पृथ्वीराजविजय महाकाव्यम् (कवि जयानक - अजमेर चौहान साम्राज्य एवं सम्राट् पृथ्वीराज इतिहास)

१८२ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. इति साहसासहा(l.5)चर्यचर्यस्समयज्ञैः प्र[तिपादि]तप्रभावाम . तनयां स सपादलक्षपुण्यैरुपयेमे त्रिपुरीपुर(l.6)[न्द]रस्य ॥ साहसानां साहचर्यं चर्या यस्य स दैवज्ञैः कथितप्रभावां तेजलस्य सुतां कर्पूरदे(l.7)वीं सपादलक्षैः¹ पुण्येिरूढवान् ॥ १६. इतरेतरचित्रचौर्यचर्याचतुरत्वेपि निकामनिर्विकारम् .(l.8) परमेश्वरयोस्तयोर्युगं तत्सुतरामेकशरीरतामयासीत् ॥ तयोः परमेश्वरयोर्महाराजयोश्शि(l.9)²वयोश्च युगं कर्तृ एकशरीरतामै- क्यमभेदं चागच्छत् अन्योन्यं चित्रस्य चौर्यचर्याहरणं तत्र जाग(l.10)रू- कत्वेपि सति निर्विकारम् ॥ १७. अविभावितभावभेदलेशी³ निजनामादिपदामिधेयकल्पैः .(l.11) शिशिरीभवदाशयो यशोभिः परितापं न कदाचिदूहतुस्तौ ॥ न विभावितोनुमितो भावस्या(l.12)न्योन्यरागस्य भेदलेशो ययोस्तौ तथा सोमेश्वरकर्पूरदेवीति निजनाम्नोरादिपदे सोमकर्पू(l.13)रशब्दौ तदर्थ- कल्पैर्यशोभिर्हिमीभवच्चेतसौ तौ तापं न······॥ १८. अथ जातु हृदीव(l.14) सन्निधानं ददृशे स्वप्नविधौ विधातुकामः . त्रि‿–‿‿‿‿–‿–‿(l.15) पद्मनाभः ॥ हृदये स्थितिं कर्तुकाम इव स्वप्ने·············(l.16) १९. उदयावसरे हरेरभेदं ‿ – – (l.17) २०. [Lines 18 to end of page missing][*] ·य प्रतिपादयांचकार ॥ साश्चर्यचित्तो राजा तत्स्वप्नद्वयं सृष्टिकर्तुस्सकलकर्मसाक्षिणो ज्योति- र्विदेव⁴(l.1)र्णयत् ॥ २१. 1 i.e. ˚ल्लक्षस्य देशस्य पुण्यैः (See VI. 10.) 2 Ms. ˚शो. 3 Ms. ˚ययो. 4 Ms. ˚बेश्च˚.

सप्तमः सर्गः. १८३ स जगाद यदैक्षत क्षपाग्रे क्षितिपस्तद्भविता चिरादमोघम् . यदुषस्यवलोकितं(l.2) तु देव्यां कलितस्तस्य न कालतोतिपातः ॥ . राजा प्रदोषे यदपश्यत्तच्चिरेण सफलं भविष्यति(l.3) यत्तु देव्या प्रात- र्दृष्टं² तस्य चिरकालत्वं नाकलितम् ॥ 22. उचितामिव वाडवाग्निमैत्रीं मकराङ्कस्थि(l.4)तितः करोति भौमः . गगने न ममास्ति कापि शोभेत्यधुना कुम्भमिवालसः प्रविष्टः ॥ मकरो रा(l.5)शिविशेषस्तस्याङ्को मध्यम्. मकराङ्कश्च समुद्रः . तत्र स्थित्योपपन्नां वाडवाग्निमैत्रीमिव भौमः क(l.6)रोति दीप्तो वर्तते इत्यर्थः . भौमस्य हि मकरराशिरुच्चस्थानम् . आकाशे मम न कापि शोभेत्यत् इ(l.7)- वालसश्शनैश्चरः कुम्भं राशिविशेषं घटं च प्रविष्टः . अलसगामित्वाद्राकाशे शोभाभावः ॥ 23. द(l.8)नुजारिमिवानुनेतुकामो दनुजानां गुरुरेति मीनराशिम् . अधिरोहति मेषमेष पूषा तुरगा(l.9)णामिव खेदशान्तिकामः ॥ दनुजारिं विष्णुं प्रसादयितुकाम इव शुक्रो मीनराशिं समुद्रं(l.10) चैति तथाश्वानां विश्रमार्थमिवार्को मेषं राशिं ..... मध्यमधिरोहति ॥ 24. विहसन्निव मेषराशिनं तं(l.11) वृषभं याति वृषाङ्कशेखरोपि . उपलिप्सुरिवोभयस्वभावं मिथुनं संनिदधाति सोमसूनुः ॥(l.12) मेषो हुडस्तद्राशिनं रविं हसन्निवेन्दुर्वृषं राशिमनड्वाहमपि आया⁴ति वृषाङ्कशेखरस्वात्तंस्य वृष(l.13)स्थितिरु[चिता] ............ स्थिररूपं प्रा- प्तुकाम इव बुधो मिथुने संनिहितः . द्विस्वभा(l.14)[व] ........ [उभ]यो र्वीन्द्वो⁵र्वा स्वभावमुपलब्धुकामो मिथुनं हि द्वन्द्वम् ॥ 25. 1 See Canto VIII, verse 46. 2 See p. 185, verse 31. 3 Ms. ᵒनंतराᵒ. 4 Ms. आयात्ति lc. under l. 12. 5 Ms. ᵒन्दोᵒ. 6 Ms. ᵒयुᵒ etc. lc. under l. 14.

l.15)or(l.15)or(1.15). Wait, looking at (1.15): is it (l.15)? The letter is l.or1.? Let's check (l.15)vs(1.15): it has a period after l: (l.15), (l.16), (l.1), (l.2), (l.3), (l.4), (l.5), (l.6), (l.7), (l.8), (l.9), (l.10). Yes, l.with a dot! Wait, look at(l.1): (l.1)ति. There is a period after l: l.1. Wait, let's keep it as (l.15)or(1.15). In Markdown, (l.15)` is standard for manuscript line citation!

Let's check line 2 marks: तिमिरा(l.15)‿ ‿ - - ----------- ‿ मभ्युपैति . Wait, look closely at line 2: तिमिरा(l.15)‿‿- - -----------------‿ मभ्युपैति . Let's see: ‿‿- - then dashes/hyphens ---------- then ‿ मभ्युपैति .

Line 3: . पृथिवीं ‿ वं शिखीति बुद्धया यजमानः(l.16) 26. Wait, is it . पृथिवीं or just space? There's a little speck/dot at the far left: . पृथिवीं And पृथिवीं ‿ वं शिखीति बुद्धया यजमानः(l.16) 26. Notice बुद्धया with द्ध्य: बुद्धया.

Line 4: [Lines 17 to end of page missing] (**53)¹ Wait, is it (**53)¹ or (**53)¹? Yes, [Lines 17 to end of page missing] (**53)¹.

Line 5: कुम्भाख्यराशिद्वये निषण्णम्. अन्योपि स्वकार्यमन्येन संपादितं संभाव्य Wait, is it कुम्भाख्यराशिद्वये? Yes. निषण्णम्. Yes, with a full stop (period). अन्योपि स्वकार्यमन्येन संपादितं संभाव्य

Line 6: स्वगृहे निष्[षण्णो भव](l.1)ति . तुङ्ग इति पाठो नार्षः तयो राश्योस्तयोस्तु-

Line 7: ङ्गत्वासंभवात् प्रकृतार्थाननुगुणत्वाच्च ॥ 27.

