पृथ्वीराजविजय महाकाव्यम् (कवि जयानक - अजमेर चौहान साम्राज्य एवं सम्राट् पृथ्वीराज इतिहास)

विरचय्य चूर्णश इव प्रवृष्ट(l.3)वा- न्विविधैः प्रसादमपगम्य मन्युभिः ॥ शतकोटिना वज्रेण पूर्वं पाटितं मेरुपक्षद्वयं क्रमे(l.4)ण चूर्णी कृत्वेवे- न्द्रो नानायज्ञैः प्रसन्नो ववर्ष . मन्युभिः क्रोधैः प्रसादं प्राप्येति विरोधः ॥ 77. शनकैर्हि(l.5)रण्यरसमेव लोहितं स हिरण्यगर्भ इव सर्वतोमुखः . अविशङ्कशङ्करकराङ्गुलीनख(l.6)- क्षणलूनपञ्चममुखोवमाद्दिवः ॥ स हिरण्यगर्भो ब्रह्मेव लोहितं रक्तं हिरण्यरसं द्रुतसु(l.7)वर्णमेव दिव- स्स्वर्गादमुचत्. हिरण्यगर्भत्वाद्विरण्यवमनमुचितम्. सर्वतोमुखश्चतुर्मुखः(l.8) तथा निश्शङ्कं शङ्करेण करांगुल्या क्षणेन लूनं पंचमं मुखं यस्य सः . यदा तु सुवर्णवर्षमपत(l.9)त्तच्छिन्नशि[रसो ब्र]ह्मणो रक्तमेवापतदित्यर्थः ॥ 78. शिववीर्यपानमतिदुष्करं पुरा विरचय्य हव्यम(l.10)पि नव्यमश्र्नता . अधिरुह्य शून्यमिव दूरमम्बरं वमनं व्यधायत हिरण्यरेतसा ॥ अतिदुर्घरें(l.11)मपि शिववीर्यपानं पूर्वं कृत्वा नवं हविश्व भुंजानेन हिरण्यरेतसाग्निना वमनमिव कृतम्(l.12) वमनस्य जुगुप्सनीयत्वाच्छून्यं दूरमाकाशमधिरुह्य . हिरण्यरेतस्त्वाद्विरण्यवमनोक्तिस्सं(l.13)गच्छते . दुर्- धरं भुक्तैव यः स्नेहं भुङ्क्ते स च वमति ॥ . 79. अवचित्य पूर्वममरापगान्तरा- त्तपनीयपुष्करवनी(l.14)रिवार्विलाः 1 Ms. °स्रश्विवः. 2 Is it यदा तत्सु° ? 3 Ms. °श्नुता. 4 Ms. सूर्यं. 5 Ms. वक्त्रं. 6 Sic. Is it °दुष्कर° ? 7 Is it दुर्जरं ? 8 Ms. °खिलाः

नवमः सर्गः . २३७ समपादि¹गालितवता निजोष्मणा पृथिवीसुतेन पृथिवी हिरण्मयी ॥ गङ्गां(l.15)या हेमपद्मवनीरुचित्य स्वोष्मणा कारणभूतेन द्रावयता भौ- मेनेव भूमिर्हेममयी संपादिता(l.16). मातुर्हि माहात्म्यं पुत्रा जनयन्ति ॥ 80. उपनीयमान इव खेचरीगणै- श्ररुकर्मणे खगपतौ विप(l 17)क्षताम् . हरितालपिञ्जरितदिग्वधूमखै- श्च्युतमन्तरालगरुतां लवैलवैः ॥ अन्तराले मध्ये ग(l.18)रुतां सूक्ष्मसूक्ष्माणां पक्ष्मणामिवांशैरंशैश्च्यु- तम् पतितं . भावे क्तः . नभश्चरीभिश्चरूनिमित्तं ग(l.19)रुडे लुञ्चितपक्षत्वं नीते सति . खेचरीणां खगचरोरुचितत्वादिति भावः . हरितालेनेव क(l.20)- पिशीकृतं दिङ्मुखं यैः . नेयं कनकवृष्टिः किं तर्हि गरुडसुवर्णमयपक्षकणा इव पतिता इ(l.21)त्यर्थः ॥ 81. द्रुहिणाण्डभाण्डमतिमात्रसंकटां परिपूर्य कीर्त्तिषु गतासु दुस्स्थताम् . परितप्य(l.22)माणमिव तत्प्रजासृजा निरवग्रहं कनकवर्षमाचरत् ॥ तद्ब्रह्माण्डमिव निर्निरोधं सुवर्ण(l.23)[वृष्टिं व्यधा] त् . अत्र हेतूत्प्रे- क्षा . ब्रह्मण। तद्द्यमाणमिव . तल्लक्षणे हेतुमाह मरुत्तँयंशस्तु ब्राह्म(l.24)- ...⁶ रंयित्वा दुस्स्थतामसान्त्वं गतासु सतीषु यतोतिमात्रसंकटाम् ॥ 82. इति⁷ यः प्रसीदति(l.25**66) विभाविलानृता- ⁸दविशिष्टां ग[मितवा] न्सं भारतम् • 1 Ms. गङ्गं. 2 Ms. °डलु°. 3 Ms. °तं lc. under l. 19. 4 Ms. उद्व°. 5 Ms. °रुमुयं. 6 Read ब्रह्माण्डं पूरयित्वा. 7 Ms. °टम्. 8 Ms. °स्त.

