भारतकोश
संग्रह पर लौटें

रसरत्नसमुच्चय (सुरत्नोज्ज्वला हिन्दी व्याख्या सहित)

Rasaratna Samuchchaya Hindi

रस-वाग्भटाचार्य (टीकाकार: पं. अम्बिकादत्त शास्त्री) द्वारा

स्रोत: Rasaratna Samuchchaya with Suratnojjvala Hindi Commentary by Pt. Ambika Datta Shastri (1939) (उद्गम)

DevanagariHindipublished362 पृष्ठ

[ ४३ ]

विषयाःपृष्ठाङ्काःविषयाःपृष्ठाङ्काः
अफ्रीका३५ट्युनिस४१
उत्तरीय अमेरिका,,नार्थअमेरिका,,
आस्ट्रेलिया,,होण्डुरास,,
पापुआ३६मेक्सको,,
न्यूजीलेण्ड,,यूनाईटेडस्टेट्स,,
अल्वेनिया,,अलस्का४२
जेकोस्लोविया,,एटिजाना,,
फ्रान्स और कार्सिका,,केलिफोर्निया४३
जर्मनी,,कार्नकोष्टी,,
हङ्गरी३७सेण्टाक्लेरा कौण्टि४५
इटली,,सोलेनो४६
स्टील,,सोनोमा४७
लीवर ओर,,सोक्रेट की खान,,
कोरेलाइन,,ट्रिनिटी,,
पोर्तुगाल३८वेली,,
रस्सीया,,इडाहो,,
स्केण्डिनेविया,,निवाडा,,
स्पेन,,ओरेगन,,
युगोस्लेविया३९लेन४८
एशिया माइनर,,टेक्सास,,
चीन,,उटाह४९
जापान४०वाशिङ्गटन,,
न्यूकेलिडोनिया,,दक्षिण अमेरिका५०
पर्सिया,,चिली,,
अफ्रीका,,कोलम्बिया,,
एलजीरिया,,डवगायना,,
इटालियन सोमेलिलेण्ड,,यूकोडर,,

[ ४४ ]

विषयाःपृष्ठाङ्काःविषयाःपृष्ठाङ्काः
पेरू५०यौगिकगन्धक१०२
जुनिन५१गन्धकनिम्नरूप में मिलता है१०५
हुवानुकोगन्धक और गन्धकीय खनिज
वीनेजुएप्राप्ति के स्थान
पारद के दोष५२अफगानिस्तान
पारद के सप्तकञ्चुक५३आसाम
पारद के भेद५५बलुचिस्तान
शुद्ध पारद के लक्षण५६कच्छी
अशुद्ध पारद के लक्षण५७लास बेला१०६
अभ्रकीयविमर्शः५९मेकरन तट
उत्पत्तिसिबि
वैक्रान्तीयविमर्शः६९बिहार और उड़ीसा
उपलब्धिः७०बम्बई१०७
मामाक्षिकीयविमर्शः७४बर्मा
स्वर्णमाक्षिकदक्षिण हैदराबाद
रौप्यमाक्षिककाश्मीर
कांस्यमाक्षिकगोदावरी१०८
विमलः७७ट्रावनकोर
उपलब्धिःशिरानी
शिलाजतुविमर्शः८०पञ्जाब
चपलविमर्शः८७संयुक्तप्रान्त१०९
उपस्थितिकुमायूँ
गुण८८गैरिकविमर्शः११०
विस्मथ का उपयोगकासीसविमर्शः
रसकविमर्शः८९हरतालविमर्शः११५
गन्धकीयविमर्शः१०१अञ्जनविमर्शः१२१
उपलब्धि१०२सौवीराञ्जन

[ ४५ ]

