्तीत्यर्थः [तद्दि]दं भवतीत्यध्याहर्तव्यम् . तेन वाक्यार्थरूपकमिदम् इदं किमित्याह (l.20) पादरहितोपि सर्पः स्थला- दधिकं जले [प्रया]ति . यत् निर्विद्यस्याँस्य यत्सर्वत्र मानलाभ(l.21)स्तन्नि- ष्पादस्यापि सर्पस्य जलस्थलयोस्समानगमनम् ॥ २५. 1 Ms. °नवेत°. जान्°(sic) lc. under l. 9. 2 Amara, 1.212. 3 Ms. °तन्पा°. 4 Ms. प्रक्रमते. 5 Ms. °दि. (Panini, 7.4.19). 6 Ms. °प्यादेशभा°. 7 Restore गुणैर्विना राजकुले विशिष्टं. 8 Ms. °स्यायस्त°..

प्रथमः सर्गः . ११ कवीनंवाप्यापि मनोज्ञकां(l.22)[व्या]- [त्रा]जा न यः पाति कुपण्डितेभ्यः . उपेक्षते केलि[शुका]नवश्यं [क्रीडाविडालैर्हि] विहन्यमानान् ॥ (l.23*) यो राजा सरसकाव्यानपि कवीन्खलेभ्यो न रक्षति स क्रीडाविडालैर्मा- र्यमाणक्रीडाशुकानवलिम्पति . ख(l. 1)लैरवमानितानां कवीनामरक्षणं यत्त- द्विडालमार्यमाणशुकावलेप इति वाक्यार्थरूपकम् ॥(l. 2) 26. दिक्पालतेजोमयमूर्त्तिभाजां कवीञ्जिघांसन्ति बुधाः पुरो यत् . राज्ञामिदं तद्वरुणोपदिष्टं(l. 3) मात्स्यं प्रति न्यायमुपेक्षकत्वम् ॥ पण्डिता राज्ञामग्रे कवीन्यद्धन्तुमिच्छन्ति तदिदमुपेक्षक(l. 4)त्वं कवि

१२ पृथ्विराजविजयमहाकाव्यम्. . यो विश्वरूपो विबुधेषु धुर्य- . स्स एव हेतुर्हि कविप्रथायाः ॥(1.10) कविं दृष्ट्वा नृपानुचित्तयासूयया मत्सरेण कालमुखैः पण्डितैर्विश्व- रूपापादित्यै¹: किं कार्यम्(1.11) यद्वा कृष्णनामा अजयमेरवः पण्डितस्तदा- दिभिः पण्डितैर्मिथ्यामत्सरेण किं संपाद्यम्(1.12) अजयमेरवो यः पण्डि- तराजो विश्वरूपनामा स एव कविरिति प्रथायाः कवीनां वा प्रथा(1.13)या हेतुः . कविं शुक्रं च दृष्ट्वा हरिप्रभृतिभिर्देवैर्मत्सरेण किं कार्यम् विश्वरूपो देवदेवो हि क(1.14)विप्रसिद्धेर्हेतुः ॥ 28. पण्डितानां स्तुतिद्वारेण निन्दामाह ॥ संमानितैः क्षालयितुं कवीन्द्रैः (1.15) ¯ ¯ ˘ ¯ ¯ ˘ ˘ ¯ ˘ ¯ ¯ . ¯ ¯ ˘ ¯ ¯ ˘ ˘ ¯ ˘ ¯ ¯² मृणस्य शुद्धौ विबुधास्त्वरन्ताम् ॥ क(1.16)··········राजानः कवीनामधमर्णा भवन्ति संमानितै- स्संमाननैर्वृत्तिदानैर्ने(1.17)[त्यर्थः]·······णां शोधयितुं राज्ञामुचितम् प- ण्डिता एव राज्ञामृणशोधने त्वरन्ताम्(1.18)··············मित्याह तेषां कवीनां काव्यविद्वेषस्तन्मुखेन . अयमर्थः पण्डिता राज(1.19)विषये कवीनां काव्यं द्विषन्ति ततः कवयो राज्ञां काव्यं न कुर्वन्तीत्यृणशुद्धिर्जाता पण्डिता राज्ञां नाममा(1.20)त्रमपि विस्मारयितुं प्रवृत्ता इत्यर्थः यद्वा रा- जभिर्दत्तवृत्तयः कवयो राज्ञामधमर्णा भवन्ति प(1.21)ण्डिताः कवी··· ········षयित्वा कवीनामृणशुद्धौ त्वरन्ताम् काव्ये दूषिते सति राजानः कवीनां वृत्तिं ह(1.22)·············दि······तेत्यर्थः ॥ 29. कवेस्स तत्वं कविरेव वेद न तद्विदंस्तर्कवितर्कखि(1.23**³)न्नाः . ──────────────────────────────────────── 1 Is it विश्वरूपान्त्यैः ? 2 Restore third line, तत्काव्यविद्वेषमुखेन राज्ञां, ³ Ms. has पृ. वि. vertically on margin.