has॰नेक॰? Look at footnote 6: 6 Ms. ॰दतुं॰.-> in commentary:नाग[च्छन्]? Or जाड्यं? Look at footnote 5: 5 Ms. जन्तुतां.-> refers to[अतितप्ततां च]which wasजन्तुतांin Ms.! Look at footnote 7:7 Ms. ॰वहता.-> refers toवर्महरंता`!

Wait, what about footnote 1: `1 Ms. ॰`?
Look at the glyph:
`॰` followed by: a loop like `इ` or `रु` or `इ`?
Wait, `इ` `मु` `°` with a circle above? No, `॰इमु॰.` -> wait, `इ` has a stroke: could it be `॰इमु॰.`?
Wait, is that `॰इमु॰` or `॰हमु॰` or `॰इमु॰`?
Wait, look at `स मरुत्तं`: `मरुत्तं` -> could MS have had `मरुमु॰`?
No, what if it is `॰इमु॰`? Wait, look at `इ`: it has the top loop and lower curve, and an anusvara or dot? No, it looks like `॰इमु॰.`
Wait, could it be `॰इमु॰.`?

... पर्णशब्देन चामीकरदलपक्षपातं..." or something! "पर्णं दलं पक्षश्च" - पर्ण means दल, but here because of सुपर्ण, it has the sense of पक्ष! Yes, exactly: "शोभनपक्षत्वाद्दलं [चामीकरपक्षपातं]"!!

Wait, let's look at footnote 1 to 8: Footnote 1: 1 Ms. °नेपि°. -> refers to line 2 (or 1): सेनायमत्र जनने -> Ms had नेपि. Footnote 2: 2 Ms. °त्यौद°. -> refers to line 3: मूर्त्योद[पद्यत...] -> Ms had त्यौद. Footnote 3: 3 Ms. °वैमे°. -> refers to line 6: पूर्वं मेघ° -> Ms had वैमे. Footnote 4: 4 Ms. °श्रर्थया°. -> refers to line 8: नात्यजदित्यर्थः -> Ms had श्रर्थया? Yes, दित्यर्थः! Footnote 5: 5 Ms. मैना°. -> refers to line 15: मैनाकैखण्डितः -> Ms had मैना. Footnote 6: 6 Ms. °व्यमचा°. -> refers to line 14: विनायकाभ्याम् or

२४० पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. लोभं सुवर्णमय[पक्ष]त्या पातं यदत्यजत्ततो ॰हेतोर्मानव(l.1)••••••••- •••[पृ]थ्वीराजस्य सहायतां भजन्, नागदमनादिभिर्गुणैर्यैद्वयं गरुड ए(l 2)व••••••••••यां सुवर्णपक्षपातमोक्षान्मीनवत्वमवहं•••••••• सैत्यर्भाब्दस्य गरुडवाचिनो नपुंसकलिङ्गै•••••••• ॥ 88. इति गरुडहनूमं(l.3)[न्मूर्तिभेदानुगत्वा- न्नृपतिरथ] षमर्णेो रामभावप्रभावम् • तरितुमतितरस्वीभूय सप्तांपि सिन्धूं(l.4)- ————————— ॰मियायँ ॥ एवं गरुडहनुमतोर्मूर्तिभेदस्य भुवनैकमल्लस्य कँदम्बवासस्य चानुग- त्वा(l.5)••••••••[पृ]थ्वीराजस्सप्तसमुद्रांस्तरितुं बलं प्राप्य लोकहिताय प्रयत्नं कृतवान् (l.6)•••••येन समुद्रमतरत् अहं पुनर्गरुडहनुमदवतारा- भ्यां भुवनैकमल्लकदम्बवासाभ्या(l.7)•••••[मशक्य]ल्लदिति भद्रम्॥ 89. श्रीश्रीकण्ठचरित्रकाव्यविवृतौ विश्वस्य निष्ध(l.8)[स्य च च्छायाभाजि किरात]काव्यविवृतौ विश्रम्य रम्यश्रियि • पृथ्वीराजजयाख्यकाव्यविवृतौ(l.9)[ज्योत्स्नाकरो लावणैः?] [सं]वेशं परिवाञ्छति प्रतिपदं शास्त्राध्वनि ग्लानिमान् ॥ श्रीलोल(l.10)[राजसुतपण्डितभट्ट]नोन- राजात्मजो विवरणेन स जोनराजः . सर्गे व्यधत्त नवमं सुखमत्र पृ(l.11)[थ्वी- राजाख्य]राजविजयाभिधकाव्यराजे ॥ पृथ्वीराजविजये नवमस्सर्गः ॥(l.12) —————————— 1 Ms. °नाभि°. 2 Ms. °न्दान°. 3 Ms. °ख्वं°. 4 Ms. lc. at top of page. 5 Ms. संधस्य. 6 Ms. °तुम°. 7 Sic. Is it °रय जुषायो ? 8 Ms. °साप्ति. 9 Ms. °न्धू°, 10 Ms. °म्न्राय. 11 Ms. क° to °न्वा° lc. on margin.

