पृथ्वीराजविजय महाकाव्यम् (कवि जयानक - अजमेर चौहान साम्राज्य एवं सम्राट् पृथ्वीराज इतिहास)

नवमः सर्गः . २१५ मेघा ववृषुर्न तत्र सामुद्रमित्यर्थः. गाङ्गसांमुद्रयोर्जल्योर्लक्षणं गुणान्तरं चायुर्वे(l.11)दशास्त्रेषूक्तम् ॥ ९. प्रतिमुच्य भूतलजुषो निधीनपि क्वचिदप्यगम्यत पलाय्य पन्नगैः .(l.12) प्रतिपद्य दुर्विचरचारचातुरीं कथमूर्वरामभिभवेयुरुन्दुराः ॥ भूतलस्थान्निधीनपि(l.13) त्यक्त्वा सर्पैः क्वापि गतम्. राज्ञैव निधिपाल- नादिति भावः । ³पलाय्येति पूर्वकालश्चिन्त्यः. दुर्विचरेषु चारस्तत्र चातुरीमा- श्रि(l.14)त्याखवो भूमिं कथं खनेयुः ॥ १०. न स भूतलस्य लव एव विद्यते नृपतेः प्रतापदहनश्रितो(l.15) न यम् . अत एव कुत्रचिदपि प्रपद्यते शलभावली न सुलभावकाशताम् ॥ राज्ञः प्र(l.16)तापाग्निर्यं देशं नाश्रितस्स नास्त्यत एव शलभमाला सु- लभाश्रयतां न प्राप्ता . शलभा(l.17) हि वह्निना दह्यन्ते ॥ ११. विततान रात्रिचरचक्रवर्तिनो दशकन्धरस्य किल यः कुलक्षयम् .(l.18) स यदा पुनाति पुनरेव मेदिनीं शुकसारणाद्यभिभवस्तदा कुतः ॥ रक्षःपते रावणस्य(l.19) यो वंशक्षयमकरोत् स एव यदा भूमिमव- तरति तदा शुकानां सारणादिना संचारादिना(l.20)······भवः कुतः . शुकसारणौ रावणमन्त्रिणौ च ॥ १२.

1. Ms. गङ्गासां°. 2 Ms. पत्र°. 3 Ms. रां to ᵒवः lc. on margin. 4 Ms. दध°. 5 Ms. ᵒश्याभि°. 6 Ms. कूतः. 7 Ms. रामरा° Is it ᵒणौ नाम राव° ?

२१६ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. नरनाथकीर्त्तिविभवस्य दूरतो भवति स्म(l. 21) दिव्यमपि राजमण्डलम् . अतिमात्रमासदनतो महीभुजां तदरुन्तुदः कथमपप्लवो(l. 22) विशाम् ॥ दिव्यमपि राजमण्डलं चन्द्रबिम्बं च राजयशसो दूरेभवत् यशसो- ऽतिसितत्वात् (l. 23**61) तत्ततो दिव्यस्य राज्ञां स्वामिनां मण्डलस्य दूर- -------------------पतीनां कर्तॄणां विशां कर्मभू[ताना](l. 1)मुपप्लवः कुतः . अतिमात्रमांसदनतो नैकट्यात् ॥ 13. बहुलैर्यथैव शबला बलाहकै- र्गगनस्थली(l. 2) भवति निर्गते तपे . शरदागमं प्रति तथैव जायते खलधान्यराशिभिरपह्नुता मही ॥ वर्षा(l. 3)सु यथाऽभ्रैर्द्यौश्शबला भवति तथैव शरदि धान्यैः करौर्भूश्छा- दिताजायत ॥ 14. न तदस्ति किंचि(l. 4)दपि यद्ववेष्यते सुवसीभवज्जनपदासु सीमसु . गृहमेधिनां तु हृदयान्न्यनिर्वृति- र्न(l. 5) जहाति भिक्षुमुखदर्शनं विना ॥ सुवसीभवन्तो जनपदा यासु तासु सीमसु सतीषु यद्ववे(l. 6)ष्यतेन्वे- ष्यते तन्नास्ति . सर्ववस्तूनां सुलभत्वादिति भावः . तुर्व्यतिरेके . भिक्षूणां याचकानां मु(l. 7)खदर्शनं विनाऽनिर्वृतिश्चित्तदौस्थ्यं गृहस्थानां चित्तानि नात्यजत् . याचकदुर्भिक्षमेवाभू(l. 8)दित्यर्थः ॥ 15. 1 Ms. °भुजं. 2 Ms. °न्मा° lc. under l. 2. 3 Is it खलु ? 4 Ms. करै°. 5 Ms. °ति° crossed after °न्य°. 6 Ms. जहति.