विषया:पृष्ठाङ्का:विषया:पृष्ठाङ्का:
रसाञ्जन१२१कृत्रिमकांस्यनिर्माणविधि:२८२
स्रोतोऽञ्जन१२२शृङ्गिकविषलक्षणम्२८५
पुष्पाञ्जन,,कालकूटविषपरिचय:,,
नीलाञ्जन,,वत्सनाभलक्षणम्,,
कङ्कुष्ठविमर्श:१२४विषवर्गीकरणम्२८६
गौरीपाषाणविमर्श:१२७उपविषाणि,,
आर्सेनिक की उपलब्धि१२८रक्तवर्गविमर्श:२८७
आर्सेनिक की पहचान,,पारदग्रहणपरिमाण२९५
आर्सेनिक के आक्साइड,,स्वेदनप्रकार:२९६
आर्सेनिक के सल्फाइड,,मर्दनलक्षणम्२९७
नवसारविमर्श:१२९मूर्च्छन लक्षणम्,,
नियामकगण२३८मतान्तरेण पारदस्य मूर्च्छनम्२९८
नियमनसंस्कार:,,उत्थापनस्वरूपम्२९९
कपोतलक्षणम्२५०बोधनस्य प्रथमप्रकार:३०४
पञ्चक्षार२५१द्वितीयप्रकार:,,
अष्टमूत्र,,तृतीय: प्रकार:,,
मूषोपयोगिमृत्तिकास्वरूपम्२७४नियामनलक्षणम्,,
वङ्कनाललक्षणम्,,क्षारद्वयं क्षारत्रयञ्च३०५
अपुनर्भवलक्षणम्२७५दीपनसंस्कार:,,
वारितरस्यलक्षणम्२७६रसतरङ्गिण्युक्तप्रकार:३०६
रेखापूर्णतायाः स्वरूपम्,,नियामकगण:,,
गोष्ठस्वरूपम्२७९दीपनसंस्कारकरणविधि:,,
गर्वरपुटलक्षणम्,,दीपनस्वरूपम्३०७
भाण्डपुटलक्षणम्,,दीपनस्य प्रथमप्रकार:,,
लावकपुटविमर्श:२८०द्वितीय: प्रकार:,,
लावकपुटलक्षणम्२८१तृतीय: प्रकार:,,
कृत्रिमपित्तलनिर्माणविधि:२८२चतुर्थ: प्रकार:,,

[ ४६ ]

विषयाःपृष्ठाङ्काःविषयाःपृष्ठाङ्काः
क्षेत्रीकरणस्वरूपम्३११विषतिन्दुकबीजशोधनविधिः३४३
क्षेत्रीकरणप्रक्रिया,,प्रकारान्तरम्,,
खोटबन्धस्य लक्षणम्३१३प्रकारान्तरम्,,
कज्जलीस्वरूपम्३१४विषमज्वरलक्षणम्३४६
बाह्यद्रुतिलक्षणम्३१७चूर्णकूष्माण्डस्वरसयोर्हरताल शोधनविधिः३४९
उपद्रवलक्षणम्,,चूर्णोदकनिर्माणविधिः,,
अरिष्टलक्षणम्,,तिलक्षारोदके तालशोधनविधिः,,
रसायनलक्षणम्,,धुस्तूरबीजशोधनविधिः३५०
भूधरयन्त्रस्वरूपम्३३०प्रकारान्तरम्३५१
रसायनोचितरसः३३१व्योषपरिभाषा,,
रसभक्षणकालः,,विषनिषेधविमर्शः३५४
मात्राभेदः:,,लवणपञ्चकम्,,
पञ्चकर्मयोग्यव्यक्तिः,,कवचीयन्त्रनिर्माणविधिः३५५
हंसोदकः३३२अग्निजारपरिचयः३६१
सुरा३३३शृङ्गीविषलक्षणम्३६३
आसवः,,शृङ्गीविषशोधनम्,,
पित्तज्वरलक्षणम्३३८सूचिकाभरणरसनिर्माणविधिः,,
श्लेष्मज्वरलक्षणम्,,कृष्णसर्पविषस्याहरणविधिः३६४
द्वन्द्वजसन्निपातजज्वराणां लक्षणम्३३९कृष्णसर्पविषशोधनविधिः,,
वातपित्तज्वरलक्षणम्,,अशुद्धलाङ्गलीसेवनेदोषाः३६७
वातश्लेष्मज्वरलक्षणम्,,लाङ्गलीशोधनविधिः,,
पित्तश्लेष्मज्वरलक्षणम्,,अभिन्यासज्वरलक्षणम्,,
सन्निपातज्वरलक्षणम्,,ससारादिश्लोकव्याख्या३६८
जयपालशोधनविधिः३४२कुक्कुटपुटलक्षणम्३६९
प्रकारान्तरम्,,पञ्चपित्तम्३७३
प्रकारान्तरम्,,ज्वरेपथ्यापथ्यव्यवस्था३८३
स्नुहीदुग्धशोधनविधिः३४३