(long am: ऽ) So 10, 11, 12 is: । ऽ ऽ = य-गण! And syllables 1 to 6: If 1-3 is na-gaṇa (।।।), then 1 must be laghu! So it CANNOT have an anusvara! It must be 'स', not 'सं'! But in the print, is there an anusvara or dot? Look closely at the print: Above the first letter, there is indeed a dot or it's 'सं'? It looks like a dot: "सं" or maybe just a smudge, or the text actually reads "संमसमयमयत्यताङ्गनानां" in the book (a typo by the editor/typesetter) or "समसमयमयत्यताङ्गनानां"? Wait, look closely at the first two letters: Wait, is the first letter 'सं' or 'स'? Let's look at the dot above it: yes, there is a small dot above the first letter. Wait, is the second letter 'म'? Yes, 'म'. Wait, could it be "समसमयमयत्यताङ्गनानां"? Wait, look at the first letter again. Is it 'सं'? Yes, it looks like 'सं' (or 'स' with a dot). We can transcribe what is printed. Wait, what does "समसमयमयत्यताङ्गनानां" mean? "समसमय

२४२ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. सयौवनशोभेनापि सतीनां धृतिं(l.21) हरन्नापि राजरूपगुणेन स्त्रीणां सौविदलत्वे समकालमेव यत्नः कृतः . पृथ्वीराजादन्यराजानाम(l.22)···- ········रतेषु स्त्रीणां स्पृहा नाभूदित्यर्थः . श्रीधृत्योः स्त्रीलिङ्गत्वादपि विरोधवाचकः क(l.23)··········रस्त्रीगाङ्गेया(?)···भवन्ति ॥ ३. अपि सलिलशयस्य यस्य सेवा- मकुरुत तं(l.24***67) परिरब्धुमुत्सुकानाम् . ⏑⏑⏑⏑⏑⏑[मसूययेव] निद्रा नयनपथं न ज[गाम कामिनीनाम्] ॥ जलशयनस्यापि यस्य निद्रा सेवामकार्षीत्तमा[लिङ्गितुं का]ङ्क्ष- न्तीनां स्त्रीणां नयन········अत्रोत्प्रेक्ष्यते असूययेवेति . यं ज- लेपि श्रितं [न तत्या]ज तमप्यैताः कथं प्रार्थ·········· . ⏑⏑⏑⏑(l.3)रखदेवं

महता विक्रमेण दुशिश्रताभ्यामूष्मोयमाणाभ्यां भुजाभ्यामायत्तीकृतो विधिरनुकूल एव त(l.8)स्य बहून्वारान्संग्राममुदपादयत् ॥ ६. अथ कुविधियदृच्छयेव नागा- र्जुन इति निन्दितभिक्षुयोग्यना(l.9)मा • निगडगृहपरिग्रहाय मातु- र्ग्रह इव विग्रहराजवल्लभायाः ॥ ७. पितुरखिलनृपाविल(l.10)ङ्घ्यभाग्या- ²म्भृतबलनिर्मथनैकवीरजन्मा • गुडपुरमिति दुर्गमध्यरोह- न्मधुररसाहतिदोहदेन बालः ॥(l.11) नागार्जुनस्य यः कुविधिः कुत्सितं पूर्वकर्म तेन हेतुना या यदृच्छा तया हेतुभूतया निर्मितं मातापितृ(l.12)भ्यां कृतं भिक्षुयोग्यं भिक्षुषु प्रचु- रतथाश्रितं नागार्जुन इति नाम यस्य स बालो विवेकशून्यो गुडपु(l.13)र- सं

२४४ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम् भुवनैकमङ्गलस्य यो वीर्यज्वलनस्तेन विलम्बो(l.19)र्थाद्दारिद्र्यीकरणं तथा कदम्बवास एव वायुस्तौ प्रशमितावनपेक्षितौ येन सः यतो युगप(l.20)त्रि- विष्टपौरुषभाग्यो देवः पृथ्वीराजो युद्धाय निर्गतः ॥ ९. कुलमुदधिनिवासि कालदत्ता- भय(l 21)मिव हैमवतीसहोदरस्य . युधि सहचरतां नरेन्द्रमूर्ते- र्नरकरिपोः करिचक्रमाललम्बे ॥ समुद्रे(l.22) निवसतथा रणकाले दत्ताभयं पार्वतीसोदरस्य मैनाकस्य कुलं गिरिसमूह इव हस्तिगणो(l.23) राजरूपस्य विष्णो रणे सहचारित्व- मापत् ॥ १०. नृपतिमनुचचार चारुरिक्थ- क्रमत इवो~~~~~(l.24*)--- .