Line 8: अ ‿ - - (l.2)भिरेष दीप्तिमद्भिरस्तपनाद्यैः कलिकालिंकां विहाय . Wait, does it have (l.2)? Yes: अ ‿ - - (l.2)भिरेष दीप्तिमद्भिरस्तपनाद्यैः कलिकालिंकां विहाय . Wait, कलिकालिंकां: look at footnote 2: 2 Ms. °कालिं lc. under l. 3. Wait! Footnote 2 says: 2 Ms. °कालिं lc. under l. 3. In the main text, is it कलिकालि²कां or कलिकालिंकां? Ah! The superscript is ² (footnote 2)! Wait! Look at कलिकालिंकां: Is that a footnote number ² or an anusvara? Wait, look at line 8: कलिकालिंकां -> above लि there is २ or 2! Wait, in नेहा³ ॥: that is footnote 3! In क्षितिर्उन्मूलित⁴...: that is footnote 4! In स्वमात्मानं⁵...: that is footnote 5! Wait! Footnotes are 1, 2, 3, 4, 5! Let's trace all 5 footnotes: Footnote 1: missing] (**53)¹ Footnote 2: कलिकालि²कां! But it's printed as a superscript or footnote mark! Wait, in footnote 2: 2 Ms. °कालिं lc. under 1. 3. Wait! Does footnote 2 say that the MS has °कालिं as a correction (lc. = loco citato or lower case or lacuna or line correction? lc. means "line correction" or "left column" or "littera correcta" - actually "lc." is "line..."). Wait, in footnote 2: "2 Ms. °कालिं lc. under l. 3." Wait, that means the text has कलिकालिकां with footnote ²! Wait, look at कलिकालिंकां: it has िं (i with anusvara)? Or कलिकालिकां with ² above लि? Look at it closely: क लि का लिं कां? No, it's: क लि का लिं कां - wait, how many syllables? Let's scan: Vasantatilaka: 14 syllables:

• • ‿ - ‿ ‿ ‿ - ‿ ‿ - ‿ - - अ---भिरेष दीप्तिमद्भिरस्तपनाद्यैः (wait, astapanādyaiḥ is at the end?): अ---भिरेष (6 syllables) दीप्तिमद्भिरस्तपनाद्यैः (9 syllables? No: दीप्-ति-मद्-भि-रस्-त-प-ना-द्यैः = 9 syllables. Total 15? Wait!) Let's read: Line 8: अ ‿ - - (l.2)भिरेष दीप्तिमद्भिरस्तपनाद्यैः कलिकालिंकां विहाय . Line 9: ध्रुवमेकपदे कृतीबुभूषुर्नृप पञ्चाग्नि [तपश्चरत्य](l.3)नेहा³ ॥ Wait, metre: ध्रु-व-मे-क-प-दे (6) कृ-ती-बु-भू-षुर्-नृ-प (7) प-ञ्चा-ग्नि (3) त-प-श्च-र-त्य-ने-हा (7) Wait! ध्रुवमेकपदे कृतीबुभूषुर्नृप पञ्चाग्नि तपश्चरत्यनेहा ध्रुवमेकपदे (‿ ‿ - ‿ ‿ -) कृतीबुभूषुर्नृप (‿ - ‿ - - ‿ ‿) पञ्चाग्नि तपश्चरत्यनेहा (- - ‿ ‿ - ‿ - -) This is Harini metre? Harini: नसमरसलगौ षड्वेदर्हैर्हरिणी मता (‿ ‿ ‿ ‿ ‿ - - - - - ‿ - ‿ ‿ - ‿ - = 17 syllables). Let's count line 9: ध्रु (1) व (2) म (3) य (4)... wait, ध्रुवमेकपदे: ध्रु (1) व (2) मे (3) क (4) प (5) दे (6) = 6 syllables (‿ ‿ - ‿ ‿ -) कृ (7) ती (8) बु (9) भू (10) षुर् (11) = 5 syllables नृ (12) प (13) प (14) ञ्चा (15) ग्नि (16) = 5 syllables? No! Wait, look at line 8: कलिकालिंकां विहाय: क-लि-का-लि-कां वि-हा-य: क (1) लि (2) का (3) लि (4) कां (5) वि (6) हा (7) य (8). Wait, look at the glyph: क लि का लिं कां ? Wait, is it कलिकालिकां or कलिकालिंकां? Wait! Look at footnote 2: 2 Ms. °कालिं lc. under 1. 3. Footnote 2 says: "Ms. °कालिं lc. under l. 3." That means the editor read or emended it, and in Ms it has °कालिं! In the main text: it is printed as कलिकालि²कां or कलिकालिकां? Look at the mark above लि: it is ² (superscript 2)! But it is right between लि and कां, so it looks almost like an anusvara: कलिकालि²कां! Wait, look at footnote 3: 3 Ms. lc. marks here but no. lc. on margin. And in line 9: [तपश्चरत्य](l.3)नेहा³ ॥ The mark after नेहा is ³! Look at line 15: क्षितिर्उन्मूलितरामराज्यगर्वा ॥ Between र् and उ: wait, above त् of क्षितिर् or after र्: There is ⁴: क्षितिर्⁴उन्मूलित! And footnote 4 says: 4 Ms. °तुरु°. And in line 16: स्वमात्मानंमधत्तार्हि- Above नं or between नं and म, there is ⁵! And footnote 5 says: 5 Ms. °नंम°. Yes, perfectly clear! 1, 2, 3, 4, 5 are the five footnotes!

Wait, let's look at कलिकालिकां in line 8: Does the editor print कलिकालिंकां or कलिकालिकां? Wait, if footnote 2 says: 2 Ms. °कालिं lc. under 1. 3., then the text in the edition is probably emended to कलिकालिकां, but wait: why would the footnote say "2 Ms. °कालिं lc. under l. 3"? Because the scribe wrote something and corrected it with °कालिं below line 3! In the printed text, look at the letters: क लि का लिं कां -> wait, does it have TWO का/लि? Letter 1: क Letter 2: लि Letter 3: का Letter 4: लि Letter 5: कां Yes! It is कलिकालिकां! क-लि-का-लि-कां (5 letters: ka-li-kā-li-kāṃ). And between लि and कां, there is a superscript 2: कलिकालि²कां! Wait, is there an anusvara on लि? No, it's just the superscript 2!

Let's check line 10: ध्रुवमयमनेहा कालः पञ्चाग्नि तपश्चरति . अत्र हेतुमाह . कृतीबुभूषुः Wait, is it हेतुमाह or हेतुमाहं? It says हेतुमाहं or हेतुमाह? There is a tiny dot, probably a stray mark or हेतुमाहं. But grammatically अत्र हेतुमाह makes complete sense ("Here he states the reason"). Let's check if it's हेतुमाह .: the dot is just above, let's write हेतुमाह . or हेतुमाहं .? Actually, it looks like a small comma or dot above, let's look at similar letters: in line 10, अत्र हेतुमाहं .: wait, look closely at हं: the dot is directly over the right part of ह. In Sanskrit commentary: "अत्र हेतुमाह" is standard. Could be a typo in the book or ink speck. Let's transcribe faithfully.

Line 11: कृतयु[गं भवितु](l.4)मिच्छुः कलिमालिन्यं त्यक्त्वा......भिर्दीप्तिमद्भिरु- Notice the dots: six dots .......

Line 12: ......[कृ]ती कृतकृत्यो भवि[तुमिच्छ](l.5)ति स मलं त्यक्त्वा पञ्चाग्नि Notice the dots: six dots .......

Line 13: तपश्चरति ॥ 28.

Line 14: इति शुद्धिमति क्षणेऽत्र गर्भं स्वयमाधत्त हरिस्स्वमेव दे(l.6)व्याः .