गतैः" -> wait! Is it 'जनपदैरूपागतैः' or 'जनपदैरुपगतैः'? Wait, look at 'रू': it's 'रू' or 'रु'? It has: 'रू' or 'रु'? Look at: "जनपदैरूपागतैः" -> wait, 'रू' has a tail, 'रु' has a curve. Wait, जनपदैः + उपागतैः = जनपदैरूपागतैः? In sandhi: जनपदैः + उपागतैः = जनपदैरुपागतैः (short उ!). Wait, does it have short उ or long ऊ? Let's look closely at line 22: "जनपदैरूपागतैः" -> it shows: र with a loop to the right: 'रू'? Or is it 'रूपागतैः'? Wait, meter check! अ ति दा तृ ता म ति क द र्य तां च न (12) प्र क टी क रो ति ज ल द स्त पा त्य ये (12) वि हि तो प दे श इ व म ध्य मां स्थि तिं (12) नृ प शि क्ष या ज न प दै रु पा ग तैः (12) Let's scan line 4 of verse 18: नृ(u) प(u) शि(-) क्ष(u) या(-) ज(u) न(u) प(u)

२१८ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम् परिरक्षणाभिमुखशालिपालिका- नयनश्रिया कृतपराभवा इव • तृणमेव कुत्रचन भूरि मन्वते न पतन्ति शालिषु शरत्क्षणे मृगाः ॥ शालिरक्षिकाया･･････(1.23*)･･････या जिता इव मृगास्तृणमेव･･･- ････････[तृ]णमात्रांशनदानोधिवयस(?)योग्या इत्यर्थः क्वापि(1 1)･･････- ･･････षु मृगा नापतन् . तृणमात्रेप्यनर्हाणां का शालिस्पृहेत्यर्थः ॥ 19. मृगयाकुतूहलिनि बाल(1 2)पार्थिवे विमुखैर्निरुद्धगतयो मृगैरिव . अतिदारुणां न रजनीषु हैमनी- ष्वपि वातुमुद्यमभृतस्स(1.3)मीरणाः ॥ बाले राज्ञि मृगयोद्यते पलायितैर्मृगैर्निरुद्धगमना इव वायवो हेमन्त- रात्रिष्व(1.4)पि नावहन . वायुर्हि मृगवाहनः ॥ 20. परिरक्षके सुमनसां महीपतौ शिशिरो रिपुस्सुमनसा(1.5)मपि क्षितिम . पिदधाति कुन्दकुसुमैस्तथा यथा बहुना हियेव न हिमेन पर्यते ॥ सुमन(1.6)सां साधूनां रक्षके राज्ञि सुमनसां पुष्पाणां शत्रुरपि शिशिरः कुन्दपुष्पैर्भूमिं तथाच्छादय(1.7)द्यथा लज्जयैव तुहिनेन न पतितम् ॥ 21. वपुषा जितोप्यनुचरीकृतस्तथा युवभिर्यथा परक(1 8)लत्रदर्शने . परिहृत्य कार्मुकशरौ करद्वया- त्पिदधाति दृष्टिमिव पुष्पसायकः ॥ ———————————————————————————————————————————————— 1 Ms. °मन्त्रा°. 2 Ms. °र्थ्या न. 3 Ms. °रणाः 4 Ms. पात्य°. 5 Ms. °श्शरो.

नवमः सर्गः . २१६ तद्गुणैः (l.9) रूपेण जितः कामोपि तथा विधेयीकृतो यथा यूनां पर- स्त्रीदर्शने काम एव हस्तद्वयाद्ध(l.10)नुश्शरौ त्यक्त्वा यूनां दृष्टिं हस्ताभ्या- मिव पिदधाति . तरुणाः परस्त्रीदर्शनं न कुर्वन्तीत्यर्थः ॥(l.11) 22. सुरसद्मभिः प्रतिपदं नवैर्नवै- स्त्रिदिवादिवाविरतमागतैर्महीम् . निजमेव कर्म विमलं(l.12) न मानवा- नमरावतीमनयदुद्धसामिव ॥ शुद्धं निजमेव कर्म कर्तृ मानवानमरावतीं ना(l.13)नयत् . स्वर्गादप्य- तिगुणे कृते तत्रैव स्वर्गमनुभुञ्जतेत्यर्थः . अतस्संभाव्यते उद्धसामि(l.14)व . अत्र हेतुमाह . प्रतिस्थानं नवैर्नवैर्निर्मितैर्देवगृहैः स्वर्गादिव भूमिमागतैः ॥ 23. प्रथि(l.15)मानमेति रजनी यदा तदां. यदुदेति कुम्भतनयो महामुनिः . प्रतिचत्वरानवरतोद्धवन्मठ- द्विज(l.16)वेदशब्दरुचिरत्र कारणम् ॥ यदा रात्रिर्वृद्धिमेति तदागस्त्यो यदुदेत्यत्रोदये प्रतिचतु(l.17)ष्पथेष्खवि- च्छिन्नमुच्चरन्तो ये मठद्विजवेदशब्दास्तेषु रुचिश्चश्रवणेच्छा भवति हेतुः ॥ 24. ग(l.18)णनातिगान्युपवनानि वापिका- स्सरसीः प्रपाश्च दधती वसुन्धरा . दिननायकस्य जगदे(l.19)कचक्षुषो- प्यधुनाश्नुते दशमभागदृश्यताम् ॥ असंख्यन्युद्यानादीनि दधतीं भूस्सूर्येण(l.20) [द]शमभागे दृश्यतां 1 Ms. °थ° corrected to °दृ°. 2 Ms. तदा lc. under 1.16. 3 Comm. °तोच्चरन्म°.

