भारतकोश
रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)

रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)

Rasatarangini of Sadananda Sharma with Prasadani Commentary

सदानन्द शर्मा (टीकाकार: पं. हरिदत्त शास्त्री) द्वारा

DevanagariHindipublished799 पृष्ठ

पृष्ठ 144, कुल 799 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 144

१०२ रसतरङ्गिणी उपविषों में यथासम्भव अन्य विषों को क्रमशः ७-७ दिन खरल करें । प्रत्येक विषोपविष में सात दिन तक खरलकर इस पारद को डमरूयन्त्र द्वारा ऊपर उड़ा लेवें । पश्चात् दूसरे विष में मर्दनकर उड़ा लेवें । अन्त में पारद से चतुर्थांश वीरबहूटी और सोलहवाँ भाग सैन्धानमक मिला नींबू के रस से सात दिन खरल करके डमरूयन्त्र द्वारा उड़ा लेने से पारद को सुवर्ण आदि धातुओं को भक्षण करने योग्य शक्ति प्राप्त हो जाती है । इसको बुभुक्षित पारद कहते हैं । इस प्रकार बुभुक्षित पारद से जो भी कूपीपक्व रसायन अथवा रस तय्यार किये जायेंगे उनमें सामान्य शुद्ध पारद से कई गुना शक्ति अधिक होती है । पारद के अवशिष्ट दश संस्कारों के विषय में रसरत्न समुच्चय, आयुर्वेद- प्रकाश, रसकामधेनु आदि रसग्रन्थों का अध्ययन-मनन आदि करना चाहिए । इति पारदस्याष्टसंस्कारविज्ञानीयो नाम पञ्चमस्तरङ्गः । अथ मूर्च्छनाविज्ञानीयः षष्ठस्तरङ्गः अथ मूर्च्छनायाः स्वरूपम् तत्तद्विधिप्रभेदेन रसस्याव्यभिचारतः । व्याधिघातकता या स्यात् सा मता मूर्च्छना बुधैः ॥१॥ आदौ मूर्च्छनास्वरूपं प्रयोजनसहितम्—तत्तद्विधयो वक्ष्यमाणाः सगन्धनि- र्गन्धादयः, तद्भेदेन या रसस्य अव्यभिचारतः अनैकान्तिकत्वं विना व्याधिघा- तकता रोगापनयनसामर्थ्यं सा मूर्च्छना । यदाह रसमाधवः—"अव्यभिचरित- व्याधिघातकत्वं मूर्च्छना" इति । एतावता च मूर्च्छनसंस्कारादस्याः भेदो बोधितः, मूर्च्छनसंस्कारस्य तथानुपयुक्तत्वात्, इत्यवधेयम् । यदुक्तम्—"मूर्च्छित्वा हरति रुजम्।" इति भगवद्गोविन्दपादैः । वस्तुतस्तु करणे नामकरणः तावता च तथाविधरोगावश्यंघातकशक्तिसाधकतमः क्रम एक एव स तादृशो मूर्च्छना- शब्दवाच्यः, अत एव मूर्च्छनाभेदाः सङ्गच्छन्ते । यत्तु "मूर्च्छना जारणा चेत्यनर्थान्तरं प्रायः" इति रसमाधवो व्याजहार, तत्र समीक्षामहे—"अत्र च सगन्धमूर्च्छनायाः कजलीरूपाया निर्गन्धमूर्च्छनायाश्च मुग्धत्वादेः जारणारूपा- भावात्—"प्रायः" शब्दसङ्गतिः । बन्धनस्यैवावस्थाविशेषो मूर्च्छनेति चेन्मैवं मंस्थाः, तथाऽभावात्—"बन्धनन्तु स्वाभाविकद्रवत्वे सति वह्निनाऽनुड्डीयमानत्वं मूर्तिबद्धत्वम् ।" इति रसमाधवस्यैवोक्तेः । अयमाशयः—"द्रुतग्रासपरीणामो जारणा" "अवश्यंव्याधिघातकत्वञ्च मूर्च्छना" इति गौणमेवेदं लक्षणयुगं फलत