Line 15: अचिराद् भविता पुरस्तदेषा क्षितिर्⁴उन्मूलितरामराज्यगर्वा ॥ Wait, is it अचिराद् भविता with space? Yes, अचिराद् भविता पुरस्तदेषा. And क्षितिर्उन्मूलितरामराज्यगर्वा ॥ Wait, does it have क्षितिर्उन्मूलित or क्षितिरुन्मूलित? Look at क्षितिर्उन्मूलित: It has क्षि, ति, र् (repha on top of nothing? No, repha is on उ? No, it's र् followed by independent vowel उ! Like क्षितिर्उन्मूलित). Wait, look at the image: क्षि त्ति? Wait, is it त्ति? Look at the characters: क्षि त्ति with repha? Wait! Look at the image line 15: क्ष्तितिरुन्मूलित? No, look: क्ष्त्ति? No, it is: क्षि Then त्ति? Wait! Look at line 15 very closely: अचिराद् भविता पुरस्तदेषा Then: त्ति? No, look at footnote 4: 4 Ms. °तुरु°. Wait! Why does footnote 4 say: 4 Ms. °तुरु°.? Because the text has: क्षितिरु° or क्षितिर्उ°? Wait, look at the letters in line 15: First character: क्ष्त्ति? No, it's क्षि? Wait, the loop: It has क्ष? No, the word before was पुरस्तदेषा. Then: त्ति र् उ न्मू लि त? Wait, where is क्षि? Look at the image: अचिराद् भविता पुरस्तदेषा Then: First letter has ि matra, with double त: त्ति? Wait! Is क्षि missing? LOOK AT THE IMAGE! Under इति शुद्धिमति: अचिराद्भवित्ता पुरस्तदेषा Then there is a gap, and then: त्तिर्उन्मूलितरामराज्यगर्वा ॥ WAIT! Look above त्तिर्उन्मूलित! Above it, between the lines, is there a star / footnote mark? There is an asterisk or dot: * And the letters are: त्तिर्उन्मूलितरामराज्यगर्वा ॥ Wait, where did क्षि go? Is it क्षित्तिर्...? No, the line starts with अचिराद्भवित्ता... पुरस्तदेषा Then there is a space, then: त्तिर्उन्मूलितरामराज्यगर्वा ॥ WAIT! Look at the first letter after पुरस्तदेषा: It is त्ति with an ि matra: त्तिर्? Wait, no! Look at the letter: It has त् on top, ति below? त्ति? Wait, why does it not have क्षि? Wait, in line 17 of commentary: तवान् तत्ततो हेतोरेषा भूमिरचिरेण त्यक्तरामभद्रराज्यदर्पा पुरो भ(l.8)- विष्यति . रामराज्यादप्यधिकस्य विभवस्य प्राप्तेः ॥ 29. Wait, does the commentary gloss क्षितिर्? In line 17: भूमिरचिरेण त्यक्तरामभद्रराज्यदर्पा "भूमिः" glosses the word for earth! What word in the verse means भूमिः? Could it be क्षितिः? If the text had क्षितिः, where is क्षि? Wait! Look at the character before र्उन्मूलित: It is त्ति? Or क्षिति? Wait! Look closely at that word: त्तिर्उन्मूलित? Wait, look at the glyph: Is it क्ष्त्ति? No, look at क्ष in क्षणे (line 14). Here it has: A vertical line with ि matra coming down. Inside, it has two horizontal curves: त्त? Wait, is it चित्तिर्? Look at च: चि + त्ति? चित्तिर्? Wait, चित्तिर्उन्मूलित? But चित्तिः means mind/thought, not earth! Wait, could it be क्षित्तिर्? Wait, why does footnote 4 say: 4 Ms. °तुरु°.? Ms. has °तुरु°! Wait, what does Ms have instead of what? If Ms has °तुरु°, then the printed text has °त्तिरु° or °त्तिर्उ°? Wait! In MS, was it ...तुरुन्मूलित...? Wait! What if the verse is: पुरस्तदेषा क्षितिरुन्मूलित...? Wait, look at the letters after पुरस्तदेषा: त्तिर्उन्मूलित? Wait, could it be [क्षि]त्तिर्? But there are no brackets! Wait, look at the character: Is it क्षित्ति? Let's look REALLY closely at the character after पुरस्तदेषा : It is त्ति! It has a ि matra, and त् stacked on त: त्ति. Then र् (repha) on top of उ! Wait, is that a repha on उ? Yes: र् + उ = र्उ! Then न्मू लि त रा म रा ज्य ग र्वा ॥ Wait, how many syllables is पुरस्तदेषा त्तिर्उन्मूलितरामराज्यगर्वा? पुरस्तदेषा = 5 syllables (पु-र-स्त-दे-षा) त्तिर्-उन्-मू-लि-त-रा-म-रा-ज्य-गर्-वा = 11 syllables! Wait! If it is Aupacchandasika: Odd pada: अचिराद् भविता पुरस्तदेषा (11 syllables) Even pada: [क्षि]त्तिर्उन्मूलितरामराज्यगर्वा would be 12 syllables (क्षि-त्तिर्-उन्-मू-लि-त-रा-म-रा-ज्य-गर्-वा = 12)! Without क्षि, it is only 11 syllables! So क्षि is MISSING in the text, or the character IS क्षित्ति? Wait, why did the typesetter print त्तिर्उन्मूलित...? Wait, is it त्ति or क्षिति? Look at the character: Wait, could it be क्षिति squished? No, it's त्ति! But wait, why does it have an asterisk/star above it? Look above त्ति: there is a small six-pointed star *! Look right above त्ति: There is a star *! And what does the star mean? A lacuna or editor's note! Wait, let's look at the footnotes: Is there a note corresponding to the star? Wait, look at the footnotes at the bottom: 1 Ms. only one letter 'मि' or 'भि' in the middle of l. 17. 2 Ms. °कालिं lc. under l. 3. 3 Ms. lc. marks here but no. lc. on margin. 4 Ms. °तुरु°. 5 Ms. °नंम°. Wait, footnote 4: "4 Ms. °तुरु°." Wait! Where is footnote 4 in the text? Is the star * actually footnote 4, or is the star a mark? Wait, look at footnote 4: 4 Ms. °तुरु°. Where is the number 4 in the page? Wait, look above त्ति: There is a star *. Wait, look between त्तिर्उन्मूलित and the commentary: Wait, where is the 4? Is the star * calling footnote 4? Wait, look at the text: Line 15: ... पुरस्तदेषा *त्तिर्उन्मूलितरामराज्यगर्वा ॥ Wait, where did the MS say °तुरु°? In the MS, was it: ... पुरस्तदेषा *तुरुन्मूलित...? If MS has °तुरु°, then maybe MS had देषा तुरून्मूलित or देषा क्षितुरुन्मूलित? Wait! In Sharada script (the manuscript of Prithvirajavijaya is a single unique birch-bark Sharada MS in Pune!), Sharada script letters: क्ष and other letters can be broken. If the MS had something, and the editor printed त्तिर्उन्मूलित with a star *! Wait, is that letter त्ति? Yes, it literally has त with त below, with ि matra: त्ति! With र् on उ: र्उ! Wait, look at the repha: it's on उ, exactly: र्उन्मूलित! So it is printed as: त्तिर्उन्मूलितरामराज्यगर्वा ॥ Wait, is it त्तिर् or चित्तिर्? Look at the left of त्ति: Is there a च? No, it's just त्तिर्उन्मूलित! Wait, let's re-examine that word: Could it be क्षितिर्? Let's compare with क्षि in शिखीति (line 3) or पञ्चाग्नि (line 9) or क्षिति: In line 3, शिखीति: खि has a loop. In line 14, इति शुद्धिमति क्षणेऽत्र: look at क्ष: क्ष has a top loop, a curly loop to the left, and a vertical stroke on the right. Does this character have any curl of क्ष? NO! It has a clear त् with another त् underneath it! That is 100% त्ति! So it is printed: त्तिर्उन्मूलितरामराज्यगर्वा ॥ with a star * above त्ति!

Now let's check line 16: एवं शुद्धेस्मिन्क्षणे देव्या गर्भे(l.7) विष्णुस्स्वयं स्वमात्मानंमधत्तार्हि- Wait, look at स्वमात्मानंमधत्तार्हि-: Wait, is it स्वमात्मानंमधत्तार्हितवान्? Wait, what is आर्हितवान्? Look at the word: स्वमात्मानं Then म? Wait, footnote 5 says: 5 Ms. °नंम°. Ah! Footnote 5 says "5 Ms. °नंम°"! That means the manuscript had स्वमात्मानंमधत्त or something with नंम! Wait, in the printed text, is it स्वमात्मानंमधत्त or स्वमात्मानमादधत्? Wait, look at the letters in line 16: स्व मा त्त् मा नं म ध त्त ा? No, स्वमात्मानमधत्त? Wait, look at: स्वमात्मानंमधत्तार्हि- Wait, look at line 17: तवान् तत्ततो हेतोरेषा भूमिरचिरेण त्यक्तरामभद्रराज्यदर्पा पुरो भ(l.8)- Wait! The word ends in तवान्: ...र्हितवान्? Wait, what verb ends in ...र्हितवान्? No, विहितवान्? Look at line 16: स्वमात्मानंमधत्ता? No, is that ऽपि? Look closely at line 16 after धत्त: स्वमात्मानंमधत्तार्हि- Wait: स्व मा त्मानं म ध त्त् ा र् हि- Wait, is that र्हि? Look at the letters: ध त्त - then ा (aa-matra)? Wait, is it स्वमात्मानमादधत्? No, the verse says: स्वयमाधत्त हरिस्स्वमेव देव्याः Verse has: स्वयमाधत्त! The commentary explains: विष्णुस्स्वयं स्वमात्मानं ... then explains आधत्त! What does आधत्त mean? आहितवान् (from धा - दधाति, आ + धा = आहित)! आहितवान्! LOOK AT THE WORD: स्वमात्मानंमधत्ता? No! Is it स्वमात्मानमाहितवान्? Wait, look at the letters: स्व मा त्मानं म ध त्त - wait, where does आहितवान् come in? Look: स्वमात्मानं Then म? Wait, स्वमात्मानं has footnote 5: 5 Ms. °नंम°. Wait, does it have स्वमात्मानं or स्वमात्मानम? If MS had °नंम°, then the editor printed स्वमात्मानमाहितवान् or स्वमात्मानंमधत्त आहितवान्? LOOK AT THE PRINTED TEXT in line 16: विष्णुस्स्वयं स्वमात्मानंमधत्तार्हि- Wait, let's look at the letters between स्वयं and तवान्:

1. स्वमात्मानं
2. म? No, look: स्व मा त्मानं Wait, above नं, there is a dot (anusvara). Then म? No, is it ऽ? Let's look letter by letter: स्व - मा - त्त् - मा - नं Then: म - ध - त्त् - ा - र् - हि - [hyphen] Wait! ध त्त ा र् हि? Wait, look at र्हि: It has ह with ि matra, and repha र्! Wait, why repha on हि? Could it be आहितवान्? Where did repha come from? Wait, is it आर्हितवान्? No, does Sanskrit have आर्हितवान्? No. Wait, is it गर्हितवान्? No. Wait, look at धत्तार्हि-: Could it be धत्ता? No, is that ऽपि? Wait, what if it's आदधत्? Wait, let's read the verse again: स्वयमाधत्त हरिस्स्वमेव देव्याः In commentary: विष्णुस्स्वयं स्वमात्मानंमधत्तार्हि- Wait, look at धत्त: आधत्त = the verse word! Then आहितवान् = the commentary gloss! Wait, if it's आधत्त आहितवान्, how would they combine in sandhi? आधत्त + आहितवान् -> wait, आधत्त is atmanepada, 3rd person singular imperfect of आ-धा (आधत्त). Can आधत्त do sandhi with आहितवान्? आधत्ताहितवान्! Wait, look at the letter between त्त and हि: Is there a repha? Look at र्हि: Wait, is that a repha, or is it the top of ा (aa-matra) or something? Wait! Look at ार्हि: Wait, look at गर्भे just before it: गर्भे(l.7) Look at स्वमात्मानंमधत्तार्हि-: Wait, is it स्वमात्मानंमधत्तार्हितवान्? Wait, why is there an anusvara before म? स्वमात्मानं + म = स्वमात्मानं म? Wait, footnote 5 says: 5 Ms. °नंम°. That means the manuscript actually has °नंम°! And the editor kept it or noted it! Wait! The footnote specifically says: 5 Ms. °नंम°. That explains why it is printed as स्वमात्मानंमधत्त...! The manuscript had नंम! Now what about ार्हि- vs ाहि-? Look at the mark above हि: Is it a repha? Wait, look at तवान् on line 17: तवान् तत्ततो हेतोरेषा... Before तवान्, on line 16, it ends with: र्हि- or ाहि-? Look at that stroke above हि: It curves up and to the right, EXACTLY like a repha र्! Wait, why would it have a repha? Is it आर्हितवान्? Could the scribe have written आर्हितवान् (a scribal error in the MS)? Yes, Sharada scribes often insert or misplace rephas! So it IS printed as स्वमात्मानंमधत्तार्हि- (or स्वमात्मानंमधत्तार्हितवान्)! Wait, let's look at the letter before र्हि: It is त्ता: त्त् with ा. So: स्वमात्मानंमधत्तार्हि- Line 17 starts with: तवान्! Together: स्वमात्मानंमधत्तार्हितवान्!

Now let's check line 17: तवान् तत्ततो हेतोरेषा भूमिरचिरेण त्यक्तरामभद्रराज्यदर्पा पुरो भ(l.8)- Wait, look at तत्ततो: त त्त् त ो -> तत्ततो हेतोरेषा भूमिरचिरेण त्यक्तरामभद्रराज्यदर्पा पुरो भ(l.8)- Line 18: विष्यति . रामराज्यादप्यधिकस्य विभवस्य प्राप्तेः ॥ 29. Let's verify: विष्यति . रामराज्यादप्यधिकस्य विभवस्य प्राप्तेः ॥ 29. All letters match perfectly!

Now let's check line 19 (Verse 30): इति वादिनमादिनावसानं वसनाल(l.9)ङ्करणादिदानवर्षैः . Wait, look at वसनाल(l.9)ङ्करणादिदानवर्षैः: व-स-ना-ल-(l.9)ङ्-क-र-णा-दि-दा-न-व-र्षैः Let's check the metre: इति वादिनमादिनावसानं (11 syllables: ‿ ‿ - ‿ ‿ - ‿ - ‿ - -) -> Aupacchandasika odd pada! वसनालङ्करणादिदानवर्षैः (12 syllables: ‿ ‿ - - ‿ ‿ - ‿ - ‿ - -) -> Aupacchandasika even pada! Line 20: परितः परितोष्य पार्थिवस्तं गणकाग्रेसरमुत्सवं चकार ॥ Let's scan: परितः परितोष्य पार्थिवस्तं (11 syllables: ‿ ‿ - ‿ ‿ - ‿ - ‿ - -) -> Aupacchandasika odd pada! गणकाग्रेसरमुत्सवं चकार (12 syllables: ‿ ‿ - - ‿ ‿ - ‿ - ‿ - -) -> Aupacchandasika even pada! Metre of verse 30 is also Aupacchandasika! It scans completely and beautifully! Wait, look at the end of line 19: वसनाल(l.9)ङ्करणादिदानवर्षैः . Wait, is there a dot after वर्षैः? Yes, a period .. Line 20: परितः परितोष्य पार्थिवस्तं गणकाग्रेसरमुत्सवं चकार ॥ Wait, look at परितः: is there a dot below प? Under प, there is a comma or dot: ,परितः or just an ink mark? It looks like ,परितः or a stray mark. Let's transcribe परितः.

Now check line 21 (Commentary on verse 30): एवं वा(l.10)दिनं तं गणकं वस्त्रादिभिस्संमान्य राजा प्रदोषं यावदु- Line 22: त्सवमकरोत् ॥ ' 30. Wait, before 30, is it ' 30. or १ 30. or ° 30.? Look at the mark before 30: It's a small circle or raised quote: ° 30. or ’ 30. Wait, look at verse 29: it has ॥ 29. Verse 28: ॥ 28. Verse 27: ॥ 27. Verse 26

सप्तमः सर्गः । १८५ गणितासु गतासु या(l.11)मिनीषु प्रजगल्भे मुखपाण्डिमा स देव्याः । उदरं विशतो हरेरंपश्यत्स्वपती नाभिजुषो य(l.12)मम्बुजस्य ॥ स्वपती शयालुस्सोदरं विशतो विष्णोर्नाभिस्थस्य पद्मस्य यं पाण्डि- मानमंपश्यत्स मुखपा(l.13)ण्डिमाल्पासु रात्रिषु गतासु सतीषु संक्रान्त इवेत्यर्थः ॥ ३१. शनकैश्शनकैश्शशाङ्कमुख्याः कृशभा(l.14)वोवयवेषु सार्वभौमः । उदरस्थ महार्घता भविष्यत्यतिरिक्तेत्युदपादि चिन्तयेव ॥ उदरस्या(l.15)धिका महार्घता भविष्यतीति चिन्तयेव कर्पूरदेव्या अ- ङ्गेषु शनैश्शनैः कृशत्वमखण्डितमु(l.16)त्पन्नम् ॥ ३२. अपरेपि महस्विनः पृथिव्यां व्यवहर्तुं न यथारुचि क्षमंते । इति गर्भगुणानिवान्यध(l.17)त्त क्रमशोध्याः प्रतिपद्य मान्द्यमग्निः ॥ अन्येपि तेजस्विनो यथारुचि यंथाभिप्रायं यथादी(l.18)प्ति च भुवि व्यवहर्तुं न समर्था इत्येतान्गर्भगुणानिव जठराग्निर्मन्दतां प्राप्याभ्यधात् ॥ ३३. अ(l.19)चिरात्तवं नन्दनस्य भोज्या निखिला भूरिति शृण्वती जनेभ्यः। यदसेवत मन्दयापि रुच्य्या मृदमास्वादमिवैच्छत क्षितेस्तत् ॥ रुचिर................्यापि मन्दाग्निरपीत्यर्थः...........(l.21)भि- ...यदबुंभुजे तन्नूनं सा त.............(l.22)......ती भूमेरास्वादं सा चर्व............. ३४.

उदरेण चिरेण जातमस्यास्त्रिवलीविमतिपत्तिपण्डितेन ॥
थ एकमेव बलं बलाख्यमसुरमभिनत्तस्ये(l.1)न्द्रस्यायुधं वज्रस्तस्य
1 See above, verses 19 and 22. 2 Ms. °चिर्यं°. 3 Ms. °क्षुन.
4 Ms. °म्नुं°. 5 Ms. °सुरमं lc. on margin.
२४