पुं°if line 16 has(l. 3)? Because line numbers in the manuscript are (l. 1), (l. 2), (l. 3), (l. 4), (l. 5), (l. 6)! AND the footnotes are superscript or normal numbers! Wait, look at line 12: [बटवस्तुतीयस](1 1)-> Wait, is that(1 1)? Look at line 12: [बटवस्तुतीयस](1 1)वनस्वरैः पुंनःWait, let's look at the footnotes: 1:1 Ms. दृष्ट°.-> where is1in the text? Could[बटवस्तुतीयस]be emended fromदृष्ट°? YES! The Ms. had दृष्ट°, and the editor emended it to [बटवस्तुतीयस]! So 1is footnote 1! Andl. 1is line 1 of the manuscript! So in line 12, it has BOTH1andl. 1? Wait, look at the parenthesis in line 12: (1 1)or(1 l. 1)? It says (1 l. 1)or(1 1)`! Wait, look at the second character:

नवमः सर्गः . २२१ न यथा ते(l.7)था व्यवहरत्युषर्बुध- श्शुभमेव चिन्तयति सर्वसद्मनाम् . विजहत्सु शूरतनयेषु शस्त्रां स्वप्(l.8)दे न लोहचरणोपि दृश्यते ॥ उषर्बुधोऽग्निस्स्वेच्छया न व्यवहरति सर्वगृहाणां शुभमेव ध्याय(l.9)ति तथा शूरा वीराः शूरोर्कश्च तत्पुत्रेषु शस्त्राणि त्यजत्सु सत्सु शूरतनयो लोह- चरणः स्वस्थाने न दृ(l.10)श्यते ॥ २९. यमकिङ्करेष्वपि निरुद्धसंचरे- ष्वविशन्न यातुपतिसैनिकांः क्षितिम् . मरुमेदिनी(l.11)ष्वपि विहाय विक्रियां मधुरत्वमेव वरुणेन सेव्यते ॥ यमकिङ्करेष्वपि रुद्धप्रवेषेषु सत्सु (l.12) यातुपतिसैनिका राक्षसा भुवनं न प्रविष्टांः . क्षारत्वं त्यक्त्वा वरुणेन मरुषु माधुर्यं सेवितम् ॥ ३०. परिर(l.13)क्षतीव कमलस्थितां श्रियं सरसामुपान्तविपिनेषु मारुतः . धनदस्य जाग्रति वसुंधराधवे न(l.14) निधिप्रजागरमकुर्वतोरगांः ॥ सरसामन्तेषु वायुः पद्मलक्ष्मीमिव रक्षति तथा राज्ञि रक्षा(l.15)र्थे जाग्रति सर्पा निधिरक्षार्थं प्रजागरं नाकुर्वन् ॥ ३१. नृपतिस्स्वयं स्फुरति वैष्णवं मह- , स्तदुपर्यु(l.16)पस्क्रियत रुद्रतेजसा . 1 Ms. °न्त्युष°. 2 Ms. सखियां. 3 Ms. °कः. 4 Ms. °विष्ठाः. 5 Cfr. verse 10, supra. 6 Ms. °पस्क्रि°.

२२२ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. रविसंख्यया विवदमानमानम- त्तदशेषमेनमधिराजमण्डलम् ॥(l.17) राजा स्वयं वैष्णवं तेजो भवति तत्राप्येकादशानां रुद्राणां तेजसोपबृंहितः अतो द्वादशतेजो(l.18)मयस्सम्पन्नः ततो रविसंख्यया द्वादशसंख्यया अविव- दमानं विवादरहितं द्वादशविधं रां(l.19)जमण्डलं समस्तमप्येनमानमत् ॥ ३२. इति मूर्त्तयोष्ट परमेश्वरं यथा वरुणप्रभंजनहुताश(l.20)नादयः . जगदीशमित्थममुमध्युपासते विरचय्य तेजसि पदं वशंवदाः॥ वरुणादयो(l.21)ष्टमूर्त्तयः परमेश्वरं यथा सेवन्ते तथा तस्य तेजसि स्थानं कृत्वा य········स्ता अमुं राजानं सेवन्ते ॥(l.22) ३३. धृतसर्वरुद्रमहसः क्ष्मापते- र्जननी निजारभत पत्तनं निजम् . उपलभ्यते तदुपल-(l.23)नीतये सममेव रुद्रवृषभैः कुतूहलम् ॥ रुद्रतेजोमयस्य राज्ञो माता यन्नगरं निर्म······(l.24*)············ सममेव लब्धम् ॥ ३४. इति रामराज्यसुख(l.1)[संप]दां पदं समपादि यत्कलियुगेपि मेदिनी . कुलकौमुदी कलिचुरेरवाप त- त्पतिदेवता(l.2)व्रतफलं विपक्विमम् ॥ कलावपि रामराज्यसुखश्रियं स्थानं भूमिर्यत्संपन्ना तत्कर्पूरदेवी(l.3)पति- व्रतात्त्वफलं पक्वम् . तस्याः पातिव्रत्याचरणादेव भूस्सुखेनासीदित्यर्थः ॥ ३५.