भ्रम~~~~[म]नन्तमश्वयूथम् ॥
अन्तरन्तरिक्षे आ(l.1)••••••••••वमानमित्यर्थः अश्वकुलं राजा-
नमन्वगच्छत् अतः संभाव्यते रिक्थं(l.2)•••••••••[सू]र्यस्याश्वानां
यूथमिव•••••वेगवत् . अनन्तं बहु . पृथ्वीराजो हि सूर्य(l.3)••• ११.
[अतिभरसहनप्रवृद्ध]कीर्त्ति-
द्विषमिव शेषमहीशमेव मत्वा .
अहिकवलनकेलि(l.4)[कोविदं त-
त्करभकुलं ह्यसं?] घमन्वयासीत् ॥
राज्ञोतिभरसहनेन प्रवृद्धां कीर्त्तिं द्विषन्तं शेषं(l.5)••••••••••
[मा]सोद्यतमुष्ट्रकुलमश्वसेना मन्वगच्छत् ॥ १२.
1 Ms. ए°. 2 Ms. भ्रम°.

or something? It looks like सत्सकेन or ससकेन. Wait, let's look at the gap: स then स. They are two identical सs: ससकेन! Wait, does ससकेन have any ligature? No, it's स and स! Wait, could it be ससकेन? Yes, visually it looks like ससकेन.

    Now line 2:
    `सकुलघनेभ्य इ(l.15)वैन्द्रचापचक्रम् ।`
    Meter check:
    Even quarter: 13 syllables (न ज ज र ग: uuu u-u u-u -u--)
    `स-कु-ल-` (uuu)
    `घ-ने-भ्य` (u-u)
    `इ-वै-न्द्र-` (u-u)
    `चा-प-च-क्रम्` (-u--)
    Total = 13 syllables! Perfect Pushpitagra!

    Line 3:
    `दिशि दिशि शिखिपिच्छनिर्मिताना-`
    `दि-शि दि-शि शि-खि-पि-च्छ-नि-र्मि-ता-नां` (12 syllables: uuu uuu -u- u--)
    Perfect!

    Line 4:
    `मघटत मण्डलमुष्णवार

२४६ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. सप्तभिस्समुद्रैस्समस्तमेघेभ्यो विसृष्टमिन्द्रधनुश्चक्रमिव मयूरपक्षकलिप- तानां छत्राणां(l.17) मण्डलं दिशि दृश्यमिलत् ॥ १६. असितधवलधूयमानवाल- व्यजनसहस्रसहायांदिग्वि(l.18)भागा . चकितकलितमोनुलग्नवल्ग- त्कृतयुगचन्द्रकरेव भूर्बभूव ॥ कृष्णानां श्वेतानां च चम(l.19)राणां सहस्राणि सहाया येषां ते दि- गन्ता यस्यां सा भू राजभयाच्छङ्कितो यः कलिस्र एव तम(l.20)स्तस्यानुल- ग्नाः कृतयुगस्य चन्द्रस्येव कराः किरणाश्च यस्यां सा भूरभूत् ॥ १७. हृदि हृदि रिपुयोषि(l.21)तां निधातुं विभजनपूर्वमिवोपतापनाय . ध्वजपटपटलानि पाटनाय प्रववृतिरे प्रच(l.22)[लन्ति] सूर्यधाम्नः ॥ चलन्तो ध्वजास्सूर्यतेजोदलनाय प्रवृत्ताः अतस्संभाव्यते शत्रुश्रीणां प्रतिद्वि(l.23)…………संतापनार्थम् र्श्वितेजो निधातुमिव ॥ १८. अविरलरथचक्रचक्रधारा- खनननिभेनं पृथक्पृथक् पृथिव्याः .(l.24). [अपरनृपनिखातताप]शल्यो- द्धरणमिवाशयतो विधीयते स्म ॥ रथचक्राण्येव चक्रधारास्ताभिर(l.25**68)विरलं कृत्वा खननस्य व्या- जाद्राज्ञान्तरां[ज]कृतस्य सन्तापशल्यस्योद्धर…………(l.1)स्यः 19.

1 Ms. °ह्यहृदि°. 2 Ms. वि°. 3 Ms. °दिवो°. 4 Ms. °ते छत्र°. 5. Ms. 1c. at the bottom of page- 6 See p. 39, note 4; p. 234, note 2. 7 Ms. °न्यर°. 8 Ms. °शल°.