[ ४७ ]

विषयाःपृष्ठाङ्काःविषयाःपृष्ठाङ्काः
पथ्यस्य प्रयोजनम्३८२त्रिकत्रयस्वरूपम्४०३
सर्वविधज्वरेषु पथ्यानिश्वासेपथ्यापथ्यम्४०५
मध्यमज्वरेहितानि३८३अपथ्यम्
पुराणज्वरे हितानिअतिव्यायामनिषेधः४०६
आगन्तुकज्वरे हितानिव्यायामानर्हाः
विषमज्वरे हितानि३८४व्यायामार्हा
अतिलङ्घनं वर्ज्यम्व्यायामसमयः
सम्यग्लङ्घितलक्षणानिबलाबललक्षणम्
उष्णजललक्षणम्अधारणीया वेगाः
रक्तपित्तविमर्शः३८५हिक्कास्वरूपं निरुक्तिश्च४०७
रक्तपित्तव्याख्यातासां पूर्वरूपम्
रक्तपित्तनिदान और गतितासां नामानि
द्राक्षादिगणौषधियांधान्याम्लस्वरूपम्४०८
लौहारिवर्गः३८९विश्वादिश्लोकव्याख्या४१०
रक्तरोधकौषधयःक्षीरपाकविधिः४११
रक्तपित्ते साधारणपथ्यः३९०हिक्कायां पथ्यापथ्यम्४१२
कासनिदानम्३९१त्रिकटुस्वरूपम्४१६
पैत्तिककासनिदानम्३९४त्रिफलास्वरूपम्
क्षयकासनिदानलक्षणादिकम्आरनालस्वरूपम्
कफजकासलक्षणम्३९५दशमूलस्वरूपम्
कासघ्नधूमविमर्शः३९७उभयपञ्चमूलम्
धूमसेवनविधिःस्वरभेदे पथ्यापथ्यव्यवस्था४१७
धूमकालाःअथापथ्यम्
धूमपानवर्ज्यावस्थाराजयक्ष्मनिदानम्४१८
वातकासे पथ्यानि३९८राजयक्ष्मलक्षणम्
कासेसाधारणपथ्यनिर्देशःराजयक्ष्मणि साधारणपथ्यम्४३४
ऊर्ध्वश्वासलक्षणादिकम्३९९यक्ष्मीशोधनव्यवस्था

[ ४८ ]

विषयाःपृष्ठाङ्काःविषयाःपृष्ठाङ्काः
वमनविधिः४३५वैद्यनाथवटीनिर्माणम्४७९
विरेचनम्लौहप्रयोगः
अरोचके पथ्यापथ्यव्यवस्था४३६उदावर्त्तेऽपथ्यानि
अपथ्यानिअतीसारनिदानम्४८०
छर्द्याम्पथ्यानि४३८नवीन तथा पुराने धान्यों के ग्रहण करने का निर्देश
अपथ्यानिअध्यशनलक्षणम्
हृदयरोगलक्षणसम्प्राप्ती४३९अतीसारे पथ्यानि४८८
अध्यशनलक्षणम्अतीसारेऽपथ्यानि
हृद्रोगे पथ्यापथ्यम्४४१अतीसारे पानीयम्४८९
तृष्णारोगेऽपथ्यम्४४२ग्रहणीरोगसम्प्राप्त्यादिवर्णनम्
पालिकायन्त्रस्वरूपः४४८पञ्चकोलस्वरूपः४९९
मदात्ययपथ्यापथ्यव्यवस्था४५०रुदन्तीपरिचयः५०२
अम्लवर्गःक्षारत्रयस्वरूपम्
पित्तार्शसां लक्षणम्४५१ग्रहण्यां पथ्यापथ्यविमर्शः५०५
वातार्शसां लक्षणम्४५२ग्रहण्यामपथ्यानि
श्लेष्मसन्निपातार्शसां लक्षणम्अग्निमान्द्यादिषु पथ्यापथ्यव्यवस्था५२२
श्लेष्मार्शसन्निदोषजस्य च लक्षणम्अपथ्यानि
सहजार्शसांलक्षणम्मूत्रकृच्छ्रविमर्शः५२३
अन्धमूषापरिभाषा४६७मूत्रदोषाङ्कुरोरसः
अर्शोरोगे पथ्यापथ्यविवेकः४७५अश्मरीनाशकोपायाः५२४
अन्नेषु४७६अश्मरी की उत्पत्ति५२५
मांसेषुअश्मरी के भेद
शाकेषुअश्मरी का पूर्वरूप तथा लक्षण५२६
अर्शोरोगेऽपथ्यानिमूत्रकृच्छ्रकारणानि५३१
स्नेहपाकविधिः४७८अश्मरीरोगे पथ्यापथ्यव्यवस्था५३४
स्नेहपाकपरीक्षा