प्रथमः सर्गः . १३ किं वेदितुं दोषगुणावभिज्ञ- स्तुरङ्गविद्यानिपुणस्य यन्ता ॥ कविरेव कवेः कौशलं जानाति ता(l.1)र्किकास्तु नात्र कुशलाः अश्वविद्या- चतुरस्य गुणदोषौ विस्रष्टुं यन्ता गजारोहः किमभिज्ञो भवति ॥(l.2) ३०. मत्सरिभिरनुपेक्षणीयमीश्वरविषयमेव काव्यं यतो न कृतं तत्प्रति- पादयितुमाह ॥ गतस्पृहोऽप्यादिकविः प्रबन्धं ब(l.3)बन्ध रामस्य भविष्यतोपि . संमान्यमानस्तु नरेश्वरेण मादृक्कथं काव्यविधावुदास्ताम् ॥ रामेभ(l.4)द्रस्य जन्मनः प्रागेव रामायणं निस्पृहोपि वाल्मीकिः कृ- तवान् मादृक्सस्पृहस्तु राज्ञा दत्तवृत्तिश्चं(l.5)रित्रवर्णने काव्ये कथमुदासीनो भवेत् . संमान्यमान इति मनेर्णिजन्ताल्लटश्शंतृशानचौविति क(l.6)र्मणि शानच् ॥ ३१. मयि प्रवृत्ते हिमसोदराणि यशांसि विस्तारयितुं नृपस्य . प्रजाज्वलीतु प्र(l.7)तिपक्षराज- न्यायेन सर्पोपि गणो बुधानाम् ॥ हिमसदृशानि राज्ञः पृथ्वीराजस्य यशांसि ख्या(l.8)पयितुं मयि प्रवृत्ते सति तदीयप्रतिपक्षा राजानः पण्डिताश्च मत्सरेणात्यर्थं ज्वलन्तु . हिमेन ज्व(l.9)लनमिति विरोधाभासः ॥ ३२. यदि पण्डिता मत्सरं कुर्वन्ति तर्हि त्वत्काव्यं कश्शृणोतीत्याह ॥

1 Ms. °शल्यं. 2 Is it द्रष्टुं ? . 3 Ms. °टव°. 4 Panini, 3.2.124.,

१४ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. नरेश्व(1.10)राणामुपमानतायै कवीश्वराणामपि वर्णनाय . जगाम यो राममयं शरीरं श्रोता स एवास्तु हृदि स्थितो मे ॥ यो मे हृदि स्थितः(1.11) पृथ्वीराजस्स एव श्रोतास्तु यश्श्रीरामरूपतां गत- वान् . किमर्थं राज्ञामुपमानार्थं कवीनां च वर्णना(1.12)र्थम् . यदि श्रीरामो नाजनिष्यत राज्ञामुपमानं कोभविष्यत्कं वा कवयोवर्णयिष्यन्नित्यर्थः . श्री- राम एव(1.13) पृथ्वीराजरूपो जात इति वक्ष्यति ॥ ३३. स्ववंशभूपालयशःप्रताप- पाण्डुत्वचण्डत्वविवर्धनाय . यौ(1.14) संघटेते प्रतिमासमध्ये तौ वा मम प्रेक्षकतां भजेताम् ॥ अथवा तौ मदीयकाव्यस्य परीक्षकतां (1.15) श्रयेताम् यौ मासस्य सा- वनमासस्य मध्ये दर्शं दर्शं यौ संघटेते एकराशिस्थौ भवतः अत्र फ(1.16)- लोत्प्रेक्षा निजवंशजातानां राज्ञां यशःप्रतापयोश्शुभ्रत्वतीव्रत्वयोर्वर्धनार्थमिव . अयमर्थः स्ववं(1.17)श्यपृथ्वीराजप्रेम्णा मत्कार्व्यं श्रोष्यतः . भजेतामिति …………लिङ् ॥ ३४. बाल्येपि लीलाजि(1.18)ततारकाणि गीर्वाणवाहिन्युपकारकारिं . जयन्ति सोमेश्वरनन्दनस्य षण्णां गिरां शक्तिमतो यशांसि ॥ (1.19) त्रिशक्तिसहितस्य सोमेश्वरनामराजात्मजस्य पृथ्वीराजस्य बाल्येपि⁵ 1 Ms. रां to ᵒश्च lc. on margin. 2 Ms. अयᵒ. 3 Ms. ष्टिर्. 4 Ms. ᵒवाहीᵒ. 5 Comm. ᵒमानकानि. 6 Ms. पृᵒ to ᵒपि lc. under 1.19. -