दशमः सर्गः . २४७ रथचरणविपाठ्यमानधात्री- तलतलिनोच्चरिताहिवाहिचक्रम् . करभकुलमुवाह तत्पताका- पटमिव तुल्यगुणं विरूपतायाः ॥ चक्रपाटितभूतलातुलिनं तनु............(l.3) यस्य तत्करभकुलं कर्तृ पताकापटमिवावहत् उच्चैर्ग्रस्यमानेषु............(l.4)गुणं कुतो विरू- पत्वात्. यद्वा भूतलस्य तलिनं तनुप्रदेशः ॥ २०. पट~~~~ ~~~~ रिपुबलनिर्दलनाय कालदूतान् . प्रतिनिनदनिभादुपागताः स्मो द्रुतमिव ~~~~ ~~~~ ॥ दुन्दुभिशत्रुमारणार्थ यमकिङ्करानिवाह्वयत् वयमागतास्म इ- तीव भू............॥(l.7) २१. कटकभरनिपीड्यमानधात्री- नमनमितोन्नमितो महीध्रवर्गः . उपजिग[मिषु]~~~~(l.8) चलितुमिवारभताक्षमो ग्रहीतुम् ॥ सैन्यभरेण निपीड्यमानधा[त्री]............(l.9)किंचिदिवोन्नमितः भूमिनमने पर्वतानामौन्नत्यसंभावनात् शत्रूनागच्छ............(l.10)क्तः पर्वतवर्गो भयवशाच्चलितुमिवारब्धवान् ॥ २२. करभरभसभीरुभिर्भुजङ्गै- स्त्वरितमवेशि यदा तलं रसायाः . 1 Ms. °र्थं. 2 Ms. °श्व°. 3 Sic. Is it °तस्तत्तुल्लिनं ? The text would then be °तस्तुलितोच्चारि°. 4 Is it पटहरिवरव आजुहाव भूयो ? 5 Ms. °श्रीप्र°. 6 Ms. तुलं.

-> wait, "नमसेन" or "भमसेन"? Let's zoom in on footnote 1:1 Ms. नमसेन crossed before °भी°.Wait, "नमसेन" - look at the first letter: 'न'. Then 'म', 'से', 'न'. Yes, "नमसेन". Wait,before °भी°.` - yes.

Footnote 2: 2 Ms. °क्रीडा° lc. under l. 15. Wait, "lc." or "l.c."? It says lc. under l. 15.

Footnote 3: 3 Is it °रिव विस्मारि देशकान्त्य ? Wait, look at the start of line: 3 Is it - wait, the symbol before 'Is it': There's an asterisk or something? No, it's 3 Is it °रिव विस्मारि देशकान्त्य ? Wait, the number 3 has an italic look: 3 Is it.

Let's check the top header: २४८ on the left, पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. in the center.

Let's check the verse meters/symbols in verse 25: Line 13: ⏑ ⏑ कमदल्यन्दमाय (?) मस्मि- Line 14: `न्सति नृपतौ तव वक्रता न

दशमः सर्गः . २४१ अश्वखुररजोभिराकाशं विनाशं(l.4)············नैर्हस्तिभिस्स्वशरी- रश्मिया पुर्नरिव निर्मितम् ॥ 27. प्रतिपदमग्रटन्त वै(l.5)[जयन्ती- भुज ⏑ ⏑ – दभिभूत?] वैजयन्ताः . दशमुखहृतपूर्वराजराज- प्रमुखविमानमदच्छिदो नि(l.6)[वेशाः] ॥ ··············[म]ण्डपा मार्गे मार्गे संपन्नाः वैजयन्त्यः पताकास्ता एव भुजान्तैर्हेतुभिरभि(l.7)·············[जि]तशक्रप्रासादो यैस्ते तथा दशमुखेन हृतपूर्वाणि यानि राजराज···(l.8)············विमानानि तेषां मदच्छिदः पुष्पकादिविमानसदृशा इत्यर्थः ॥ 28. तिसृभि(l.9)[रनुसृतेव शक्तिभिस्तं] प्रणयपरा परिरभ्य राजलक्ष्मीः . अविरतकरिकर्णतालवात्या- जडिमभयं(l.10) ⏑ ⏑ – ⏑ [मुञ्चति स्म?] ॥ तिसृभिशक्तिभिरनुसृता सहितेतीव तं प्रणयेनालिंग्य राज्यश्रीर- विरतं(l.11)·············यो^1 जडिमा ततो भयमत्यजत् तिसृणां मध्या- त्काचिदेनं मा स्म रुजज्(l.12)·············गातुं. परिरम्भेण च जाड्य- भयं शाम्यति ॥ 29. प्रतिपथमिलितानुलग्नतत्त(l.13)- त्पुं[रदयिता]हृदयोपदिष्टरंहाः . गुडपुरमथ वेष्टयांचकार क्षितिपतिरुद्धतयुद्धतत्त्वदर्शी ॥(l.14) अर्थाद्दूरागतानां प्रतिपथं मिलितानामनुलग्नानां तासां तासां पुर- 1 Ms. 'जस्ते'. 2 Ms. या. 3 Ms. 'दु'. ३२