1. See I. 68, II. 13. 2 Ms. तया lc., under l. 22. 3. Ms. ॰क्तिमम्.

नवमः सर्गः . २२३ गुरुशुक्रयोस्स(1.4)चिवयोरुपर्यधो बलंविद्विषा च बलिना च वर्त्यते . इति मध्यमं भुवनमाश्रितस्तयो- रुभयोरपि(1.5) प्रतिभया भयाय यः ॥ 36. स कदम्बवास इति वासवादिभिः स्पृहणीयधीर्व्यसनमध्यपाति(1.6)भिः . अवगाहते सहचरस्सुमन्त्रितां परिरक्षितुं क्षितिधरस्य सद्गुणान् ॥ जीवे सचिवे सति(1.7) बलंविद्विषेन्द्रेण दिवि परिवर्त्यते . स्वार्थेणिच् . शुक्रे सचिवे सति बलिदानवेन पाताले वर्त्यते(1.8) इति बुद्धयेव यः कद- म्बवासनामा सचिवस्तयोर्भयार्थं मध्यमं स्वर्गपातालमध्यस्थं भुवनं भू(1.9)- मिमाश्रितस्स सहचरो राज्ञष्षड्गुणान्रक्षितुं मन्त्रित्वं धारयति व्यसनप- तितैरिन्द्रादिभिः(1.10) काङ्क्षणीयबुद्धिः ॥ 37. हनुमन्तमैनमपि रुद्रमामन- न्त्यपरानसौ दशसु दिक्षु रक्षितुम् . नृ(1.11)पतेर्यशो नियुयुजे स्वयं पुन- स्सकलक्रियानुचरभावमश्नुते ॥ जना एनं कदम्बवासं ह(1.12)नुमन्तं रुद्रमामनन्ति तथा हि राज्ञो यशो रक्षितुं दशसु दिक्षु सैन्यान्विसृष्टवानसौ(1.13) कदम्बवासः स्वयं निखिलकार्येष्वनुचरत्वं भजते ॥ 38. कपिलक्ष्णाँ कपि(1.14)लतां वहन्निति प्रतिभाधनैः प्रतिपदं परीक्षितः . 1 Ms. फल°. 2 Comm. षड्गुणान्. 3 Ms. बलिवि°. 4 Ms. ॰न्तमपि. 5 Ms. हनु- (1.13)मान् crossed with vertical strokes after ॰सौ. 6 Ms. पुनः crossed with vertical strokes after ॰सः. प्रायः written under स्वयं. 7 Ms. ॰क्षणां.

२२४ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. न यशोमयेन वपुषा वितीर्णा- न(l.15)वंलम्बमेव चतुरोपि योर्णवान् ॥ तेजस्विभावात्कपिलतां कपिलक्षणं हनुमच्चिह्नं(l.16) वहन्स यशोमयेन शरीरेण न वितीर्णवानतरत्काका तीर्णवानेवेत्यर्थः बुद्धिमद्भिः प्र(l.17)ति- स्थानं कृतपरीक्षः ॥ 39. रथकेतुसंनिधिमिवागतः पुरा कपिलः किरीटकिरणैः कि(l.18)रीटिनः . दनुजस्य येन महसादहत्पुरीं तदिवाधुनापि वदनैर्बिभर्त्ति यः ॥ रथे के(l.19)तुस्तत्र स्थितिमागतोर्जुनस्य ध्वजीभवन्नित्यर्थः अतोर्जुन- स्य मौलिरश्मिभिरिव कपिलो(l.20) हनुमान्पुरापि कदम्बवासरूपत्वेपि तदिव मुखेन वहति येन सहसां रावणस्य नगरीमदहत्(l.21) . [मौ]लिरश्मयः कपिलत्वेपि हेतुस्संभावितः ॥ 40. मणिभिर्विलङ्घितचरस्य॑(l.22) [वारि]धेः क्षितिभर्तुरोषधिभिरुच्छ्रितंस्य च . निजतेजसेव परिवारितः क्रमा- दविचिन्त्यमन्त्र(l.23)[महि]मत्वमेति यः ॥ पूर्वं लङ्घितस्य समुद्रस्य रत्नैस्तथोध्दृतस्य शैलस्योषधिभिर्वि निज(l.24)- [प्रभ]या परिवारित इव योतुलमन्त्रमाहात्म्यत्वमेति. मन्त्रौषधिमाहात्म्येन हि मन्त्रमहि(l.25**63)मा स्फुरति ॥ 41. स्वपरिश्रमोद्धृतविलङ्घितक्ष्मा- धरसिन्धुनायकपरिच्युताविव .

1. Sic. Is it °नवि° ? 2 Ms. सुखे°. 3 सहसा lc. under l. 20. Text, मह°. 4 Ms. °योगिन्धार्यां crossed with vertical strokes after °रश्मि°. 5 Ms. °गरस्य. 6 Ms. °द्धतस्य. 7 Ms. °रिव lc. on margin.

