रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)
Rasatarangini of Sadananda Sharma with Prasadani Commentary
सदानन्द शर्मा (टीकाकार: पं. हरिदत्त शास्त्री) द्वारा
१०२ रसतरङ्गिणी उपविषों में यथासम्भव अन्य विषों को क्रमशः ७-७ दिन खरल करें । प्रत्येक विषोपविष में सात दिन तक खरलकर इस पारद को डमरूयन्त्र द्वारा ऊपर उड़ा लेवें । पश्चात् दूसरे विष में मर्दनकर उड़ा लेवें । अन्त में पारद से चतुर्थांश वीरबहूटी और सोलहवाँ भाग सैन्धानमक मिला नींबू के रस से सात दिन खरल करके डमरूयन्त्र द्वारा उड़ा लेने से पारद को सुवर्ण आदि धातुओं को भक्षण करने योग्य शक्ति प्राप्त हो जाती है । इसको बुभुक्षित पारद कहते हैं । इस प्रकार बुभुक्षित पारद से जो भी कूपीपक्व रसायन अथवा रस तय्यार किये जायेंगे उनमें सामान्य शुद्ध पारद से कई गुना शक्ति अधिक होती है । पारद के अवशिष्ट दश संस्कारों के विषय में रसरत्न समुच्चय, आयुर्वेद- प्रकाश, रसकामधेनु आदि रसग्रन्थों का अध्ययन-मनन आदि करना चाहिए । इति पारदस्याष्टसंस्कारविज्ञानीयो नाम पञ्चमस्तरङ्गः । अथ मूर्च्छनाविज्ञानीयः षष्ठस्तरङ्गः अथ मूर्च्छनायाः स्वरूपम् तत्तद्विधिप्रभेदेन रसस्याव्यभिचारतः । व्याधिघातकता या स्यात् सा मता मूर्च्छना बुधैः ॥१॥ आदौ मूर्च्छनास्वरूपं प्रयोजनसहितम्—तत्तद्विधयो वक्ष्यमाणाः सगन्धनि- र्गन्धादयः, तद्भेदेन या रसस्य अव्यभिचारतः अनैकान्तिकत्वं विना व्याधिघा- तकता रोगापनयनसामर्थ्यं सा मूर्च्छना । यदाह रसमाधवः—"अव्यभिचरित- व्याधिघातकत्वं मूर्च्छना" इति । एतावता च मूर्च्छनसंस्कारादस्याः भेदो बोधितः, मूर्च्छनसंस्कारस्य तथानुपयुक्तत्वात्, इत्यवधेयम् । यदुक्तम्—"मूर्च्छित्वा हरति रुजम्।" इति भगवद्गोविन्दपादैः । वस्तुतस्तु करणे नामकरणः तावता च तथाविधरोगावश्यंघातकशक्तिसाधकतमः क्रम एक एव स तादृशो मूर्च्छना- शब्दवाच्यः, अत एव मूर्च्छनाभेदाः सङ्गच्छन्ते । यत्तु "मूर्च्छना जारणा चेत्यनर्थान्तरं प्रायः" इति रसमाधवो व्याजहार, तत्र समीक्षामहे—"अत्र च सगन्धमूर्च्छनायाः कजलीरूपाया निर्गन्धमूर्च्छनायाश्च मुग्धत्वादेः जारणारूपा- भावात्—"प्रायः" शब्दसङ्गतिः । बन्धनस्यैवावस्थाविशेषो मूर्च्छनेति चेन्मैवं मंस्थाः, तथाऽभावात्—"बन्धनन्तु स्वाभाविकद्रवत्वे सति वह्निनाऽनुड्डीयमानत्वं मूर्तिबद्धत्वम् ।" इति रसमाधवस्यैवोक्तेः । अयमाशयः—"द्रुतग्रासपरीणामो जारणा" "अवश्यंव्याधिघातकत्वञ्च मूर्च्छना" इति गौणमेवेदं लक्षणयुगं फलत