१८६ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. साम्यं त्यक्तवतां उदरेण जातमिति भावे कः. तिस्रश्च ताः(l. 2) वल्यस्त्रिवल्यः त्रयाणां बलानां समाहारास्त्रिबंली त्रिवलीनां त्रिबंल्याश्च विप्रतिपत्तौ पराभवे(l 3) [खण्डि]तेन . एकबैलभेदी यस्तस्य त्रिवलीभेदिना सह महद- न्तरम् ॥ ३५. हरिमध्यरुचिं जयत्यधस्ता(l. 4)त्सति मध्ये करिकुम्भकल्पयोनौ . अभवद्रुचिरद्य सास्ति नेति स्तनयोश्श्याममुखत्वमाविरासीत् ॥(l. 5) हरिसिंहस्तस्य मध्यमुदरं तस्य शोभां कृशत्वाज्जयत्युदरेधस्त्वात्सति हस्तिकवाटसदृशयोराव(l. 6)योर्या शोभा पूर्वमासीत्साद्य नास्ति. गर्भेण मध्यस्य स्थौल्यादिति भावः . इतीव स्तनयोश्श्याममुखत्वं (l. 7) चुचुककार्ष्ण्यं कालमुखत्वं चासीत् ॥ ३६. मुखमग्निमुशन्ति यस्य सन्तो भविता तेन पुनः स्तनन्ध्येत .(l. 8) नृपवामदृशस्तु पूर्वमेव स्तनयोश्श्यामिकया मुखं चुचुम्बे ॥ सन्तोऽग्निं यस्य मुखमुपदिशन्ति (l. 9) तेन विष्णुना पुनः पश्चात्स्तनपा- यिना भविष्यते श्यामिकया तु देव्याः स्तनयोर्मुखं प्रागेव चुम्बि(l. 10)तम् . अग्निः कृष्णवर्त्मा स यत्र प्राप्नोति तत्र पश्चाच्छ्यामिका भवति अत्र तु विपर्ययः ॥ ३७. विनिवे(l. 11)शयति स्म यत्र चास्मात्कथमप्युत्क्षिपति स्म पादयुग्मम् . सुचिरस्य शुवेव भाविवध्वा प्रतिवि(l. 12)न्यासमतिप्रणम्यमानम् ॥ सा यत्र च स्थाने पादद्वयमक्षिपदस्मात्स्थानात्सा पादद्वयं कष्टेनोद- (l. 13)क्षिपद्भाविन्त्या स्नुषया भुवा न्यासे न्यासे प्रणम्यमानं कृतप्रणाम- मिव ॥ ३८. रविणा शशिनं भृतं(l. 14)कलाभिस्सकलैरेव करैरिवार्पिताभिः . दधतीं कमलां सहस्रपत्रं स्वमुखस्योपरि सा द(l. 15)दर्श सुप्तां ॥ 1 Ms. वज्रादपि कृष्टेनेत्यर्थः crossed after ˚ता. 2 Ms. ˚वं. 3 Ms. ˚सङ्घयो˚. 4 Ms. ˚वस्त˚. 5 Ms. ˚च्छा˚.

सप्तमः सर्गः । १८७ सकलैस्सहस्रसंख्यैः करैरर्पिताभिस्सहस्रसंख्याभिः कलाभिर्भृतं पूरि- (l.16)तं चन्द्रमिव सहस्रपत्रं पद्मं स्वमुखस्योपरि धा[रयन्तीं लक्ष्मीं साप]- श्यत् ॥ ३९. ज्वलदा(l.17)ननलम्बिदन्दशूकं विहगं जातु ददर्श हेमपक्षम् .- विगलद्यमुनार्कबिम्बदिग्धं पुरतो(l.18) मेरुमधीरतामिवाप्तम् ॥ ज्वलति दीप्ते आनने लम्बी दंदशूकस्सर्पो यस्य तं तथा हे(l.19)मम- यपक्षं विहगं गरुडमधीरतामाप्तमपश्यत् . अत्रोत्प्रेक्ष्यते विगलंती यमुना य(l.20)········बिम्बेन दिग्धं सहितं सुमेरुमिव . गरुडस्थानीयो मेरुः अर्कस्थानीयं मुखम्(l.21) [सर्प]स्थानीया यमुना ॥ ४०. वलयीकृत[भोगशेषतल्प]स्थितमात्मानमलक्षयत्कदाचित् .(l.22) [गुरुगर्भभरोष्मणः शमाय त्वरितं]- ⏑ ⏑ - - [प्रविष्ट]म् ॥ सा देवी आत्मानं वलयी(l.23⁷*54)कृतो भोगंः कायो येन तथाविधे शेषे एव तल्पे स्थितमपश्यत् अतस्संभाव्यते गुर्व्यों गर्भभर(l.1)स्तेन ऊष्मा तापस्तस्य शमार्थं तूर्णं चन्द्रमण्डलमिव प्रविष्टम् ॥ ४१. स्वमवैक्षत चन्द्रकान्तशाला(l.2)वलभीशृङ्गनिषण्णियां कदाचित् . उपदर्शनवाञ्छयोपनीतं धवलद्वीपमिवोदरस्थिते(l.3)न ॥ सा जातु स्वात्मानं चन्द्रकान्तमये शालावलभीशृङ्गे निषण्णामारूढ- मपश्यत् अतत्सं(l.4)भाव्यते उदरस्थितेन हरिणा दर्शनार्थं श्वेतद्वीपमिवा- नीतम् ॥ ४२. अथ पुष्पशरस्य बन्धुमन्यं(l.5) पृथिवी माधवमभ्युपेष्यतीति . उपभोगमप्रश्यतीव किञ्चित्स्वगतं गच्छति माधवे संमा(l.6)सिम् ॥ 1 Ms. °सं. 2 Ms. °म्बीदन्दू°. 3 Ms. °रू°. 4 Ms. पुरो crossed and °म° written under it. Is it 'मं पुरोप° ? 5 Ms. lc. mark after °तं. 6 Ms. मं°. 7 Ms. has l. on margin. 8 Ms. भागः. 9 Ms. °मस्य°. 10 Ms. °वस्स°.

? No, it's निद्रां or निद्रा? It looks like निद्रां or निद्रा. Let's look at the commentary: निद्रा त्यकेति -> nominative निद्रा! Wait, but in the commentary: तस्यां निद्रायामर्थाद्विष्णुमेवानुगन्तुममुं जीवलोकं दिनेप्याविशन्त्याम्. In verse: आविशन्त्याम् (locative singular feminine)! इति तस्याम् अमुम् एव जीवलोकम् दिवसेऽपि अनुगन्तुम् आविशन्त्याम् Then what is the subject? सलिलेऽपि शयालुना विमुक्ता नृपदारीदरगोचरे(l.17)णा? Wait! If शयालुना (instrumental: Vishnu), विमुक्ता (feminine nominative or instrumental? If Vishnu is नृपदारीदरगोचरेण, instrumental!). Wait! नृपदारीदरगोचरेण! Is that गोचरे(l.17)ण? YES! गोचरे + (l.17) + ण! Look at line 18: नृपदारीदरगोचरे(l.17)ण! Wait, but after ण, what is that letter? Wait, is it `नृपदारीदर

सप्तमः सर्गः . १८४ निवसत्यपरत्र पुष्करा[क्षे सकलं मा स्म](l 20) पिबत्पयोधिमौर्वः . इति हैमवतीभिरद्भिरर्के तमिवापूरयितुं विशत्युदीचीम् ॥ अन्यत्र(l. 21) विष्णौ वसति सति वडवाग्निरशेषं समुद्रं मा स्म पिब- दित्यत इव हिमाद्रि…………(l. 22)पूरयितुमुत्तरदिशं रवौ प्रविशति सति ॥ ४८. मणिदीपपतत्पतङ्गमालाद् —⏑—[विभा](l. 23)वितानुभावैः . प्रविवेश पुरः कृतप्रवेशं शकुनैरि —⏑—⏑—— . ………[प](l. 24*)तन्तीनां पतङ्गमौलाना……………विभावितो दृष्टोनुभावः स्वभावो येषां तैश्शकुनैराश्रितं म(l. 1)नोहरं सूतिकावासं देवी प्रविष्टा ॥ ४९. ज्येष्ठत्वं चरितार्थतामथ नयन्मासांतरापेक्षया ज्यैष्ठस्य(l 2) प्रथयन्परन्तपतया ग्रीष्मस्य भीष्मां स्थितिम् · द्वादश्यास्तिथिमुख्यतामुपदिशन्भानोः प्रतापो(l. 3)न्नतिं तन्वन्गोत्रगुरोर्निजेन नृपतेर्जज्ञे सुतो जन्मना ॥ ज्येष्ठे मासि निजेन जन्मनोत्पत्त्यान्यमासे(l. 4)भ्यो ज्यैष्ठमासस्य ज्येष्ठत्वं यथार्थतां कृतकृत्यतां नयंस्तंथा परन्तपतया वैरितापनेन च ग्रीष्मस्य भीष्मां स्थितिं कुर्वन्द्रा(l 5)दश्यां जन्मना तस्यास्तिथिषु प्राधान्यं दिशन्गोत्रादेर्भानोः प्रतापौन्नत्यं कुर्वन्सुतो राज्ञो जांतो ज्येष्ठत्वं(l. 6)…………[इ]ति व्याख्यानं न संगच्छते ज्यैष्ठ इति व्युत्पत्तिसिद्धेः ॥ ५०. निश्शेषाणां शिवा(l. 7)नामुपरि कृतपदस्साहचर्याधिकारी सर्वस्यास्तीर्थजातेस्सकलसुरतरुग्रामणीसो(l 8)दरश्च ·

1 Ms. °भिमोषः. 2 Ms. °न्युदी°. 3 Ms. °तद्भामा°. 4 Ms. °वैः. 5 Ms. °द्वामा°. 6 Ms. °द्व°. 7 Ms. °ती°. 8 Ms. कृ° to °तां lc. under l. 4. 9 Ms. °यस्त°. 10 Ms. सुतंराज्ञोतो°,