[ ४६ ]

विषयाःपृष्ठाङ्काःविषयाःपृष्ठाङ्काः
अपथ्यानि५३४द्वितीयः६१६
प्रमेहविमर्शःस्थौल्ये पथ्यापथ्यम्६२३
स्वास्थ्यलक्षणम्अम्लपित्तरोगे पथ्यापथ्यविवेकः६२९
प्रमेह की उत्पत्ति में कारणउदरवृद्धि के कारण६३२
प्रमेह की सम्प्राप्तिअष्टपुष्पाणि६४१
प्रमेहों का पूर्वरूपउदररोगे पथ्यापथ्यव्यवस्था६४३
प्रमेहों के सामान्य लक्षण तथा भेद५३५पाण्डुरोगे पथ्यापथ्यनिर्देशः६६०
तन्द्रालक्षणम्लङ्केश्वररसः६६९
कफप्रमेहाः५३६लूतारोगेतिहासः६८९
पित्तप्रमेहाःमधुरत्रयम्६९४
वातप्रमेहाःमूर्च्छितपारद का स्वरूप६९५
प्रमेहों का समन्वयत्रैलोक्यविजयरसः६९६
वरनागलक्षणम्५५२शुद्धगन्धकप्रयोगविमर्शः७०७
मल्लमूषास्वरूपः५५६गन्धकसेवने वर्जनीयानि
कवचीयन्त्रलक्षणम्५६५वलिवसापरिचयः७०८
प्रमेहे पथ्यापथ्यव्यवस्था५७१सिद्धस्नेह के लक्षण७१२
अपथ्यानिविपादिका७१८
विद्रधिरोगे पथ्यापथ्यव्यवस्था५७८कुष्ठे पथ्यापथ्यविवेकः७२०
अपथ्यानिकृमिरोगे पथ्यापथ्यविवेकः७२४
वर्ध्मवृद्धिरोगे पथ्यापथ्यव्यवस्था५८१तालकेश्वरः७२९
पञ्चकोलस्वरूपम्५८३पद्मार्कंतैलम्७३१
गुल्मे पथ्यानि५९३आमवाते पथ्यापथ्यव्यवस्था७३७
क्षारनिर्माणविधिः५९४अपस्मारे पथ्यापथ्यव्यवस्था७३९
प्लीहविमर्शः५९६उन्मादरोगे पथ्यापथ्यव्यवस्था७४१
प्लीहरोगे पथ्यापथ्यनिर्देशःवरुणादिगणः७४९
नागवल्लभदसः६१६वातरक्ते पथ्यापथ्यव्यवस्था७७२
लक्ष्मणास्वरूपः७७५

[ ५० ]