उपचारात्, उपचर्य्यमाणं हि फलमेव तत्तत्क्रियया निर्देश्यम्, तथाच— सहकारिसंयोगविशेषद्रुतगन्धादिग्रासानां स्वरूपक्षयोत्तरं तथाविधः परिणामः फलं, तत्साधकङ्कर्म च जारणा, गन्धादिग्रासजारणसाधनत्वात् । अत एव गन्धकजी- र्णोऽभ्रजीर्णो हेमजीर्णो रस इति व्यवहारः । "ग्रस्तस्य चारणं गर्भे द्रावणं जारणन्तथा । इति त्रिरूपा निर्दिष्टा जारणा वरवार्तिकैः ॥” इत्यादिकन्तु पूर्वा- भिभूतं क्रियाकलापमपेक्ष्योक्तम् । चारणगर्भद्रावणयोः संस्कारान्तरत्वाच्च, अन्यथा संस्काराष्टादशत्वं भज्येत । तस्माद् “द्रुतग्रासपरीणामो जारणा" इति पुष्कलम् । तत्प्रकाराश्चानेके— "प्रकाराः शान्तिकोटिशः” इत्युक्तत्वात् । एता- वता च “गालनपातनव्यतिरेकेण" इत्यादिमाधवोक्तजारणलक्षणे गालनशब्दस्य वस्त्रादिगालनमर्थोऽनुसन्धेयः । अत्रच "द्रुतग्रासक्षय एव जारणा"। पूर्वावस्था- प्रतिपन्नत्वन्तु न लक्षणनिवेशायावश्यकं, तस्य ग्रासक्षयोत्तरं स्वतः सम्भवित्वात् । यच्च "मूर्च्छना जारणा चेत्यनर्थान्तरं प्रायः” इत्युक्तं तेन तदपि स्वोक्तिविरोधा- दुपेक्ष्यम् । “पूर्वावस्थाप्रतिपन्नात्वं जारण" इति तेनोक्तम् । मूर्च्छनायान्तु न पूर्वावस्थाप्रतिपन्नेतेति सुमहान् भेदः । मूर्च्छना च “भस्मभिन्नत्वे सति रसभक्ष- णयोग्यतापादकङ्कर्म ।” अवश्यव्याधिघातश्चास्याः फलमित्यलमधिकाम्रेडितेन ॥१॥ भा. टी.—गन्धक अथवा बिना गन्धक योग के ही पारद में जो निश्चित रोगनाशक शक्ति उत्पन्न करना है उसे मूर्च्छना कहा जाता है ॥ १ ॥ वक्तव्य—मूर्छना संस्कार से मूर्छना को भिन्न समझना चाहिए। क्योंकि मूर्छना संस्कार से पारद में निश्चित रोगनाशक शक्ति नहीं आती है; किन्तु मूर्च्छना संस्कार पारद की निश्चित रोगनाशक शक्ति की उत्पत्ति में सहायक है। मूर्च्छनाया द्वौः भेदौ निर्गन्धा च सगन्धा च मूर्च्छना द्विविधा मता । निर्गन्धा गन्धरहिता सगन्धा गन्धसंयुता ॥२॥ निर्गन्धा रसपुष्पादौ मूर्च्छना परिकीर्तिता । सगन्धा तु विशेषेण रससिन्दूरकादिषु ॥३॥ निर्गन्धसगन्धादिभेदेन मूर्च्छनाप्रकारा बहवः । रससिन्दूरकादिषु इत्यत्र आदिना पर्पट्यादिग्रहणम् । रसरत्नसमुच्चये पर्पट्यादयो बन्धभेदेपूक्ताः, वस्तु- तस्तु बन्धभेदविशेष एव फलविशेषान्मूर्च्छनाशब्दवाच्य इत्यवधेयम् ॥ २-३ ॥