२४० पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम् स्त्रीणां हृदयैरिवोप(l.15)दिष्टं रंहो यस्य स मनोवच्छीघ्रगामीत्यर्थः तथो- द्धतेषु युद्धतत्वस्य दर्शको राजा गुडपुरम्(l.16)वेष्टयत् ॥ ३०. दलयितुमयतन्तं दुर्गभाजा- मथ हृदयं नृपसैन्यसिंहनादाः . असमसमरस(l.17)त्रनिर्विवित्त- त्पितृपतिमङ्गलसूक्तपाठकल्पां: ॥ दुर्गप्रविष्टानां मनो दलितुं राजकटकसिं(l.18)हनादाः प्रवृत्ताः अस- मो यस्समरस्स एव सत्रैमनवरतान्नदानस्थानं तत्र निर्विवित्सुन्न्रवेष्टुका- मः(l.19) यः पितृपतिर्यमस्तस्य मङ्गलसूक्तपाठसदृशाः . सत्रे च भोक्तुकामो ब्राह्मणस्सूक्तानि पठति ॥(l.20) ३१. अवनिपतिभयादुपैत्य पार्श्वं सह चंलता कलिनेव दत्तशिक्षः . दयितमपि विमुच्य वीरधर्मं(l.21) क्वचिदपि विग्रहराजभूरयासीत् ॥ सह चरता सहचरेण कलियुगेन राजभयान्निकटमे(l.22)[त्य दत्तो]- पदेश इव विग्रहराजपुत्रोभीष्टमपि वीरधर्मं त्यक्त्वा क्वापि पलायितः ॥ ३२. समर‿(l.23)‿ ‿ — — — — — समरसहेषु बहुष्वपि स्थितेषु . स मरणमपवादसंज्ञमाप्तुं समरस[योर्भयल्लजयोर्ममज्ज ?] ॥(l.24) …………हेषु वीरेषु बहुष्वपि स्थितेषु स राजा पुत्रसंभ्रामार्थं न प्रवृ……(l.25**69)………[अय]शोनामकं मरणं लब्धुं तुल्ययोर्भय- [ल]जयोर्मग्नः . अन्योपि कि………… ३३. 1 Ms. °तन्तु. 2 Ms. °ल्पः. 3 Ms. गङ्ग.° 4 Ms. °तानु°. 5 Ms. °र° written above °लं°. Comm. °चर°. 6 Sic. Is it राजा यत्सं° or राजपुत्रस्सं°?,

˙दशमः सर्गः . २५१ ‿ ‿ ‿ ‒ (l.1)मपदे विमुक्तसत्वं ‿ ‿ ‿ रजोपि तमोदशां प्रपन्नं . तदपि समरसाक्षिणोप्यवृण्वन् ‿ ‿ ‿ ‿ देवभटा?दयः प्रवीराः ॥ राज्ञा भीतानां मारणाभावादपदे अस्थाने भ्रष्टसत्वं तं तमोदशां प्रा- प्नुवद्रजो य･･････(l.3)दयत्तद्देवभटादयः संवव्रुः . देवभटादिभिस्तत्सत्व- भ्रंशो गोपितं इत्यर्थः . रजस्तमसी गुणौ . ३४. परिद्रुढरहितशिरोविहीनो भवति पुमानिति यः पृथुप्रवादः . अहितभुजभृतां ‿ ‿ ‿ तमगमयच्चरितार्थतां नरेन्द्रः ॥ अस्वामिको लोकशिरोरहितो भवतीति यो महाञ्जनप्र[वादस्तं श]- (l.6)त्रुभटानां शिरांसि छित्त्वा सत्यार्थत्वमनयत् . विग्रहराजपुत्रे चलिते शत्रूनवधीदित्यर्थः ॥ ३५. भुवि पतितवतां स्वयोधमूर्ध्ना- मनुसरणार्थमिवावनम्रमुख्या . सममहितमहीपतेर्जनन्य्या सुभटघटाँः प्रभुरानिनाय बध्वा ॥ छेदेन भुवि पतितानां निजभटशिरसामनुगमनार्थमिवा[न]तमुख्या शत्रुराजमात्रा सह बध्वा(l.9) राजा सुभटपंक्तींनानयत् ॥ ३६. असुरुधिरसिन्धुतीर्थिकानां नर[रुधिराच]मनं शुपेयपानं . 1 Ms. 'दे.' 2 Ms. °दयसंवक्रः. 3 Ms. °तं. 4 Is it अहितभटशिरांसि कर्त्तीयरक? 5 Ms. 'चं. 6 Ms. °टाम्°. 7 Sic. Read °क्तीरा.°