विषयाःपृष्ठाङ्काःविषयाःपृष्ठाङ्काः
नागोदरलक्षणम्७७९पनसिकायाश्चिकित्सा८८८
उपविष्टकलक्षणम्७८०पाषाणगर्दभलक्षणम्
जलकूर्मकलक्षणम्चिकित्सा
अभ्रकद्रुतिप्रकारवर्णनम्जालगर्दभलक्षणम्
गर्भिण्याः पथ्यापथ्यविवेकः७९९चिकित्सा
बालरोगे पथ्यापथ्यविवेकः८१८इरिवेलिकालक्षणम्
त्रिलौहस्वरूपम्८२२कक्षालक्षणम्
नेत्ररोगविमर्शः८२७चिकित्सा
नेत्ररोगे पथ्यापथ्यानि८४४विस्फोटकलक्षणम्
अन्ययोगाः८४९अग्निरोहिणीलक्षणम्
कर्णरोगे पथ्यापथ्यविवेकः८५०चिकित्सा
नासारोगे पथ्यापथ्यम्८५२चिप्यकुनखयोर्लक्षणं चिकित्सा च८८९
मुखरोगे पथ्यापथ्यविवेकः८६०अनुशयीलक्षणम्
तन्तुरोगे वर्जनीयम्८६४चिकित्सा
शिरोरोगे पथ्यापथ्यविवेकः८६९विदारिकाया लक्षणं चिकित्सा च
भगन्दरे पथ्यापथ्यविवेकः८७७शर्कराऽर्बुदलक्षणम्
अर्बुदरोगे पथ्यापथ्यविवेकः८८२चिकित्सा
अपथ्यानिपाददारिकाया लक्षणं चिकित्सा च
अजगल्लिकाया लक्षणं चिकित्सा च८८६उपोदिकाद्यं तैलम्८९०
यवप्रख्यायालक्षणं चिकित्सा चकदरस्य लक्षणं
अन्धालज्या लक्षणं चिकित्सा चकदरचिकित्सा
विवृताया लक्षणं चिकित्सा च८८७अलसस्यलक्षणं चिकित्सा च
कच्छप्या लक्षणं चिकित्सा चइन्द्रलुप्तस्यलक्षणम्
वल्मीकस्य लक्षणं चिकित्सा चचिकित्सा८९१
इन्द्रवृद्धालक्षणम्दारुणकस्यलक्षणम्
इन्द्रवृद्धायाश्चिकित्सा८८८चिकित्सा
पनसिकालक्षणम्अरुंषिकाया लक्षणम्

[ ५१ ]

विषयाःपृष्ठाङ्काःविषयाःपृष्ठाङ्काः
हरिद्राद्यं तैलम्८९२चिकित्सा८९४
पलितस्य लक्षणम्:’वृषणकच्छूलक्षणम्
चिकित्साचिकित्सा
मसूरिकायालक्षणं चिकित्सा चगुदभ्रंशस्य लक्षणम्
यौवनपिडकाया लक्षणम्चिकित्सा
पद्मिनीकण्टकलक्षणम्’’मूषकतैलम्
चिकित्सा’’क्षुद्ररोगेषु पथ्यापथ्यविधिः
जतुमणिलक्षणम्स्वरभेदे पथ्यापथ्यव्यवस्था९०५
चिकित्सा’’श्लोपदरोगे पथ्यापथ्यविवेकः९०८
मशकलक्षणम्स्थौल्ये पथ्यापथ्यम्९१०
चिकित्सा’’त्रिफलारसायनस्य विमर्शः९३३
तिलकालकलक्षणम्कामकलाख्यरसनिर्माणप्रकारान्तरम्९४७
चिकित्सा’’पूर्णेन्दुरसः९५०
न्यच्छस्य लक्षणम्मण्डकपरिभाषा९६३
व्यङ्गस्यलक्षणम्कान्तलौलक्षणम्९८०
तयोश्चिकित्सा’’लौहशोधनार्थे काथविधिः९८१
परिवर्त्तितकालक्षणम्’’वङ्गभस्मविधिः९८२
चिकित्सा’’अथवा
अथवा’’नागभस्मविधिः
अवपाटिकालक्षणम्८९३अथवा
चिकित्सालौहमारणविधिः९८३
निरुद्धप्रकषस्यलक्षणम्निरुत्थभस्मपरीक्षाप्रकारः९८४
चिकित्सा’’कुटीनिर्माणप्रकारः९८६
सन्निरुद्धगुदलक्षणम्’’चरकोक्ताचाररसायनम्१०६६
चिकित्सा
अहिपूतनलक्षणम्८९४

१ दोलायन्त्रम्—

द्रवद्रव्येण भाण्डस्य पूरितार्धोदकस्य च । मुखस्योभयतो द्वारद्वयं कृत्वा प्रयत्नतः ॥ तयोस्तु निक्षिपेद्दण्डं तन्मध्ये रसपोटलीम् । बध्वा तु स्वेदयेदेतद्दोलायन्त्रमिति स्मृतम् ॥ १ ॥
इति रसरत्नसमुच्चयः ।

अन्यच्च—विबध्य सौषधं सूतं सभूर्जे त्रिगुणाम्बरे । रसपोट्टलिकां काष्ठे दृढं बध्वा गुणेन हि ॥ २ ॥ सन्धानपूर्णकुम्भान्तः प्रलम्बनगतिस्थिताम् । अधस्ताद् ज्वालयेदग्निं तत्तदुक्तक्रमेणहि ॥ ३ ॥ दोलायन्त्रमिदं प्रोक्तम्
इति रसेन्द्रचूडामणिः ।