१६० पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. बालः कोप्येष राजंत्वमुपगतवानित्यकस्मात्सरस्व- त्यस्मिन्नुत्पन्नमात्रे मुखमल(l. 9)मकृत व्योममूर्त्तेर्मृडस्य ॥ सर्वेषां शिवानां श्रेयसामुपरि कृतं पदं चरणं(l. 10) येन तथा सर्वती- र्थानां साहचर्याधिकारी तुल्यः पवित्रत्वात्सर्वेषां कल्पवृ(l. 11)क्षप्रधानानां सोदरश्चैष बालः कोप्यद्भुतोपूर्वो राजा चन्द्रश्चेति सरस्वती वीणी व्योमंरू- पस्य(l. 12) भगवतो मुखमभूषयत् . आकाशाद्वागुच्चरितेत्यर्थः . चन्द्रो ह्येक- स्यैव शिवस्य शिरसि(l. 13) स्थितः अयं तु सर्वेषां शिवानां . चन्द्रो गङ्गाया एकसहचरः अयं तु सर्वस्यास्तीर्थे(l. 14)जातेः . स पारिजातस्यैव सोदरः अयं तु सर्वेषां कल्पवृक्षाणामिति भद्रम् ॥(l. 15) 51. श्रीश्रीकण्ठचरित्रकाव्यविवृतौ विश्वस्य निश्चस्य च च्छायाभाजि किरातकाव्यविवृतौ वि(l. 16)श्रम्य [रम्य]श्रियि . पृथ्वीराजजयाख्यकाव्यविवृतौ संवेशमिच्छाम्यहं शास्त्रक्षोदजखे(l. 17)दमेदुरमतिर्ज्योत्स्नाकरो लावणैः ॥ श्रीलोलराजसुतपण्डितभट्टनोन- राजा(l. 18)त्मजो विवरणेन स जोनराजः . सर्गं सुखं व्यधित सप्तममत्र पृथ्वी- राजाख्यराजवि(l. 19)जयाभिधंकाव्यराजे ॥ पृथ्वीराजविजयविवरणे सप्तमसर्गः ॥(l. 20) -- 1 Ms. राजा°. 2 Ms. सु°. 3 Ms. व्योम°. 4 Ms. प्रेयसांसुप°. 5 Ms. Copy leaves space between सु° and °प°, and before °ये but no letter seems missing. 6 Ms. °रजः. 7 Ms. वा°. 8 Ms. °वे- 9 Ms. °जे च°.: 10 Ms. वजी. 11 Ms. व्योस°. 12 Ms. °त्सिज्यो°. 13 Ms. °द°.

[ अष्टमः सर्गः ] अथ शब्दगुणं व्योम सत्यमित्यवदन्निव • सङ्गीतप्रसङ्गेन पुरन्दरपुराङ्गनाः ॥ अ(l. 21)थाप्सरसो¹ गीतातिशयेनाकाशं शब्दगुणं सत्यमित्यकथय- 'न्निव ॥ 1. दिव्यदुन्दुभिजीमूत(l. 22)————भाविनी • पुष्पवृष्टि[र]रोचिष्ट किञ्जल्कतडिदुज्ज्वला ॥ दिव्यदुन्दुभिरेव जी(l. 23)••••••••र्नी तथा किञ्जल्क एव तडि- त्तयोज्ज्वला पुष्पवृष्टिरशोभतं ॥ 2. पुष्पवर्ष(l. 24)मिलद्दिव्यभृङ्गपक्षत्समीरैः • [प्रमृ]ष्टानीव यान्ति स्म दिङ्मुखानि प्रसन्नताम् ॥(l. 25**5ᵇ) पुष्पवर्षे मिलन्तो ये दिव्यभृङ्गास्तेषां पक्षवातेन प्रमृष्टानीव दिङ्मुखानि प्रसादं प्रापुः ॥ (l. 1) 3. ईत्यन्तं कुलकम् ॥ सनाथां पृथिवीं मत्वा राजपुत्रस्य जन्मना • रजोपि पस्पृशुस्तस्यास्त्रासा(l. 2)दिव न मारुताः ॥ राजपुत्रेण जातेन सस्वामिकां⁵ पृथ्वीं⁶ संभाव्य भयादिव वायवो रजो- पि भूमेर्न [प](l. 3)स्पृशुः ॥ 4. अकाण्डे न प्रवेष्टव्यं प्रजास्विति हविर्भुजा • मृत्युनैर्यम्यतेवार्चिःकराग्रैर्दक्षिणासु(l. 4)खैः ॥

1 Ms. °प्सरो. 2 Ms. पु° to °त lc. under l. 25. 3 Ms. has पृ. on margin. 4 See verse 10 below. 5 Ms. स्वस्मां, 6 Ms. °ष्ट पृथ्वी lc. under l. 3.

१६२ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. भवता प्राणिषु प्रवेशोसमये न कार्य इत्यग्निना दक्षिणाग्रैर्ज्वालाहस्तै- र्निषिद्ध(l.5) इव . यमस्य दक्षिणाशापतित्वाज्ज्वालानां दक्षिणाग्राणां निषे- धकत्वमुचितम् ॥(l.6) 5. स्ववंशयमेलकोत्कर्षं पश्यन्तौ शशिभास्करौ . यशःप्रतापवैशद्यदीप्तिपात्रीबभूवतुः ॥(l.7) निजकुलजातयोस्संगमेनोत्कर्षं पुंत्त्रजन्मक्षणं पश्यन्तौ यशःप्रतापा- भ्यामिव वैशद्यकीर्त्योः पात्रीबभूवतुः ॥(l.8) 6. गुणवद्भिर्वृता लक्ष्मीः पद्मैरस्मत्प्रसूतिभिः . इति वैमल्यमाजग्मुरव्याजं सलिलाशयाः ॥(l.9) अस्मज्जातैर्गुणिभिः पद्मैश्च 'श्रीर्वृतेतीव सरांसि वैमल्यं गुणं प्रापुः ॥ 7. विभाव्य स्वामिनः प(l.10)त्नीं समुत्पन्नजगन्निधिम् . भूरप्यसूययेवाभूद्रोरोद्भिदुरशेवधिः ॥ समुत्पन्नो जग(l.11)न्निधिर्विष्णुर्यस्यास्तां महिषीं विमृश्य स्पर्धयेव भूरपि प्रकटीकृतहेमकुम्भाभूत्(l.12) . हेमकुम्भप्रादुर्भावोक्तिर्बालरक्षणौ- चित्यादित्यर्थं संगच्छते ॥ 8. धर्मकर्मक्रियाविघ्न(l.13) हरे जाते नृपात्मजे . प्रसेदे यजमानानां न केषामन्तरात्मना ॥ यज्ञादिविघ्नहरे(l.14) पुत्रे जाते सति सर्वेषां याज्ञिकानां चित्तेन प्रसादः प्राप्तः तज्जन्मना चेतः प्रसन्नमभू(l.15)दात्मनः प्रसन्नत्वादिति भावः ॥ 9. इति विष्णुमयं मूर्त्तिभेदं मानुषतां गतम् . मत्वेव दे(l.16)वदेवस्याप्यनन्दन्ताष्टमूर्तयः ॥ 1 Ms. °क्षाग्रं. 2 Ms. °कमु°. 3 See Supra, Canto I. 34. 4 Ms. lc. under lc. 7. 5 Ms. दीप्त्योः on margin. 6 Ms. °तैयु°. 7 Ms. श्रीवृ°. 8 Ms. lc. under l.10 9 Ms. र्गणि°.

अष्टमः सर्गः . १६३ हरिमवतीर्णं मत्वाष्टमूर्त्तेरष्टौ मूर्त्तयोतुष्यन्निवेत्थम् .(1.17) क्षित्यादीनां रजोभावादावानन्दोत्रेक्षणम् ॥ 10. नृत्यन्तीनां सुरस्त्रीणां त्रुट्यद्भिर्हारदाम(1.18)भिः . जेतुं मरुत्तसम्राजं मुक्तावर्ष इवाभवत् ॥ नृत्यवशाच्छिन्नैर्हारैर्हेतुभिर्मुक्ता(1.19)वर्षे मरुत्तं राजानं जेतुं जितं कर्तु- मिवाभूत् . अन्तर्भावितएवार्थोत्र जयतिः ॥ 11. प्रक्रान्त(1.20)मित्याद्यष्टाभिः कुलकम् ॥ आहृतैर्व्योमगङ्गातो वातेन कनकाम्बुजैः . नृत्तप्रवृत्तनागा(1.21)रिभ्रष्टपक्षाङ्किता इव ॥ आकाशगङ्गातो वातेनानीतैस्सुवर्णपद्मैर्हेतुभिर्नृत्यद्गरुडपतत्पक्ष- भूषिता इव ॥ 12. स्वनितेन मृदङ्गानामप्सरो[नृत्त]योनिना . लक्ष्मीमहोत्सवोत्साहगर्जदैरावता इव ॥ अप्सरसां नृत्ते जातेन मृदङ्गशब्देन हेतुना श्रीमहोत्सवे उत्साहेन गर्जन्तै(1.1)रावणो यासु . पत्युरवतारान्महोत्सवः . स्त्रियो हि भोगलम्पट- त्वाद्भर्त्तारमनेकरूपमिच्छन्ति .(1.2) ऐरावणस्य गर्जनं लक्ष्म्या गजवाह- त्वात् ॥ 13. नृत्यद्देववधूवक्त्रगलद्धर्माम्बुशीकराः . पृथिवीं(1.3) सुधया सेक्तुं प्रवृत्तेन्दुंशुता इव ॥ नृत्यन्तीनामप्सरसां मुखेभ्यो गलन्तो घर्मकणा यासु ताः(1.4) भूमि- ममृतेन सेक्तुं वर्षितुं प्रवृत्तानीन्दुशतानि यासु ता इव ॥ 14. 1 One verse missing. See Notes. 2 Ms. °त्तमांसाज्यां. 3 Sic. It should be प्रक्रान्तमेवमष्टाभिरित्यन्तं for there are 10 verses, not 8. 4 Ms. °रिभ्रं°. 5 Comm. °वषा. 6 Ms. °वृत्तेन्दु°. 7 Ms. भुमिं. २५