नवमः सर्गः . २२५ ⏑⏑-́- (1.1)तुङ्ग्रिमगभीरते गुणा- वितरेतरावव्यवहितौ दधाति यः ॥ स्वपरिश्रमेणोद्धृतोल्लङ्घितौ यौ(1.2) क्ष्माधरासिन्धुनायकौ ओषधिपर्वत- समुद्रौ ताभ्यां पतिताविव तुङ्गत्वगाम्भीर्ये गुणौ अन्योन्य(1.3)मव्यवहितौ संमुखश्रितावविरोधकरौ यो दधाति . तुङ्गत्वं गाम्भीर्यविपर्ययः गाम्भीर्यं तुङ्गत्व(1.4)विपर्ययः . अविरोधकाविति चिन्त्यम् ॥ 42. फलशङ्कया विहितझम्पयोः पुरा शशिसूर्ययोश्चकितयोश्च्युतं महः . परिट्ट(1 5)द्धतामिव नयत्यहर्निशं दधदन्वयाभरणदासकर्म यः ॥ चन्द्रार्कौ फले इति भ्रान्त्या दत्तो(1.6)त्प्लुतित्वाच्चकितयोश्चन्द्रार्कयोः पतितं तेजः कर्मभूतं यो वृद्धिं नयति . अत्र हेतुः चन्द्रार्कयोरन्वया(1.7)- भरणं पृथ्वीराजस्तस्य दास्यं धारयन् ॥ 43. सचिवेन तेन सकलासु युक्तिषु प्रवणेन तत्किम(1.8)पि कर्म निर्ममे . मुखपुष्करं शिशुतमस्य यत्प्रभोः परिचुम्ब्यते स्म नवयौवनश्रिया ॥ स(1 9)मस्तेषूपायेषु सामादिषु चतुरेण कदम्बवासेन तत्कर्म कृतं येन बालस्यापि राज्ञो मुख(1.10)पद्मं यौवनोचितया लक्ष्म्या परिचुम्बितम् . यौवनोचितं समस्तपृथ्वीजयं बाल एव कृतवानित्य(1.11)र्थः ॥ 44. 1 Can it be श्रुतिमात्रतुं ? 2 Ms. अ° to °न्यम् lc. after °यः under l. 4. Querry. Is it written by some one who revised the Comm. ? The word described चिन्त्य is not the author's, but the Comm's. In the text °तरव्यव° would also suit. Cf. p.196, note 10. २६

or 2? Wait, look at line 25: 1 Ms. °लदः. 2 Ms. °षित्त्व°. 3 See pp. 18 and 42, note 2, Where is 1? Line 2: जलदाः - look before or after जलदाः: At the start: जलदाः Wait, in the footnote: 1 Ms. °लदः. Where is 1? Wait, look at line 25, leftmost: There is 1 Ms. °लदः. but it's printed over something smudged. Wait, on line 2, is there a 1? There is no visible 1 in line 2! Wait, sometimes in this edition the footnote numbers in the text were omitted or dropped, or they were marked by asterisks or small numbers that didn't print well. Wait, look at line 21: पृथिवीभरेण सह दिग्गज्राष्टका- Wait, look to the left of footnote 1: 1 Ms. has some smudged text, maybe * 1 Ms. Wait, look at footnote 2: 2 Ms. °षित्त्व°. Footnote 3: 3 See pp. 18 and 42, note 2, Wait, where is 3 in the text? Look at line 22:

अष्टभ्यो दिग्हस्तिभ्यस्सकाशाद्भूभारेण दानसौरभभरेण सह चानीतेव गतिर्मन्थरत्वमागता . म(1.23)न्थरगामित्वे हेतुरुत्प्रेक्ष्यते. पुरतः पार्श्वगतभाग्यमध्यगतत्वादिव गतेर्मन्थरत्वम् ॥ 48. सुच[रित्र(1.24*)कीर्त्तन]विचक्षणान्कवी- निव वक्रिमाणमुपदेष्टुमुद्यता . स्मरचापचापलजिगीषया भ्रुवो- रपरैव(1.1)[का]चिदुददीपि चातुरी ॥ राजयशःकीर्त्तनपरान्कवीन्वक्रत्वलक्षणाश्रयां भङ्गि कौटिल्यं चोप- (1.2)देष्टुं प्रवृत्तेव काव्यवाच्या परा लोकोत्तरा चातुरी स्मरधनुजिगीषयेवो- ददीपि दीप्ताभूत् ॥ 49. अपि(1.3) दृष्टिपातवशवर्त्तिनो विधे- रुपयातयेव वदनारंविन्दतः . धनदान्तकाभिहितवामदक्षिणा- श्रि(1.4)तबन्धया नयनयोरुश्रियोदितम् ॥ विधेर्ब्रह्मणः स्थानपद्मादागतयेवं यतो दृष्टिपातमात्राय(1.5)त्तस्य श्रिया तस्य नेत्रयोरुदितं श्रितम् . कीदृश्या धनदान्तकाभ्यां वैश्रवणयमाभ्यामभिहि- तो वाम(1.6)दक्षिणाश्रितो बन्धो यस्यां सा . दृष्टिपातवशवर्त्तित्वे श्रयं भावः तद्दृष्टिपातो नुकूलः प्रतिकूलम(1.7)पि दैवमनुकूलयति प्रतिकूलस्त्वनुकूलमपि प्रतिकूलयति अत एव वामे नेत्रे यमोनुकू(1.8)ले धनदः . उपहितेत्यार्षः पाठः . उपहित उपरञ्जितो वामदक्षिणो स्थितिवन्धो यस्याः ॥(1.9) 50. रणसाहसाय हरितां वराहतां क्षितिधारणाय मिलितां भुजद्वये . 1 Ms. °काम°. 2 Comm requires वसनारं°. 3 Ms. °स्यितिवं°. 4 Ms. °त्येयं. 5 Ms. वासं°. 6 Ms. °इच्च्मंह°. 7 Ms. °क्षतां.