एक मिट्टी की हण्डिका में काञ्जी, निम्बू का रस, क्षारोदक या जयन्ती, निर्गुण्डी आदि स्वेदनार्ह औषधियों का स्वरस या क्वाथ भर कर उस हण्डिका के दोनों किनारों में युक्ति से दो छिद्र बना कर उन छिद्रों में एक काष्ठ की मजबूत पतली लकड़ी डाल दें। फिर उस लकड़ी के बीच में पारद की पोट्टली या अन्य लोह ताम्रादिक या रत्न आदि की पोट्टली बांध कर भाण्डस्थ द्रव में लटका दें। फिर इस हण्डिका को चूल्हे पर चढ़ा कर यथोदित समय तक अग्नि प्रदीप्त कर के पोट्टलीस्थ पदार्थ का स्वेदन करते हैं। इसी को दोलायन्त्र कहते हैं। अर्थात् पारदादिक की पोट्टली काष्ठ के साथ बांधने से दोले ( झूले ) की तरह द्रव में लटकती है अतः दोला यन्त्र कहा गया है।

[ २ ]

२ बालुकायन्त्रं लवणयन्त्रञ्च

रसगर्भां गूढवक्त्रां मृद्वस्त्राङ्गुलघनावृताम् ।
शोषितां काचकलसीं त्रिषु भागेषु पूरयेत् ॥ १ ॥
भाण्डे वितस्तिगम्भीरे बालुकासु प्रतिष्ठितम् ।
तद्भाण्डं पूरयेत् त्रिभिरन्याभिरवगुण्ठयेत् ॥ २ ॥
भाण्डवक्त्रं मणिकया सन्धि लिम्पेन्मृदा पचेत् ।
चुल्ल्यां तृणस्य चादाऽऽहान्मणिकापृष्ठवर्त्तिनः ॥ ३ ॥
एतद्धि बालुकायन्त्रं तद्यन्त्रं लवणाश्रयम् ।
पञ्चाढबालुकापूर्ण-भाण्डे निक्षिप्य यत्नतः ॥ ४ ॥
पच्यते रसगोलाद्यं बालुकायन्त्रमीरितम् ।
एवं लवणनिक्षेपात् प्रोक्तं लवणयन्त्रकम् ॥ ५ ॥

अथवा—

अन्तःकृतरसालेपताम्रपात्रमुखस्य च ।
लिप्त्वा मृल्लवणेनैव सन्धि भाण्डतलस्य च ॥ १ ॥
तद्भाण्डं पटुनाऽऽपूर्य्य क्षारैरर्धा पूर्व्ववत् पचेत् ।
एवं लवणयन्त्रं स्याद् रसकर्म्मणि शस्यते ॥ २ ॥

रसरत्नसमुच्चयः ।

एक आतसी शीशी जिसका नीचे का भाग (पेंदी) चौड़ा हो तथा लम्बी और सङ्कुचित नलिका हो, लेकर उस की नलिका में एक पतली लकड़ी डाल कर शीशी को उल्टी करदें। फिर इस लकड़ी को किसी टेबुल के सहारे दृढ़ बांध दें। फिर हण्डिका में २४ घण्टे तक गली हुई मुल्तानी (चिकनी) मिट्टी का आतसी शीशी के पृष्ठ (पीठ) भाग पर पतला एक लेप कर के उसी मिट्टी के घोल में भींगी हुई वस्त्र की पट्टी का प्रलेप कर के सुखा लेवें। फिर सूख जाने पर दूसरी पट्टी का लेप करदें। इस तरह सात बार लेप कर के सुखा लेवें। फिर उस आतसी शीशी के चार भागों में से तीन भागों को कज्जली से भर दें। फिर एक लोहे या मिट्टी की नांद (टब) को बालुका (रेत) से भर कर उस बालुका के मध्य में आतसी शीशी को गले तक गाड दें। फिर उस नांद के मुख पर शराव ढक कर के सन्धि बन्धन कर दें। फिर इस यन्त्र को भट्टी पर चढ़ा कर अग्नि प्रज्वलित कर दें तथा हण्डिका (यन्त्र) के मुख पर स्थित शराव के अन्दर तृण भर दें। स्थान को बालुका, रेत अथवा क्षार या लवण से भर कर यन्त्र को चूल्हे पर चढ़ा कर पाक करना चाहिए। इस को बालुका यन्त्र या लवण यन्त्र कहते हैं।