१६४ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. उत्सवालोकनायातब्रह्महं(l.5)सपरिच्युतैः . पक्षांशैर्विगलत्पूर्वराजकीर्त्तिच्छटा इव ॥ उत्सवस्य वीक्षणार्थमागतस्य(l.6) ब्रह्मणो हंसेभ्यः पतितैः पक्षरुहैर्हे- तुभिः पतन्ती पूर्वराजानां कीर्त्तिच्छटा याभ्यः . तत्कीर्त्यपेक्ष(l.7)या पूर्व- राजकीयैर्बैलप्त्वाद्विगलन्म् ॥¹ 15. ध्वनिभिर्दिव्यशङ्खानामसंसंख्यैर्मुखरीकृताः . स्वं(l.8)कुल्यैः² पाञ्चजन्यस्य³ गीयमानगुणा इव ॥ अगणितदिव्यशंब्दसुखराः पाञ्चजन्यस्य वं(l.9)श्यैर्हरेर्गुणा गीयमाना यासु ॥ 16. अनभ्रवर्षपुष्पैस्तैः⁵ प्रसवद्भिरसहस्रधा . पटवास(l.10)कषायात्तचन्द्रांशुक्लुषा इव ॥ [L13

अष्टमः सर्गः . १६५ प्रसृतैर्मृगशीर्षस्य चन्द्रंशुद्धान्तसीमनि . स्वगीतपरगीताभ्यामानन्दाश्रुभि(l. 17)रुक्षिताः ॥ चन्द्रावरोधेषु निजगीतेन परगीतेन च निर्गतैर्मृगशीर्षस्य हर्षबाष्पै(l. 18)- स्सिक्ताः ॥ २०. प्रमोदाश्रुप्रवाहेण देवानां क्षालिता इव . अतिप्रसन्नतां जग्मुर्गलत्क(l. 19)लिमला दिशः ॥ देवानां हर्षबाष्पस्रोतसा धौता इव दिशो गलत्केलिमलो याभ्यस्ताः (l. 20)[प्रसा]दं प्रापुः ॥ २१. प्रक्रान्तमेवमष्टाभिर्दिक्पालैः प्रमदोत्सवम् . सुरैस्तद्वीर्यपिण्डस्य नृ(l. 21)[प]तिर्निर्व्वाहयत् ॥ एवं लोकपालैरारब्धं पुत्रस्य संबन्धिनमुत्सवं तेषां लोकपालानां(l. 22 **56⁵)वीर्यस्य पिण्डस्य रीशेः पुत्रस्य राजा समापयत् . पिण्डस्य चाज्ञा- ज्ञानि⁷ ॥ २२. [अदेयमपि यत्] प्रादादनर्थिभ्योपि पार्थिवः . अशो(l. 1)धयदृणं पित्र्यमिति किं नाम कौतुकम् ॥ अदेयं छत्रचामराद्यप्ययाचद्भ्योपि राजादात्(l. 2) पितॄणामृणमशोधय- दिति नाश्चर्यम् . पितरो ह्यर्थिनः पितॄणां चर्णशुद्धिरवश्यं कार्या. अ(l. 3)यमर्थः 'ऋणमस्मै संन्नमतीति⁸ वाक्यात्पुत्रे जाँते पितॄर्ऋणान्मुक्तिः पित्रा गृहीतं च ऋणं(l. 4) पुत्रश्शोधयतीत्यथान्तररशितम् (?) ॥ २३. ददाने नृपतौ रत्नचामीकरकरम्बकम् . विमुक्ति(l. 5)मौक्तिकमायैरपि बद्धैरवाप्यत ॥ 1 Ms. ᵒतैर्मृगᵒ. / 2 Ms. चन्दᵒ. 3 Ms. ᵒकल्कᵒ. 4 Ms. ᵒभिनिरᵒ. 5 Ms. पृ on margin. 6 Ms. राशिः. 7 ᵒस्य, ᵒत्रस्य, पिण्डस्य चाक्षाज्ञानि lc. above l. 1; पुंᵒ lc. under l. 1. 8 ऋणमस्मिन् संनयति Aitareya Br. 7.13.4, Shānkhāyana Shr. Sutra, 15.17. 9 Ms. ᵒत्रेयाते. 10 Is it ᵒत्यथान्तर- मथितम् (!)? The figure 18 अर्थापत्ति-

रोहणसागरैः . अशक्यं निधिनाथे(l.11)न कोशाध्यक्षत्वमीयुषा ॥Wait, look atप्राप्तैर्मरोहणसागरैः: Wait, is it प्राप्तैर्मेरु रोहणसागरैःorप्राप्तैर्मेरु°? In the image: प्राप्तैर्मेरु रोहणसागरैः- there is a space, orप्राप्तैर्मेरु रोहणसागरैःorप्राप्तैर्मेरु°? Wait, मेhas an e-matra,रुhas a space beforeरोहण? Look at line 10: असाध्यं कोशतां प्राप्तैर्मेरु रोहणसागरैः .Wait, footnote 8: "8 Ms. °प्राप्य° corrected to °स्साध्य°." Footnote 9: "9 Ms. प्राप्ते lc. on margin." Footnote 6: "6 Ms. °तैमे°." Footnote 7: "7 Ms. °दिभि°." Wait,प्राप्तैर्मेरु-> footnote 6 is onप्राप्तैर्मेरु! "6 Ms. °तैमे°." Line 10: असाध्यं कोशतां प्राप्तैर्मेरु रोहणसागरैः .` Wait, at

अष्टमः सर्गः . १६७ स्वप्रकर्षपरीक्षार्थमुपदिष्टमिव श्रिया . निर्माय पृथिवीपालः पु(l.18)त्रजन्ममहोत्सवम् ॥ 29. पृथ्वीं पवित्रतां नेतुं राजशब्दं कृतार्थताम् . चतुर्वर्णधनं नाम पृ(l.19)थ्वीराज इति व्यधात् ॥ स्वमाधिक्यं दर्शयितुं लक्ष्म्येवोपदिष्टं पुत्रजन्ममहोत्सवं कृत्वा रा- (l.20)जा भूमिं पवित्रयितुं राजशब्दं च चरितार्थतां नेतुं पृथ्वीराज इति चतुरक्षरं पुत्रनामाकरोत् ॥ 30. पूर्णैः पुण्यैस्तमुत्सङ्गे कृत्वा कारणमानुषम् . पूर्णपुण्यायमवद्धात्री पवित्रत्वमवाप च ॥ म्लेच्छवधेन कारणेन मानुषं तं पृथ्वीराजं पूर्वपुण्यैरगण्यैरङ्क••••••• •••(l.23*)••••••••••••पूता चाभूत् ॥ 31. यथाकामार्पितार्थित्व

१६८ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम् गौरस्य स्तनस्य चूचुकमास्ये गृ(l. 7)ह्णन्त्स हृच्छल्यं कलङ्कं चन्द्रस्यो- द्धरन्निवाशोभतं . स्तनश्चन्द्रत्वेन चूचुकं कलङ्कत्वेन संभावितम् .(l. 8) मुख- मिति पाठो न तथार्थः ॥ ३४. तस्य धात्रीकुचाज्जातु कुङ्कुमं वदनं विशत् . गाढतां शा(l. 9)रदादेशानुरागं हृदयेनयत् ॥ धात्रीस्तनान्मुखं प्रविष्टं कुङ्कुमं कर्त्तृ शारदादेशे(l. 10)नुरागं मूर्त्तता- मिव चित्ते नीतवान् ॥ ३५. वंशशुक्त्युद्भवान्धात्रीहारमुक्तामणीन्स्पृशन् . गि(l. 11)रिसागरसारस्य ग्राहित्वं तत्करोग्रहीत् ॥ वंशाच्छुक्तेश्चोत्पन्नान्धात्रीहारमणीन्स्पृशंस्त(l. 12)त्करोद्रिसमुद्रसारग्रा- हित्‍वं गृहीतवानिव . स्तन्यपाने हि कण्ठभूषणानिरोधो बालानां स्व(l. 13)- भावः ॥ ३६. ताम्रपर्णीव तद्धात्री स्तनयोस्संनिधिं व्यधात् . मौक्तिकानीव निर्यान्ति वदनाद्व(l. 14)दतोस्य यत् ॥ तद्धात्री स्तनविषये ताम्रपर्णीव संनिधानमकरोत् यतो वदतोस्य मुखा(l. 15)न्मुक्ताफलानीव निर्गच्छन्ति . अव्यभिचारगतार्थत्वादनुपात्ते वचनरूपे विषये मुक्तानां((l. 16) विषयित्वम् . वदतस्सेति(?) पाठ आर्षः ॥ ३७. अव्यक्तवर्णया तस्य भाविन्या शुद्धवर्णया . स(l 17)रस्वत्या च लक्ष्म्या च मुखपद्ममचुम्ब्यत ॥ वर्णशब्दोक्षराणां यशसश्च वाचकः . बा(l. 18)ल्येनाव्यक्तवर्णया पुरत-