२२८ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. मुखयोर्दिदृक्षुरिव भू (l.10)तपूर्व्यो- र्दृगभून्मुहुर्मुहुरपाङ्गचुम्बिनी ॥ अस्य दृष्टिनेत्रान्तगामिनी पुनः पुनरभूत् अतः(l.11) संभाव्यते रणार्थं सिंहतां भूमिधारणार्थमादिसूकरतां भूतपूर्व्योर्मुखयोर्द्रष्टुमिच्छुरि(l.12)व अद्य भुजद्वये श्रिताम्‌ ॥ ५1. कपिलस्य पश्चिममुखस्य या रुचिः कुपितेषु तामपि कदा(l.13)चिदुद्वहत् • अपरत्र वर्तितुमिवाविचक्षणा वदनं बलात्परिचुचुम्ब दिव्यता ॥ पंचानन(l.14)स्य विष्णोः कपिलं मुखमित्यागमः . कपिलवर्णस्य प- श्चिममुखस्य या रुचिराताम्रता ता(l 15)मपि कुपितेषु कोपेषु बिभ्रत्तस्य मुखं दिव्यता देवतात्मता रमणीयता च बलाच्चुचुम्ब अ(l,16)तस्संभाव्यते तस्मादन्यत्र स्थातुमकुशलेव ॥ 52. वदने दृशोश्च वनजश्रिया स्थितं हरिता च(l.17) वामनतया संहोदरे . धियि भार्गवत्वमभिरामकृष्णता चिकुरेषु सर्वविषयेषु बुद्धता ॥(l.18) वनजं पद्ममुत्पलं च तच्छोभया मुखे दृशोश्च स्थितम् . केशेषु मनो- हरासितता स्थिता . सर्व(l.19)पदार्थेषु प्रबुद्धता स्थिता . वनजा मत्स्यकूर्म- वराहाः हरिर्नरसिंहः वामनो बलिजित्‌ भार्गवः परशु(l.20)रामः अभिरा- मश्श्रीरामः कृष्णो वासुदेवः बुद्धस्सुगतः ॥ 53. नव लक्षणान्यपि पुरातनान्यमूर्(l.21)- [न्यवलम्ब्य] भूपतिरधत्त तद्दलम् • ' 1 Ms. सिंशितां. 2 Ms. ॰तम्. 3 Ms. ॰खेस्य. 4 Sic. Read कोप्येषु ? 5 Ms. मं॰. 6 Ms. वराहाः lc, under l. 20. 7 Ms. ॰न्यभू॰. 8 Ms. ॰रम्ब्य॰.

नवमः सर्गः . २२६ निरुपप्लवां रचयितुं क्षितिं यतो दशमावतारकरणीयम्(l.22)[ग्रहीत्] ॥ एतानि नवसंख्यानि पूर्वजन्मभवानि अपि लक्षणान्यवलम्ब्याश्रित्य राजा तद्बलमवहत् (l.23**64). तत्समबलोभूदित्यर्थः. ततो भूमेरुपद्रवं नि- वारयितुं दशमावतारे कर्तव्यमग्रहीत् ॥ 54. अयशस्विताप्रथमबीजकल्पया विजितस्य रूपविषयान्मनोभुवः . वदनाधिवासमिलितालिरेखया कृ(l.2)तपूर्वरङ्गमिव कूर्चलेखया ॥ मुखपद्मसौगन्ध्यागतभ्रमरमालासदृश्या तथा रूपेण जि(l.3)तस्य का- मस्य अपयशोबीजसदृश्या श्मश्रुलेखया कृतोर्थाद्यौवनस्य कामजयस्य वा पूर्वरङ्गो(l.4) येन तत् ॥ 55. अवतंसकुण्डलमरीचिरोचितं शशिबिम्बतां स्पृशति गण्डमण्डलम् . परितापस(l.5)म्पदमिवान्यपार्थिवै- र्जनितां न्यपोहितुमृतस्य तिष्ठतः ॥ भूषणकुण्डलरश्मिभूषितः कपोलः(l 6) चन्द्रकान्तिं धारयति मुखमध्ये वसतस्तस्यान्यराजैः कृतं तापमिव वारयितुम् ॥ 56. यदि चापकौ(l.7)शलकलामवाप्नुया- ममुतो भवेयमभयस्तदीश्वरात् . इति चेतसा च वपुषा च निर्जितो- प्यभिको(l.8) रतेरनुचरत्वमाययौ ॥ 1 Ms. अपि lc. under l. 23. 2 Ms. ˚न्त्याश्रि˚. 3 Scil. गण्डमण्डलं, (verse 56 ).