प्रथमः सर्गः . १५ यशांसि जयन्ति सर्वोत्कर्षेण वर्तन्ते षण्णां संस्कृ(1.20)तादीनां षट्संख्यानां वाचां भाषाषट्कंस्येत्यर्थः . लीलया हेलया जिततारकाण्युडुभ्यो(1.21)प्यति- शुभ्राणीत्यर्थः . अतएव गङ्गाया उपमानकानि अतिशुभ्रत्वापादनात् . शक्ति- मतः कुमा(1.22)रस्य च तत्पक्षे तारकोसुराविशेषः गीर्वाणानां वाहिनी सेना सोम उमासहित[शिव ई]श्च(1 23)रस्तत्पुत्रस्य षण्णां गिरामिति कुमार- स्य षण्मुखत्वात् ॥ ३५. पुरा पुराणं पुरुषं प्रणम्य कदा(1.24)चिदाभोगितयोगनिद्रम् · व्यजिज्ञपन्नाभिसहस्रपत्र- सिंहासनः प्राञ्जलिरब्जयोनिः ॥ आभो(1.25)गवती कृताभोगितानुभूता योगनिद्रा येन तं हरिं प्रणम्य पुरा कस्मिन्नपि काले नाभिपद्मप्रविष्टः (1 26*) ब्रह्मा कृताञ्जलिरिनं विज्ञप्तवान् ॥ ३६. यथा त्वदीये मम पुष्करेस्मि- न्स्थितस्य संतापलवोपि नास्ति .(1 1) तथा क्षितौ पुष्कर एव तीर्थे त्वया सनाथस्सुखितो वसामि ॥ अस्मिंस्तवन्नाभिपद्मे वसतो मम य(1.2)था संतापलेशो नास्ति तथा त्वया कृतसानाथ्यो भूमावपि पुष्करे तीर्थे सुखेनाहं वसामि ॥(1 3) ३७. त्वं पुण्डरीकाक्ष इति प्रतीतो बिभर्षि नाभावपि पुण्डरीकम् · यत्तत्र नित्यं कृतसंनिधान- स्त्रिपुष्करं(1 4) पुण्यमतस्तदाहुः ॥ 1 Ms. ॰दकजन्म्ये˚ [इनजस्ये?]. 2 Ms. नमां˚. 3 Ms. ॰तीनौ. - -

१६ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. यस्त्वं पुण्डरीकाक्ष इति पुष्कराक्ष इति प्रसिद्धः तथा त्वं नाभौ पुण्ड- रीकं पुष्क(l.5)रं यस्त्वं धारयसि सं एवंविधस्त्वं तत्र प्रसिद्धे यत्कृतसन्निधानो भवसि नूनं ततो हेतोर्जनास्तंत्पुष्करं त्रिपु(l.6)ष्करं कथयन्ति ॥ ३८. देवस्त्रिनेत्रोप्यजगन्धनामा त्रिपुष्करे सन्निदधाति तस्मिन् . जगत्त्रयीपावन(l.7)ताप्रवृत्तं त्रिस्रोतसो दर्पमिवापनेतुम् ॥ तत्र त्रिपुष्करेऽजगन्धनामा देवस्संनिधानं करोति अत्र (l.8) संभाव्यते अहं त्रिभुवनं पवित्रीकरोमीति जातं गङ्गाया दर्पं निवारयितुमिव ॥ ३९. सा यज्ञभूमिर्म(l.9)म पूर्वमस्यां कुण्डत्रयं वह्निमयं यदासीत् . तदेव कालस्य विपर्ययेण पयोमयीं मूर्तिम(l.10)भिप्रपन्नम् ॥ यत्त्रिपुष्करतीर्थे सा मम यज्ञभूमिः पूर्वमभूत् अस्यां यज्ञभूमौ त्रया- णाम्(l.11)ग्नीनामाश्रयो यत्कुण्डत्रयं यदासीत्तदेव संप्रति कालवशाज्जलमयं संपन्नम्. वह्निमयमि(l.12)ति तत्प्रचुरे मयट् ॥ ४०. लोके त्वदीये यदि वा मदीये माहेश्वरे वा न तथा रमन्ते . यथा त्रयाणाम(l.13)पि सन्निधाना- दस्माकमस्मिन्नपवर्गकामाः ॥ तव मम महेश्वरस्य च संबन्धिनि भुवने मुक्ति(l.14)कामा न तथा 1 Ms. °स्त्वं lc. on margin. 2 Ms. स lc. under l.5. 3 Ms. °नास्तं°. 4 Ms. °संनीभू°. 5 Pāṇini, 5.4.21. (तत्प्रकृतवचने म०), cf. Kāśikā, प्राचुर्येण प्रस्तुतं प्रकृतम्.