1 Ms. °शोभत lc. under l. 8. 2 Correct नीतवत्. 3. Ms. °गृही°. 4 cf. 33 above. 5 Ms. °दने°.

अशुद्धवर्णाया भविष्यन्त्या सरस्वत्या लक्ष्म्या च तस्य मुखपद्मं चुम्बितम् (l.19). सरस्वत्या मातृत्वल्लक्ष्म्याः प्रियात्वाच्चुम्बनमुचितम् ॥ ३८. अव्यक्ता न तथा भाति न व्यक्तापि त(l 20)[था] यथा . व्यक्ताव्यक्तेन रूपेण रुरुचेस्य सरस्वती ॥ अतिबाल्येनाव्यक्ता बाल्यातिक्रमे च(l.21) व्यक्तास्य वाङ्न तथा भाति यथा किञ्चिद्व्यक्तेन रूपेण वाक्शुशुभे . रुरुचेति पाठ आंर्षः . सर- स्वती नदी चेत्यर्थान्तरध्वनिः . तत्पक्षे अव्यक्तं मुक्त्येकपदं परव्याप्तिकं च व्यक्तं(l.23**³⁵) भोगैकपदमपरव्याप्तिकं चेत्यागमिकार्थं·········(l.1) 39. [सर्वलो]केक्षणप्रिया . रवेरिवाविशिष्टार्थकरपादा गतिक्रिया ॥ ईक्षणं दर्शनं नेत्रं च तत्र सर्वे(l.2)लोकानां प्रिया तथार्थः प्रयोजनं पदा- र्थश्च सोविशिष्टो यस्य तत्करपादं यस्यां सास्य ग(l.3)तिः रिङ्ग[णं शुशु]भे ॥ 40. जितराजीवलावण्ये मनोज्ञस्खलनाकुला . मुखे व्यक्तिं ययौ तस्य(l.4) वाणी पादद्वये गतिः ॥ पद्मसुन्दरे मुखपादद्वये चास्य गतिर्व्यक्तिं गता स्खलनं वर्णान्य(l.5)- त्यासः पतनं च तेनाकुला यतस्ततो मनोज्ञा च ॥ 41. शुकेष्वध्याप्यमानेषु धात्रीभिस्तेन भूरिशः . पर्वते पर्वते राम इत्याकर्ण्योन्मनायितम् ॥ पर्वते पर्वते राम इति वचनं धात्री(l.7)भिशुकेषु पाठितेषु तच्छ्रुत्वा तेनोत्कण्ठितचित्तेन संपन्नम् . पूर्वजन्मस्मरणादिति भावः ॥ 42. ― 1 Ms. °पद्मं lc. under line 19. ― 2 Which, then, is the अनार्ष reading ? 3 Ms. पृ. रा. on margin. 4 Is it °र्थस्याप्रस्तुतस्य ध्वननम् ? 5 Ms. रत्त°. 6 Ms. सोवशि°. 7 Ms. °द्वये lc. under l. 5. 8 Ms. °तित्व्यं°.

२०० पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. द(l.8)शावताराभरणं कण्ठे रक्षार्थमाहितम् . अनन्यरक्षमात्मानमशंसत्तस्य रक्षितुः ॥(l.9) अस्य बालस्य रक्षार्थं¹ कण्ठे स्थापितं दशावतारसंज्ञमाभरणं कर्त्तु तस्य रक्षितुरात्मा(l.10)नं नान्यस्माद्रक्षा यस्य तमशंसत् . हरेरेव दशा- वतारत्वात् अस्य च नारायणावता(l.11)रत्वात् ॥ ४३. त्रैलोक्यरक्षकस्यास्य किमर्थोऽस्मीति कान्तिमान् . स्वेनैव स्वं जहासेव कण्ठे व्या(l.12)घ्रनखाङ्कुरः ॥ त्रिभुवनरक्षितुरस्यास्मि निष्प्रयोजन इत्यतो व्याघ्रनखो दीप्तिसारा- (l.13)त्मनैवात्मानमहसदिव ॥ ४४. चूडाकरणसंस्कारसुन्दरं तन्मुखं बभौ . पाश्चात्यभागसंक्रा(l.14)न्तलक्ष्ममेव शशिमण्डलम् ॥ पश्चाद्भागे सकलङ्कमिन्दुबिम्बं तन्मुखं चूडाकर्म(l.15)शोभनं बभौ ॥ ४५. अत्रान्तरे पुनर्देवीवपुः ³प्रैक्षत पार्थिवः . स्वंमदृष्टभुजगेन्द्रभोगा(l.16)न्त्येव पाण्डुरम् ॥ राजा देवीगात्रं स्वप्ने दृष्टस्याहिराजस्य भोगकान्त्येव पाण्डु पुनरप- श्यत्(l.17) ॥ ४६. प्रसूतपृथिवीराजा देवी गर्भवती पुनः . उदेष्यत्कुमुदा फुल्लपद्मेवं सरसी बभौ ॥(l.18) जनितपृथिवीराजनामपुत्रा पुनर्गर्भिणी देवी बभौ उदेत्स्यत्समानकैरवा फुल्लपद्मेव(l.19) सरसी ॥ ४७. अन्तर्वत्नी विशेषेण देवी पुत्रेण पिप्रिये . ज्येष्ठात्तुष्टात्तित्संस्कारं गर्भस्थेनेव पाडिता ॥ ¹ Ms. ॰र्थं माहितस्या॰. ॰माहित corrected to .कण्ठे. ² See VII. 22. ³ Ms. ॰थै॰. ⁴ Ms. ॰दत्व॰.

अष्टमः सर्गः . २०१ सगर्भा महिषी तेन पुत्रेणाधिकमतुष्यत् गर्भस्थितेन पुत्रेण ज्येष्ठ- •••••शिक्षितेव ॥ 48. माघस्याथ तृतीयास्यां सितायामपरं सुतम् . प्रसादमिव पार्वत्या मूर्त्तं परमवाप सा ॥ मूर्त्तं गौर्याः प्रसादमिव सा द्वितीयं पुत्रं गौरीतृतीयास्यामवाप- [त्] ॥ 49. ――(l.23*)――――――――― . ――――पदानां यत्कृतार्थत्वाय पस्पृशे ॥ यु(l.1)द्धेष्वस्य हस्तिदलनलीलां भविष्यन्तीं जानतेव हरिराजनाम्नायं स्वस्य कृतार्थत्वाये(l.2)व स्पृष्टः . हरिराजो हि हस्तिमर्द्दनः ॥ 50. उष्णशीतलयोर्मध्ये पावनं ज्येष्ठमाधयोः . सोमे(l.3)श्वरसुवोजन्म वह्निगङ्गाम्भसोरिव ॥ सोम उमासहित ईश्वरः सोमेश्वरो राजा च तद्भवोर्ग(l.4)णेशकुमार- यो राजपुत्रयोश्वोष्णशीतयोर्ज्येष्ठमाधयोर्मध्येऽग्निगङ्गाजलयोरिव जन्म पाव- नमभूत् ॥(l.5) 51. निदाघमाघजन्मभ्यां पीर्त्वा(?) तीव्रत्वमाययौ . ताभ्यामातपशीताभ्यामिव प्रत्यर्थिकर्णयोः ॥(l.6) निदाघे माघे च जन्म ययोस्ताभ्यां राजपुत्राभ्यामातपशीताभ्यामिव वैरिकर्णयोः पीर्त्वा(l.7) तीव्रत्वं प्रापत् ॥ 52. अथ भ्रातृम्यत्याभ्यां सनाथां जानता भुवम् . जग्मे विग्रहराजेन कृतार्थेन शि(l.8)वान्तिकम् ॥ 1 Sic. 2 Ms. गो°. 3 Ms. ॰जापु°. 4 Ms. ॰वाभू°. जन्म पावनं lc. on margin. 5 Sic. Is it पीडा ? २६