२३० पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. यद्यहमेतस्मात्पृथ्वीराजाद्धनुर्विद्यामाप्नुयां तदा हरान्निर्भयः स्यामित्यत (l. 9)इव रतेरभिकः कान्तः कामोऽप्यस्य राज्ञोऽनुचरत्वमागतः . शान्तेन चेत- सा कान्तेन च देहेन जितः ॥ (l. 10) ५७. प्रथमं शरेण पृथिवीभृतं ततो भुजयोर्बलेन शिवचापतां गतम् . किल यो बभञ्ज विशिखाः(l. 11) शिलाभिदो यदमुष्य संप्रति किमेतदद्भुतम् ॥ अस्य राज्ञश्शराश्शिलाभिदः पाषाणविदा(l. 12)रका यद्भवन्ति तन्ना- श्चर्यम् यतो यः पूर्वं शरेण क्रौञ्चाद्रिमभिनत् ततो भुजबलेन शिवचापत्व- (l. 13)मापन्नं पृथिवीभृतं मन्दरपर्वतं बभञ्जास्फोटयत् ॥ ५८. जविना हयेन विहरन्नलङ्घय- न्नृप(l. 14)तिर्यदेकमन इत्यदः कियत् . अतिरंहसोस्य दधते हि वाजिनः पटुतामनेकमनसां विलङ्घने ॥ (l. 15) वेगवताश्वेन संचरमाणो राजा यदेकमप्रतिमल्लमन्तःकरणमलङ्घय- ज्जितवानित्यदः किय(l. 16)द्भवति . न किंचिदित्यर्थः . अस्याश्वा ह्यधिकवेगा अनेकमनसां जये सामर्थ्यं दधते . चित्तादप्यति(l. 17)वेगास्तदश्वा इत्यर्थः . अनेकमनोजयशक्तो यदेकमनो जयति तन्न किंचित् एकापेक्षयानेके(l. 18)- षामधिकत्वात् ॥ ५९. हयमेष यं यमधिरोढुमिच्छति प्रसभं प्रयाति स स तार्क्ष्य(l. 19)तामिव . विशिखं च कुत्रचन यं यमस्यति प्रतिपद्यते स स महास्त्रतामिव ॥ 1 Ms. दृगं lc. under l. 8. 2 Ms. ॰व्यं lc. under l. 10. 3 Ms. ॰शिखां. 4 Ms. क्रोधां. 5 Ms. वाजिनः.

नवमः सर्गः . २३१ यं यमश्वम(l.20)यमारोहति स सोश्वो गरुडत्वं प्राप्नोति यं यं शरं च क्वापि क्षिपति स स शरो महास्त्रतामिवाप्नोति ॥(l.21) ६०. अपि यं यमाश्रयति मत्तवारणं स स सोदरत्वमिव गच्छति श्रियः । करपुष्करं नयति यं य(l.22)मप्यसिं स स नन्दकत्वमवनेः प्रपद्यते ॥ तस्य वाहभूतो हस्ती श्रियस्सोदर ऐरावणस्तद्भावमि(l.23)व गच्छति तत्करस्थः खड्गो भूमेर्नन्दकत्वं ह्लादकत्वं विष्णुखड्गत्वं च प्राप्नोति ॥ ६१. [अतिच(l.24*)ञ्चलं य]दतिदूरवर्त्ति य- द्यदतीव तीक्ष्णमपि कर्कशं च यत् • मदनस्य² चित्तमिव नावहेलया सुभिदं(l.1) [ब]भूव न तदस्य धन्विनः ॥ अतिचलत्वादियुक्तं यल्लक्ष्यं तदस्य सुभिदं शोभना भिदा भेदो य- (l.2)स्य तन्न नाभूद्भूदेवेत्यर्थः . यथा चित्तं कामस्य सुभिदं तच्चातिचलत्वा- दियसहितम् ॥(l.3) ६२. सकलाभिरिन्दुवदनाभिरात्मनो रजनीषु कण्ठगत एव वीक्ष्यते । बहुवल्लवीपतिदशोप(l.4)योगिनीं बहुरूपतां पुनरपि श्रयन्निव ॥ सर्वाभिस्त्रीभिस्स राजा स्वप्ने कृतालिङ्गितो दृश्य(l.5)ते अतस्संभाव्यते बहूनां षोडशसहस्रसंख्यानां वल्लवीनां गोपीनां पतित्वे उपयुक्तकामने(l.6)- करूपतां पुनरपि श्रयन्निव ॥ ६३. 1 Ms. सौद°. 2 Ms. समनस्य. 3 Ms. दन्वि°.

? No, it looks like "निविश्य", let's look at the top: yes, there is a hook, though slightly faint. Let's transcribe "निविश्य" (or "निवश्य"? Wait, in Sanskrit, "निविश्य" is the correct absolutive of नि+विश्, meaning 'having entered'. "निवश्य" makes no sense in Sanskrit. "हृदि निविश्य" = having entered the heart. It is definitely "निविश्य"!).

Commentary on 65: एवं विनयानुगतेन यौवनेन तं राजानं कृतसेवं दृष्ट्वा तस्य बुद्धौ श्रित्वा कया न राज(1.12)विद्ययानुराग इवाश्रितः . अनुरागवत्य इव राजविद्यास्तं भेजुरित्यर्थः . यं च पुरुषा अपि(1.13) कामयन्ते तं प्रति सर्वाः स्त्रियोनुरा- गिण्यो भवन्ति ॥ ६५.