प्रथमः सर्गः . १७ तुष्यन्ति यथास्माकं त्रयाणां संनिधानात्त्रिपुष्करे तुष्यन्ति मुक्तिकामाः . अस्म- द्ध्रुव(1.15)नादप्यधिकं तूर्णमेवात्र मोक्षसिद्धिः ॥ 41. कैलासशैलादपि निर्मलानि क्षीरोदधेरप्यमृतं स्रवन्ति . (1.16) [नाभ्या]लयाब्जादपि पुण्यगन्ध- पद्मानि [हि] त्रीण्यपि पुष्कराणि ॥ देवत्रय्यास्त्रिपुष्करसंनिधाने हे(1.17)तुमाह कैलासक्षीरसमुद्रनाभिपद्मा- दधिकगुणानि त्रीणि पुष्कराणि हि भवन्ति ॥ 42. ब्रह्मर्षिगे(1.18)हेषु सुखं स्थिताया- स्सरस्वतीनेत्रतया त्रिवेद्याः . शीता प्रमोदास्रसरत्त्रयी सा स्वामिन्निहानेहसि(1.19) [तप्त]मास्ते ॥ [ब्रह्मर्षी]णामाश्रमेषु सुखं वसन्त्या वेदत्रय्या सरस्वतीनेत्रभावेन तस्या हर्षबाष्पस(1.20)रत्त्रयी शीतलस्वभावा हे स्वामिन्संप्रति तप्तं संतापतयास्ते स्थिता ॥ 43. कलेर्बलात्पाशुपतास्त्रनी(1.21)त्या याते वृषे साम्प्रतमेकपद्यम् . त्रिलोचनो वाहनदुःस्थितत्वा- स्त्रैलोक्ययात्राविमुखत्वमेति ॥ पा(1.22)शुपतास्त्रवदद्य धर्मे कलिबलादेकपदे संपन्ने वृषवाहनो भग- वान्बृषस्य यद्दुःस्थितत्वात्पादत्रय(1.23)नाशात्त्रिभुवनयात्रापराङ्मुखत्वमेति . प्रतीयमानोत्प्रेक्ष्येयम् ॥ --- 44. 1 Ms. °य° lc. under 1.22. 2 Ms. प्र° to °यम् lc. under 1.24. ३

१८ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. . त्वयापि कामं कलिकालरात्रौ निद्राविधेयत्वमुपाग(l. 24 b. 4^1)तेन . केशांश्च घनान्^2गर्जितभीरुणेव हित्वा स्थितं शान्ततया जिनत्वे ॥ त्वयापि सम्प्रति बुद्धावतारे गृहीते (l. 1) सति घनान्निबिडान्र्केशाञ्छिश- रोरुहान्कस्य जलस्येशानस्वाभिनो हित्वा विलुञ्च्य शान्ततया स्थितम् . भावे (l. 2) क्तः . घनकेशवर्जने हेतूत्प्रेक्षामाह . गर्जिताद्भीतेनेव यतः कलिकाल एव तमोमयत्वाद्रात्रिस्तस्यां (l. 3) निद्रायत्तेन . निद्रायत्तानां हि महाञ्छब्द उद्वेगकरः ॥ ४५. कलावमुष्मिन्निरतोद्यमेषु क्रतुक्रियायां (l. 5) द्विजमण्डलेषु . भोगे हविर्भागमये समाप्ते

(visarga) before छ becomes श्छ (or श्च? No, visarga before छ becomes श्: म्लेच्छचमूश्छिनत्ति!). Wait, in Devanagari printing, how is श्छ printed? Often as श्च्छ! Like कश्च्छत्रं for कश्छत्रं! YES! श् + छ is often written as श्च्छ (ś-c-cha)! Now look at the word: म्लेच्छचमू + श् + च + छ... Wait, is the ि on the छ? Wait, look at where the ि is! The ि (harasva i mātrā) goes over श्च्छ! Wait, look at the top loop of the ि: It starts before श् (or before च), and curves over to... Wait, let's look at श्चिच्छिनत्ति: Wait, does it have न् त्ति? Yes, न्त्ति or नत्ति! In classical Sanskrit, छिद् + लँट् (prathama puruṣa ekavacana): छिन् + ति -> छिनत्ति! (chinatti: छ् + इ + न् + अ + त् + त् + इ =