[ ३ ]

३ भूधरयन्त्रम् ।

बालुकागूढसर्वाङ्गां गर्ते मूषां रसान्विताम् ।
दीप्तोत्पलैः संवृणुयाद् यन्त्रं तद् भूधराह्वयम् ॥ १ ॥

पृथ्वी में एक हस्त गहरा गढा (गर्त) बना कर उसके अर्धभाग को बालुका से भर दें, फिर उस बालुका पर औषध से पूर्ण मूपा को रख दें तथा मूषा का मुख बन्द कर देना चाहिए । पश्चात् शेष गर्त को रेत से भर कर अर्थात् सारी मूषा को रेत से ढक कर उस पर जंगली उपलों की आंच जला देनी चाहिए । इस को भूधर यन्त्र कहते हैं । यह वर्णन चित्र के अनुसार नहीं है । अत्रि संहिता का वर्णन चित्रानुसार है । यथा—

यन्त्रं डमरुवद्वाथ वाऽधःपातनयन्त्रवत् ।
भूगर्ते तत् समाधाय चोर्ध्वमाकीर्य वह्निना ॥ १ ॥
अधः स्थाल्यां जलं क्षिप्त्वा सूतकं तत्र पातयेत् ।
एतद् भूधरयन्त्रं स्यात् सूतसंस्कारकर्मणि ॥ २ ॥

इत्यत्रिसंहिता

अर्थात् चपटे आकार की दो हण्डिकाएं लेकर एक हण्डिका के भीतरी प्रदेश में पारद के निम्बवादिरस पिष्टकल्क का प्रलेप करके सुखा दें तथा दूसरी हण्डिका में जल भर कर पारद लिप्त हण्डिका को जल पूर्ण हण्डिका के मुख के साथ औंधी कर के मिलाकर दोनों की सन्धियों को बन्द करके डमरू के समानाकार का यन्त्र बनालें । फिर इस यन्त्र को पृथ्वी के अन्दर खोदे हुए गर्त में रखकर सूतलिप्त हण्डिका के पृष्ठ पर अग्नि जला दें । इसको भूधरयन्त्र कहते हैं ।

भाव प्रकाश में इसका वर्णन निम्न प्रकार से किया गया है। यथा—

त्रिफलाशिश्रुशिखिभिर्लवणासुरिसंयुतैः ।
नष्टपिष्टं रसं कृत्वा लेपयेदूर्ध्वभाजनम् ॥ १ ॥
ततो दीप्तैरधःपातमुपलैस्तस्य कारयेत् ।
यन्त्रे भूधरसंज्ञे तु ततः सूतोविशुद्ध्यति ॥ २ ॥

[ .४ ]

४ तिर्यक्पातनयन्त्रम्—

क्षिपेद्रसं घटे दीर्घनताधोनालसंयुते ।
तन्नालं निक्षिपेदन्यघटकुक्ष्यन्तरे खलु ॥
तत्र रुद्ध्वा मृदा सम्यग्वदने घटयोरथ ।
अधस्ताद्रसकुम्भस्य ज्वालयेत्तीव्रपावकम् ॥
इतरस्मिन् घटे तोयं प्रक्षिपेत् स्वादुशीतलम् ।
तिर्यक्पातनमेतद्धि वार्तिकैरभिधीयते ॥

इति रसरत्नसमुच्चयः ।

एक मिट्टी के घट में पारद भर कर घट की ग्रीवा के कुछ नीचे के भाग में एक छिद्र बना कर उस छिद्र में एक लम्बी तथा टेढी नली लगा देनी चाहिए। फिर उस नली के दूसरे भाग को एक दूसरे घट के मध्य भाग में छिद्र बना कर उस में प्रविष्ट कर दें। फिर पारदातिरिक्त घट में शीतल जल भर कर दोनों

के मुख को ढक्कन से तथा नालीप्रवेशजन्य छिद्रों को कपडमिट्टि द्वारा बन्द कर के सुखा कर युक्ति से चूल्हे पर पारद वाले घट को स्थापित कर के अग्नि जला देवें। अग्नि जलते समय चूल्हे के नीचे स्थित घट पर एक लोटे या पात्र के द्वारा शीतल जल डालते रहना चाहिए। इस तरह चूल्हे पर स्थित घट के अन्दर से पारद अग्नि के ताप के कारण उड कर नीचे वाले घट के जल में नलिका मार्ग से हो कर एकत्रित होता रहता है। वार्त्तिककारों ने इस को तिर्यक्पातन यन्त्र कहा है।