Verse 66: कुलशैलदिककरिभुजङ्गमाग्रणी- Wait, let's look at line 17 again: Is it "दिककरि" or "दिक्करि"? Look at "दि": दि Then: क Then: क under it? No, look at the space between दि and रि. There is क, and then underneath? No

उपगम्य ¹दिव्यतनुतां कराङ्गुली- दश(l.18)कद्वयेन वसुधां बभार यः ॥ तं रावणं हत्वा कुलपर्वतादीन्विस्मृतभूधारणाभ्यासा(l.19)न्निश्चित्येव दिव्यतनुतां चतुर्भुजत्वं प्राप्याङ्गुलीविंशकेन यो भुवमवहत् ॥ ६७. स पुनर्मद(l.20)ग्रजसुतासुतो भव- न्द्विभुजोपि रक्षति चराचरं जगत् • इति वार्तया कृतकुतूहलः क्रमा²(l.21)- द्भुवनैकमल्ल इति बन्धुराययौ ॥ स नारायणो मद्भ्रातृपुत्रीपुत्रो भवन्द्विभुज एव सम(l.22)स्तं विश्वं धारयंतीति श्रुत्वा कौतुकी भुवनैकमल्लनामा बन्धुः पृथ्वीराजमागतः ॥ 68. निव(l.23)[सन्ति] शक्रदिशि कल्पशाखिनो मणयो यथेप्सितफलाश्च रोहणे . शि⁴तिकण्ठवा(l.24**⁶⁵)हनवृषानुरागिणी सुरभिः प[वित्रयति चोत्तरां दिशम् ] ॥ ･･････････दक्षिणादिक्स्थिते रोहणे रत्नानि कांक्षितफलप्र- दानि सन्ति ईश्वर･･････････(l.2)उत्तरां दिशं पावयति ॥ ६9. उपयाम्युदारचरितोपसेव्यतां कथーーーーーーー(l.3) . अगमद्यथा वरुणदिक्पवित्रतां भुवनैकमल्लचरणाब्जधूलि[भिः] ॥ ･･････････(l.4)तैः कल्पद्रुमादिसमैः पुरुषैः सेवनीयतां कथं ग- च्छामीत्यतो नू[नं]･･³･････････(l.5)यथा सा भुवनैकमल्लस्य चरणरेणुना पवित्रतामगच्छत् ॥ 70. 1 Ms. °ताभू°. 2 Ms. °त्नक्रं. 3 Ms. °ती° lc. under l. 22. 4 Ms. सिं°. 5 Ms. पृ. रा. वि. on margin. 6 Ms. रभा°. ३०

२३४ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. युंधि कश्शरीरनिरपेक्षतां(l. 6) विना प्रविशेदुपेक्षिततनोश्च किं धनैः . इति यो दधात्यखिलदातृतामयं स्फुटमेक एव(l. 7) पुरुषार्थलक्षणम् ॥ देहनिरपेक्ष एव युधि प्रविशन्ति . युद्धे जयपराजययोरनिश्च(l. 8)यात् . शरीरनिरपेक्षस्य धनैः किम् . शरीरोपयोगित्वादेव तेषामिति भावः . इत्यतो हेतोर्योशेष(l. 9)दातृत्वमयमेव पुरुषार्थं दधाति ॥ ७१. यदि न प्रदक्षिणामिषेण रक्षको प्रभविष्यतो शशिरवी द्व(l. 10)योर्दिशोः . विदलय्य तद्विरचयिष्यदेव यः कनकाचलं सकलमेव पात्रसात् ॥ दक्षिण(l. 11)पार्श्वप्रक्रमणव्याजेन चन्द्रार्कौ मेरुसम्बन्धिन्योर्द्वयोर्दि- शोः पार्श्वयो रक्षकौ यदि न स्यातां तत्स मे(l. 12)रुं शकलीकृत्य पात्राधीनं कुर्यात् ॥ ७२. न स रोहणस्य मणिरस्ति रक्षितुं भुवनैकमल्लभय(l. 13)मस्य यः क्षमः . द्विजवत्सलात्पुनरतो वदान्यतः परिरक्षिता कलशनन्दनो मुनिः ॥ तस्मा(l. 14)द्दातुर्यो रोहणं रक्षितुं शक्तस्स कोपि मणिरस्याद्रेर्नास्ति अगस्त्यस्तु ब्राह्मणप्रियाद्दातु(l. 15)स्तस्माद्रक्षिताभूत् . अयं भावः . यद्यहं रोहणाद्रत्नान्यानेतुं गच्छामि तदागस्त्यब्राह्मणो द(l. 16)क्षिणदेशे निवसं- ल्लोभात्क्षोभं करिष्यति अतो भुवनैकमल्लो रत्नाहरणार्थ नागच्छत् ॥ ७३. 1 Ms. ॰अधि. 2 Ms. ॰निभेन. 3 Ms. ॰काः. 4 Ms. पार्श्व॰. 5 Doublet of वदान्य. Cf. p. 120, note 4; (V. 88).