१०४ रसतरङ्गिणी भा.टी.—सगन्धक मूर्च्छना अथवा गन्धकरहित मूर्च्छनाभेद से पारद की मूर्च्छना दो प्रकार की मानी जाती है । निर्गन्ध मूर्च्छना में गन्धक का योग नहीं होता है। किन्तु सगन्ध मूर्च्छना में गन्धक का योग (मिश्रण) होता है। रसपुष्प (रसकर्पूर) आदि में निर्गन्ध मूर्च्छना होती है और रस- सिन्दूर रसपर्पटी आदि में विशेष रूप से सगन्ध मूर्च्छना होती है ॥ २-३ ॥ सगन्धाया ( मूर्च्छनायाः) द्वौ भेदौ सगन्धा मूर्च्छना ह्यत्र रसतन्त्रविचक्षणैः । अन्तर्धूमबहिर्धूमभेदेनापि द्विधा मता ॥ ४ ॥ अन्तर्धूममूर्च्छनायाः स्वरूपम् निरुध्यारम्भतः कूपीमुखं यद्गन्धजारणम् । मूर्च्छना सा भिषग्वर्यैरन्तर्धूमाभिधा मता ॥ ५॥ जीर्णेगन्धे तु यत्कूपीवक्त्ररोधनपूर्वकम् । पाचनं मूर्च्छना सा तु बहिर्धूमाभिधा मता ॥६॥ अन्तर्धूमभेदेन सगन्धा द्विविधा—आरम्भादवरुद्धमुखपाकान्तर्धूमा। गंधक जारणोत्तरमल्पशेषे मुखरोधपूर्वकं जाता बहिर्धूमा मूर्च्छना इति भेदः ॥४-६॥ भा.टी.—रसतन्त्रकारों ने अन्तर्धूम और बहिर्धूम भेद से सगन्ध मूर्च्छना के दो भेद माने हैं। अतः इनका स्वरूप यहाँ बताया जाता है ॥ ४ ॥ भा.टी.—पारद गन्धक की कज्जली को एक सात कपड़मिट्टी की हुई मजबूत कांच की शीशी में भरकर पहिले ही उसमें डाट लगाकर वालुकायन्त्र से पकाने को अन्तर्धूम मूर्च्छना कहते हैं। और वालुकायन्त्र में रखकर अग्नि देने पर जब शीशी का गन्धक धुआँ निकलकर धीरे-धीरे जीर्ण हो जाय तब डाट लगा कर बनाये गये रससिन्दूर आदि को बहिर्धूम मूर्च्छना कहते हैं ॥ ५-६ ॥ सगन्धमूर्च्छितः सूतः सुचिरं परिशीलितः । न जातु प्रकरोतीह विकारान् पारदोत्थितान् ॥ ७ ॥ निर्गन्धमूर्च्छितः सूतो गदसंक्षयकालतः । अनन्तरं शीलनेन विकारान् जनयेद् भृशम् ॥८॥ अथ सगन्धनिर्र्गन्धयोः फले विशेषः—सगन्धमूर्च्छितः रससिन्दूरादिरूपः कज्ज लीरूपो वा सूतः सुचिरं सेवितोऽपि कदाचित् पारदोत्थितान् विकारान् मुखशोथ- लालास्रावादीन् न करोति । गन्धप्रभावेण विकारमजनयता मलमूत्रस्वेदादिमा-
गैभ्यः सूतस्य स्वत एव निर्गमात् । अतस्तस्य मात्रया सुचिरं सेवनेऽपि न हानिसंभावना । निर्गन्धमूर्च्छितः रसपुष्पकर्पूरादिरूपः सूतः रोगक्षयकालानन्तरं सेवनेन अवश्यं विकारान् जनयेत् । अतश्च फिरङ्गादिरोगक्षयोत्तरं रसपुष्पादेः सेवनन्न कार्यम् । अपितु निर्गन्धमूर्च्छितसूतसेवनोत्तर रोगशान्तौ सत्यां काकमा- चीकूष्माण्डशारिवादिपारददोषसारकौषधिरससेवनेन शरीरात् पारदनिःसारणं कार्यम् । “रसत्यागविधौ पुनः भक्षयेद् बृहतीं बिल्वम्” इति रसवाग्भट्टोक्तेः ॥७,८॥ भा.टी.—गन्धकयुक्त मूर्छित पारद को यदि बहुत देर तक भी सेवन किया जाय तो उसके द्वारा शरीर में कोई भी पारदविकार नहीं होने पाते हैं । किन्तु गन्धकरहित मूर्च्छित पारद को उपदंश आदि रोगों के अच्छी तरह शान्त होने के बाद कुछ देर भी और सेवन किया जाय तो भयंकर पारद- विकार उत्पन्न हो जाते हैं ॥ ७, ८ ॥ अथ मुग्धरसस्य निर्माणप्रकारः [ गीतिका ] युगतालकप्रमाणं विमलीकृतं रसेशम् । द्विगुणां खटीञ्च शुद्धां निदधोत खल्वमध्ये ॥६॥ परिपेषयेत्तु तावत् विधिनेतदीयचूर्णम् । अवलोक्यते न यावत्खलु चन्द्रिकाविहीनम् ॥१०॥ हतचन्द्रिकं तु चूर्णं ह्यवबुध्यैः योजयेद्वै । विबुधैः स्मृतो रसोऽयं खलु मुग्धनामधेयः ॥ ११ ॥ अथ मुग्धरसनिर्माणप्रकारः—पारदं विमलीकृतं पूर्वोक्तसंस्कारशुद्धं चतुस्तो- लकमितमादायाष्टतोलकमितां शुद्धां पाषाणांशरहितां वस्त्रगालितां खटीं कठिनौं खल्वे मर्दयेत् । विनष्टपारदकणं हतचन्द्रिकमेतच्चूर्णं मुग्धरसन्नाम ॥६-११॥ भा. टी.—दो तोला शुद्ध पारद चार तोले विशुद्ध खरिया मिट्टी लेकर दोनों को एक खरल में अच्छी तरह खूब घोटें, जब इसमें बिलकुल चन्द्रिका न रहे तो इसका प्रयोग करें । इसे “मुग्धरस” कहा जाता है ॥ ६-११ ॥ वक्तव्य—यह हलका सा भूरे रंग का चूर्ण होता है जो बाजार में बना बनाया मिलता है और इसे अंगरेजी में Grey Powder कहते हैं। मुग्धरसस्य गुणाः उदरामयनुत् वमिहृन्नियतं सहजोत्थफिरंगकुरंगहरिः । शिशुरोगहरस्तु विशेषतया विबुधैरूदितः खलु मुग्धरसः॥१२॥
१०६ रसतरङ्गिणी अथ मुग्धरसः—उदरामयः अतीसारः सहजोत्थः शरीरारम्भकबीजभाग- दुष्टिजन्यः फिरङ्गतदाख्यपापरोग एव कुरङ्गो मृगस्तन्नाशाय हरिः सिंह इव, बलात् तन्नाशक इत्यर्थः ॥१२॥ भा.टी.—मुग्धरस अन्तःप्रयोग में अतीसारनाशक, वमननिवारक, सहज- फिरंगरोगघातक रस है। विशेष रूप से यह बालकों के उदर रोगों में काम आता है ॥ १२ ॥ वक्तव्य—इसका प्रयोग बच्चों के अतिसार अर्थात् हरे-पीले या मृत्तिका वर्णवाले दुर्गन्ध युक्त दस्तों में होता है। यह दही के जैसे फटे दस्त, कामला, मन्दाग्नि और कण्ठशालूक आदि रोगों में भी लाभकारक है। मुग्धरसस्य मात्रानिरूपणम् गुञ्जार्धतः समारभ्य सार्धगुञ्जद्वयोन्मिता । पूर्णमात्रा मता मुग्धरसस्य तरुणोचिता ॥ १३ ॥ गुञ्जाष्टमांशतश्चास्य गुञ्जापादांशसंमिता । पूर्णमात्रा मता विज्ञैर्वार्षिकस्यार्भकस्य तु ॥ १४ ॥ मात्रानिरूपणं व्यवहारार्थम् । ३ गुञ्जातः २॥ गुञ्जा पर्यन्तं युवयोग्या- १/८ गुञ्जातः १/४ गुञ्जापर्यन्तं वार्षिकलकयोग्याऽस्य मात्रा ॥ १३, १४ ॥ भा.टी.—एक तरुण अवस्थावाले मनुष्य के लिए इसकी आधी रत्ती से ढाई रत्ती तक पूर्ण मात्रा होती है। और एक वर्ष के बालक के लिए एक चावल से चौथाई रत्ती तक इसकी पूर्ण मात्रा होती है ॥ १३, १४ ॥ मुग्धरसस्य आमयिकप्रयोगः गुञ्जैकसंमितो मुग्धरसस्तु सलिलान्वितः । मासमेकं द्वयं वापि यत्नतः परिशीलितः ॥ १५ ॥ गर्भिणीनां चिरोद्भूतां नवजातामथापि वा । फिरंगजनितां बाधां नाशयत्यविलम्बितम् ॥ १६ ॥ गुञ्जापादोन्मितो मुग्धरसो नीरेण शीलितः । शिशूनां विनिहन्त्याशु फिरङ्गं सहजोत्थितम् ॥ १७ ॥ रक्तिकांऽघ्रिमितो मुग्धरसो वारा नियोजितः । विनिहन्त्याशु बालानामतीसारं सुनिश्चितम् ॥ १८ ॥ विज्ञाय रोगोपशमं प्राणाचार्यो भिषग्वरः । न योजयेन्मुग्धरसं रससिन्दूरवद् भृशम् ॥ १६ ॥