[ ५ ]

५ ऊर्ध्वाधःपातनयन्त्रवर्णनम्।

अष्टाङ्गुलपरीणाहमानाहेन दशाङ्गुलम् ।
चतुरङ्गुलकोत्सेधं तोयाधारं गलादधः ॥ १ ॥
अधोभाण्डमुखं तस्य भाण्डस्योपरिवर्तिनः ।
षोडशाङ्गुलविस्तीर्णपृष्ठस्याऽस्ये प्रवेशयेत् ॥
पार्श्वयोर्महिषीक्षीरचूर्णमण्डूरफाणितैः ।
लिप्त्वा विशोषयेत् सन्धिं जलाधारे जलं क्षिपेत् ॥ ३ ॥
चुल्ल्यामारोपयेदेतत् पातनाथन्त्रमीरितम् ॥ ४ ॥

अष्ट अङ्गुल परिधियुक्त, दश अङ्गुल दीर्घ तथा चार अङ्गुल मोटा एक मिट्टी का भाण्ड लेकर उसमें शीतल जल भर दें। फिर सोलह अङ्गुल चौडे पृष्ठ (पीठ) वाला एक भाण्ड लेकर उसके भीतरी भाग में औषधपिष्ट पारद कल्क का लेप करके सुखाकर अधोमुख करके जलपूर्ण घट की ग्रीवा के नीचे तक इसके मुखको

प्रविष्ट ( धंसा ) करके आस पास की सन्धि को भैंस के दुग्ध से पीसे हुए माष चूर्ण, लौहकिट्ट आदि के कल्क से विलिप्त करके सुखाकर चूल्हे पर चढ़ा के अग्नि जलादें । इससे पारद का अधः पातन होता है ।

अथवा एक मिट्टी का भाण्ड लेकर औंधामुख करके पृथ्वी पर रखकर उसके पृष्ठ भाग पर आठ अङ्गुल चौड़ा, दश अङ्गुल लम्बा तथा चार अङ्गुल मोटा एक चिकनी मिट्टी अथवा उड़दी की पिष्टी का आलवाल ( थाला ) बनाकर सुखालें । फिर सोलह अङ्गुल चौड़े पृष्ठ वाला एक भाण्ड लेकर उसके भीतरी तल में पारद कल्क का लेप करके सुखाकर इसके मुख को पृष्ठ पर आल वाल वाले अधोमुखकृत भाण्ड के मुख से मिलाकर भैंस के दुग्ध, माषचूर्ण और मण्डूर किट्टादिकृत कल्क से सन्धिबन्धन करके सुखाकर चूल्हे पर चढ़ा के अग्नि जला दें । आलवाल के भीतरी गरम हुए जल को थोडी२ देर में निकालर कर उसमें शीतल जल बार२ डालते रहना चाहिए । इससे पारद का ऊर्ध्वपातन संस्कार होता है तथा यह अर्थ चित्रानुकूल भी है ।

[ ६ ]

६ अधःपातनयन्त्रवर्णनम्

अथोर्ध्वभाजने लिप्तस्थापितस्य जले सुधीः ।
दीप्तैर्वनोत्पलैः कुर्यादधःपातं प्रयत्नतः ॥ १ ॥

रसरत्न समुच्चयः ।

एक छोटा भाण्ड लेकर उसके भीतरी तलो में पारदकल्क का प्रलेप कर दें तथा पृष्ठ प्रदेश पर माषचूर्णादिक से एक आलवाल ( क्यारी = थाला ) बनाकर सुखालें। फिर एक चौडे उदर वाले भाण्ड में शीतल जल भरकर औषधलिप्त भाण्ड को अधोमुख करके दोनों के मुखों को मिलाकर सन्धिबन्धन कर दें। फिर यन्त्र को एक गढे में रखकर ऊपरी भाण्ड के आलवाल में जङ्गली उपले भर कर अग्नि जला दें। इससे पारद का अधोघट के शीतल जल में अधःपातन होता है।

रसेन्द्रचूडामणि ग्रन्थ में इसका वर्णन निम्नरूप से है ।