२५२ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. इति नृ(l.10)पतिशरा इवं त्रपातो झगिति निषङ्गनिषङ्गितामगच्छन् ॥ पृथ्वीराजेनासुरसमाशरात्रवो नित्यं······(l.11)अतोसुररक्ताब्धौ ती- र्थिकानां तद्वाणानां नररुधिरेणाचमनमपेयस्य पानमयुक्तं भवतीतीव लज्जा- तो राजं(l.12)शरास्तूणे तूर्णं प्रवेशमगच्छन् ॥ ३७. अथ विजयिनि राजनि प्रविष्टे क्षणमपि निर्गमनं श्रियोतिभीमा . अरुणदजयमेरुगोपुरस्य प्रतिभटमूर्धभिरेव तोरणस्रक् ॥ ततः प्राप्तजये राज्ञि पुरं प्रविष्टे सति शत्रुमस्तककृता अजय- मेरुदुर्गस्य तोरणस्रगेवातिभीमत्वान्निर्गमनं श्रियोरुणत् . श्रीस्तत्रैव स्थिरा- भूदित्यर्थः ॥(l.15) ३८. मरुदिव दिशि पश्चिमोत्तराया- र्मतिबलवानधिपस्समस्त एव . तदुपरि परमार्थपौरुषद्धर्या हय- पतिरेव तिरस्करोति सर्वान् ॥ यथा वायुस्तथा पश्चिमोत्तरायां वायव्यविदिशि सर्व एव प्रभुशति- बलवान्भवति तदुपरि हयपतिरेव सहजविक्रमसमृद्धस्सन्सर्वान- भिभवति ॥ ३९. तमपि मुषितगर्जनाधिकारं विरसलघूं शरदभ्रवन्न्यधाद्यः . कदनकुशलो गवामरित्वा- त्समुदितगोरिपदापदेशमुद्रः. ४०. 1 Ms. ॰तिशि. 2 Ms. ॰वाश्च. 3 Ms. ॰च्छत. 4 Ms. ॰न्नाश॰. 5 Ms. ॰मोन्तरायोस्तित्ति॰. 6 Ms. ॰मोन्तरायं. 7 Ms. ॰गौरि॰.

दशमः सर्गः . २५३ वृपचरणनिपातपातक्तित्व- । प्रकरणासामयिकः कलेर्युगस्य . स किल सकलराजमएड[लश्री](l. 20)- व्यवधिविधानविधुन्तुदत्वमैच्छत् ॥ गर्जनाख्यो देशविशेषो गर्जनं गर्जितं च तत्र मुषितोधिकार[ो यस्य तं] (l. 21)यश्शरदभ्रमिव विरसं हृतभूमिकं निर्जलं चातो लघुमनादरणीयं हे- लातुल..........(l. 22)गोघ्नत्वात्कुत्सितभोजनकारी तथा समुदिते संभू- य स्थिते' गोरिरिति व्यपदेशो मुद्रा [यस्य]...(l. 23*).............[प]- दरुछेद्रेन पातक्तित्व..........राणकर्पणक्रिया तत्र क......(l. 1)......- ...[चन्]द्रो नृपाश्च राजानस्समस्तराजमण्डलशोभायाश्छादने राहुभ[ाव] ............(l. 2)... ........छादयति ॥ 41. किमपरमपरीक्ष्य दीक्षितत्वं क्षपणविधौ नररक्षसां स पापः .(l. 3) [व्यसृ]जदजयमेरुमेरुभृ- त्कुहरहरेरपि दूतमकमग्रे ॥ किमम्यत्तस्य वर्ण्यत इति शेषः . न(l. 4)[रर]क्षांसां म्लेच्छानां विनाश- करणे तस्य प्रतिज्ञामविमृश्य स म्लेच्छराजोजयमेरुनामदुर्गमेव मेरुष(l. 5)- .........रे हरोस्सिंहस्येन्द्रस्य सूर्यस्य वा दूतमकं विसृष्टवान् ॥ 42. तमित्यन्तं दूतवर्णनपरं कुलकम् ॥(l. 6) निरवधिकपिलावधैप्रशस्तिं लिखितुमतीय विशालभालपट्टम् . कृतमिव विधिनैव बुद्धिपूर्वे(l. 7) खलतिदशां गमितं शिरो दधानम् ॥ '1 Is it °दितस्संभूय स्थितो गो°? 2 Ms. °यमेरूभू.° 3 Ms. °क्षानां. 4 See note 2, p. 254. 5 Ms. °विप्र°. 6 Ms. °भाव्.

२५४ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. राजद्वास्थवर्गस्तमापतन्तं सन्तं कथमपि क्षिपिपेथेति¹ संबंधः (l.8). ख- लतिदशां लुञ्चनं प्रापितं शिरः कर्मभूतं दधानम् अतस्संभाव्यते निरवधी- नामसंख्यानां कपिला(l.9)नां गोविशेषाणां वधो मारणं तत्प्रशस्तिं लिखितु- मिव वेधसैव विस्तीर्णंललाटपट्टं सृष्टम्. लि(l.10)खितुमिति चिन्त्यम्॥ 43. परिहृतकचकूर्चपक्ष्मरोम- व्रजमिव कालिकयाप्यवद्यभीत्या• स्वपदसु(l.11)लभगोस्तनीगुलुच्छ- प्रतिफलितामिव बभ्रुतां वहन्तम्॥ स्वपदे गर्जनदेशे सुलभा या गोस्त(l.12)नी द्राक्षा तद्गुलुच्छेभ्यस्सं- क्रान्तामिव कपिलवर्णतां दधानं अतस्संभाव्यते पापभयात्कालत्वेना(l.13)पि त्यक्तकेशादिकम्॥ 44. दधतमपुनरुद्गमाय लूनै- स्सह चिकुरैरिव लुप्तमूर्धवर्णीम्• विपिन(l.14)विहगवाशितायमानां तनुमिव धिगिरमप्यशुद्धवर्णाम्॥ धिङिन्दायाम्. वनपक्षिरुतसमां(l.15) गिरं दधतम् लुप्ता मूर्धवर्णा ऋटवर्गरेफा यस्यास्ताम् तनुमिव. तत्पक्षे मूर्धवर्णाः कालत्वं अशुद्धो(l.16) [व]र्णो जनङ्गमत्वं यस्याम्॥ 45. ' हृतमिव हिमतश्शुचित्ववर्णां जननभुवः ककुभो हिमाद्रिमत्याः• सिं(l.17)[च]यसमुचितं विपाण्डिमानं वपुषि वहन्तमवद्यरोगकल्पम्॥ 1 Ms. °पेथिसं.° 2 The verse referred to by this part of the Comm. is lost. 3 Ms. °यौल.° 4 Ms. °सानां.

दशमः सर्गः . २५५ सिचयानां वाससामुचितं पा(1.18)[ण्डुर]त्वं शरीरे धारयन्तं. पांडुवर्ण- मित्यर्थः . अवद्यो गर्हो रोगिश्वित्रादिः तत्समम् अतस्संभाव्यते शु(1.19)- [चि]त्वं शुद्धिशुभ्रत्वं च तद्वर्णं यत्रैवं कृत्वोत्तरादिशो जन्मभूमेर्हिमादिवा- हृतम् ॥ 46. कलयति कथ(1.20)[मा]ङ्गिकस्य शोभा- मंशुचिनि जन्मनि वाससोपि शुद्धिः . इति वृजिनमिवेत्य कञ्चुकित्वं कृतपरिरंभ(1.21) ⁓ ⁓ [मुद्वहन्त]म् ॥ अशुचिनि जन्मनि चाण्डालत्वे मलिने च जन्मनि सत्याङ्गिकस्य श- रीरस्थस्य(1.22)·············[विहि]तालिङ्गनं वृजिनं पापं कर्मभूतमुद्वह- न्तम् ॥(1.23**70)⁶ 47.

न्धिस्थानेषु मग्नास्सर्वव·····यस्य भाजनं दृष्ट्वा राज्ञां षडङ्ग·········· ···(1.1)न केवलं जनानामङ्गान्य···मग्नानि यावद्राजाङ्गान्यपि दुर्गाङ्के मग्नानीत्यर्थः . भयात्सर्वे दुर्गं प्रविष्टा इति तात्पर्यम् ॥ 48. भाषादोषवशाद्गिरां बलरजस्तोमैर्दिशामम्भसा- मक्ष्णां भानुरुचां च दुष्कृतभराद्व्यावापृथिव्योरपि . काठिन्यात्कुलिशस्य मारकफलासङ्गादिषूणां वधा- द्धेनूनां [च] धरण्यरोधि दशधा तथ्याभिधैर्गोरिभिः ॥ दशधा गौरिभिर्गोभिर्विभवैर्धरणी गौररोधि विप्लुता . तानेव दशप्रकारन्भाषादोषेत्यादिनाह . भाषादोषवशाद्गिरां रोधः . बलरेणु- निकरैर्दिशां गवां रोधः . तथाम्भसां गवां तैरेव रोधः . तथाक्ष्णां गवां 1 Ms. पाडुं°. 2 Ms. °मश्शिं°. 3 Ms. °ङ्गि°. 4 Ms. °भासं°. 5 Ms. °बैल्य. 6 Copyist's remark अत ऊर्ध्वं द्वित्राणि पत्राणि प्रायः गलितानि. 7 Ms. °गौं°. 8 Ms. °गौं°.