षष्ठस्तरङ्गः १०७ रक्तिकाङ्घ्रिमितः गुञ्जाचतुर्थांशः । वारा जलेन । शिष्टं सुगमम् ॥१५-१६॥ भा.टी.-एक रत्ती मुग्धरस को जल के साथ एक मास या दो मास तक निरन्तर अच्छी तरह सेवन कराने से गर्भिणी स्त्री का नवीन तथा पुरातन फिरंग रोग नष्ट हो जाता है । १/४ रत्ती मात्रा में जल के साथ इस रस को बालकों को देने से उनका सहज फिरंग रोग नष्ट हो जाता है । १/४ रत्ती मात्रा में जल के साथ बच्चों को सेवन कराने से उनके दस्तों में निश्चित आराम आता है। परन्तु इसके प्रयोग से उक्त रोगों की शांति होने पर फिर इसे रससिन्दूर आदि गन्धक युक्त पारद की तरह सेवन नहीं कराना चाहिए । क्योंकि फिर सेवन कराने से इसके द्वारा पारदविकार उत्पन्न होने का भय रहता है ॥ १५-१६ ॥ अथ रसपुष्पस्य नामानि रसपुष्पं रससुमं कुसुमं रसपूर्वकम् । मतं, निरुच्यते कैश्चित्सुधानिधिरसाह्वया ॥ २० ॥ रसपुष्पनामानि शास्त्रे व्यवहाराय । केचिदिमं सुधानिधिनाम्ना ख्याप- यन्ति ॥ २० ॥ भा.टी.-रसकपूर के रसपुष्प, रससुम, रसकुसुम, इतने नाम कहे गये हैं । कोई-कोई वैद्य इसे सुधानिधिरस के नाम से भी कहा करते हैं ॥ २० ॥ अथ रसपुष्पस्य प्रथमो निर्माणप्रकारः विशुद्धं रसराजन्तु पञ्चतालकसंमितम् । तत्समं लवणाञ्चैव काशीसं विमलं तथा ॥२१॥ खल्वे सम्पेव्य यत्नेन श्लक्ष्णचूर्णं च कारयेत् । अथ चूर्णं समादाय हण्डिकायां विनिक्षिपेत् ॥२२॥ मध्ये सच्छिद्रया काचलिप्तयाऽऽयतवक्त्रया । आच्छादयेद्धण्डिकया रसकर्मविशारदः ॥२३॥ सन्धिन्तु वाससाऽऽच्छाद्य लेपयेत्स्वल्पया मृदा । न लेपयेदूर्ध्वपात्रं भानुतापेऽथ शोषयेत् ॥२४॥ चुल्ल्यां निधाय विपचेदत्यल्पानलयोगतः । ऊर्ध्वपात्रस्थच्छिद्रेण बाष्पमुद्याति वेगतः ॥२५॥ निर्याते जलबाष्पे तु विधिना परिपाकतः । खटीपिधानपिहितं छिद्रं खट्या प्रलेपयेत् ॥२६॥
१०८ रसतरङ्गिणी अतिमन्दानलेनैव यामद्वितयमादितः । विपाचयेत्प्रयत्नेन स्वाङ्गशीतमथोद्धरेत् ॥२७॥ न्युब्जं कृत्वा समुत्तार्य सन्धिदेशं विलिख्य च । शशिप्रभं लम्बमानं रसपुष्पं समाहरेत् ॥२८॥ अथ रसपुष्पस्य प्रथमो निर्माणप्रकारः—विशुद्धं संस्कारशुद्धं हिंगुलोत्थं वा पारदं ५ तोलकं, लवणं सैन्धवं ५ तो०, शुद्धं काशीसं ५ तो०, आनिश्चन्द्रिकं खल्वे पेषयेत्, न्युब्जीकृत्य हण्डिकां रसपुष्पोद्धरणं तस्याधःपातनिवृत्तये । शशिप्रभमतिश्वेतम् ॥ २१-२८ ॥ भा.टी.—विशुद्ध पारद पाँच तोला, लवण पाँच तोला, स्वच्छ कसीस पाँच तोला लेकर इन तीनों को एकत्र खरल में पीसकर बहुत सूक्ष्म चूर्ण बना लें। अब इस चूर्ण को एक दृढ़ हाँडी में डालकर उस (हाँडी) के मुख पर एक चौड़े मुखवाली बीच पेंदे में छिद्रवाली, कांचलित दूसरी हाँडी टिकाकर सन्धिस्थान पर कपड़मिट्टी करके धूप में सुखा लें। अब इस हांडी को चूल्हे पर रख मन्द-मन्द अग्नि से पकायें। पाक के समय ऊपरी हाँडी के छिद्र में से बड़ी तेजी के साथ वाष्प निकलने लगेगी। जब वाष्प निकलना बन्द हो जाय तो ऊपरी हाँडी के छिद्र को खड़ियामिट्टी के डाट से बन्दकर लेप कर दें और मन्द-मन्द अग्नि दें। उक्त परिमाण में ली हुई औषधियों को पकाने के लिए प्रारंभ से अन्त तक छः घण्टे की अग्नि देनी चाहिए। स्वांग शीत होने पर इस यन्त्र को नीचे उतार लें और ऊपर की हाँडी की सन्धि को खोलकर हाँडी को उलटाकर उसके तलप्रदेश में लगे हुए चन्द्रमा के सदृश लगे हुए रसकपूर को सावधानी से निकाल लें ॥ २१-२८ ॥ रसपुष्पस्य द्वितीयो निर्माणप्रकारः शुद्धं तोलकपञ्चकं रसवरं काशीसकं सैन्धवं दत्वा चैव समं समं सुमस्तृणे खल्वे ततः पेषयेत् । कूपीमध्यगतं पचेत्तु सिकतायन्त्रेऽथ यामद्वयम् नीहारप्रभमूर्ध्वभागनिचितं पुष्पं रसाद्यं हरेत् ॥२९॥ जलीयबाष्पे निष्क्रान्ते पिधानेन पिधाय वै । कूपिकाकण्ठदेशस्थां वालुकामपसारयेत् ॥३०॥ पुष्पवच्छोभते यस्मात्कूपीकण्ठप्रलम्बितम् । रसपुष्पमिदं तस्मात्प्राणाचार्यैर्निगद्यते ॥३१॥
षष्ठस्तरङ्गः १०६ अथ द्वितीयः प्रकारः—शुद्धपारदसैन्धवकाशीसानां प्रत्येकं ५ तोलकम् आनिश्चन्द्रिकं मर्दयित्वा काचकूप्यां निधाय बालुकायन्त्रेण यामद्वयं पाको विधेयः । जलीयबाष्पे निष्क्रान्ते पिधानकेन मुखमाच्छाद्य मृदा सन्धिं विलिप्य कूपिकागलाद् बालुकापसारणीया । तथा सति कण्ठदेशे शैत्यापादनेन रसपुष्प- सङ्ग्रहः सम्यक् सम्भवति ॥ २६-३१ ॥ भा. टी.—शुद्ध पारद पाँच तोला, सैन्धानमक पाँच तोला, साफ कसीस पाँच तोला लेकर इन सबको खरल में एकत्र अच्छी तरह मर्दनकर एक कपड़मिट्टी की हुई काँचकूपी में भर दें। अब इस काँचकूपी को बालुकायन्त्र में रखकर छः घण्टे अग्नि दें तो कांच की शीशी के ऊपरी प्रदेश में बर्फ के सदृश उज्ज्वल श्वेत वर्ण का रसकर्पूर लगा हुआ मिलेगा । अग्नि देते समय जब कि बाष्प निकल जाय तो कूपीमुख में डाट लगाकर इसके (कूपी) कण्ठ- प्रदेश की दो अंगुल बालुका को हटा दें जिससे वहाँ शीतलता प्राप्तकर रस- कर्पूर जमा हो सके । शीशी के कण्ठ में यह औषधि पुष्प के समान लगी हुई पाई जाती है, अतः इसे रसपुष्प नाम से कहा जाता है ॥ २६-३१ ॥ रसपुष्पस्य तृतीयो निर्माणप्रकारः पुष्पकाशीसजं चूर्णं त्वतिमन्दाग्नियोगतः । किञ्चिद् भृष्टं नष्टनीरं पञ्चतोलकसंमितम् ॥३२॥ तन्वितामेव दहने पुष्पितां स्फटिकारिकाम् । रसेश्वरं सैन्धवं च पृथक्तुल्यं समाहरेत् ॥३३॥ खल्वे सम्पेष्य यत्नेन श्लक्ष्णचूर्णं तु कारयेत् । निश्चन्द्रिकं वीक्ष्य चूर्णं यन्त्रे डमरुकाह्वये ॥३४॥ अतिमन्दानलेनैव द्वियामं यत्नतः पचेत् । भिषग्वरो विधानज्ञः स्वाङ्गशीतमथोद्धरेत् ॥३५॥ भास्वद्विभुं ततो युक्त्या शरदिन्दुमनोहरम् । पुष्पवल्लम्बमानं तु रसपुष्पं समाहरेत् ॥३६॥ रसतन्त्रमहाम्भोधिकर्णधारधुरन्धरैः । मित्रवंशावतंसैस्तु गुरुवर्यमहोदयैः ॥३७॥ श्रीमन्नरेन्द्रनाथाख्यैस्स्वयमाविष्कृतो विधिः । प्रकाशितः खलु मया लोकानुग्रहकाम्यया ॥३८॥
११० रसतरङ्गिणी अथ तृतीयः—पुष्पकाशीसचूर्णमतिमन्दानलेन नष्टजलांशं ५ तोलकं, वह्नि- भर्जिता स्फटिका ५ तो०, पारदः सैन्धवञ्च तावदेव । ततः खल्वे यावन्निश्चन्द्रिकं पिष्ट्वा डमरुयन्त्रेण पातयेत् । सुगमोऽयम्प्रकारः । रसतन्त्रमेव महाम्भोधिः तत्र कर्णधारेषु पारोत्तारकेषु धुरन्धरैः अग्रगण्यैः प्रधानैः मित्रवंशे विश्वामित्राख्ये कुले अवतंसैः शिरोभूषणरूपैः गुरुवर्य्यैः सद्गुरुभिः महोदयैः श्रीमन्नरेन्द्रनाथाख्यैः तादृशसुगृहीतनामभिः आविष्कृतः प्रकाशित इति श्रद्धाधिक्यसूचनम् ॥३२-३८॥ भा. टी.—पहिले पुष्प कसीस को मन्द-मन्द अग्नि में कुछ भूनकर उसके जलीयांश को सुखा लें, इस प्रकार भुनी हुई कासीस पाँच तोले और पाँच तोले फिटकरी की खील, शुद्ध पारा तथा सैन्धानमक पाँच-पाँच तोले लेकर सबको एकत्र खरल में खूब बारीककर निश्चन्द्र चूर्ण बना लें, उसे डमरूयन्त्र में डालकर बन्द करके अत्यन्त मन्द-मन्द अग्नि से छः घण्टे तक पकावें । जब स्वांग शीत हो जाय तो यन्त्र को नीचे उतारकर सावधानी से उसे खोलें और ऊपर के पात्र में लगे हुए शरत्कालीन चन्द्रमा के समान सुन्दर श्वेतवर्ण चमकीले रसपुष्प को निकाल लें । यह रसशास्त्र के धुरन्धर विद्वान् रसयनाचार्य्य सिद्धकर्म्माभ्यास युक्त मान- नीय वैद्य श्री नरेन्द्रनाथ की अनुभूत रसकर्पूर निर्माणविधि है, जिसे आतुर प्राणियों की भलाई के लिए शुद्धरूप से यहाँ प्रकट कर दिया गया है ॥३२-३८॥ रसपुष्पस्य परीक्षणम् महोज्ज्वले लोहपात्रे जलबिन्दुं तु विन्यसेत् । रसपुष्पं समादाय जलबिन्दौ विनिक्षिपेत् ॥३६॥ क्षणादूर्ध्वं जलं क्षिप्त्वा यदि काष्ण्यं न लभ्यते । रसपुष्पं तदा शुद्धं जानीयाद्भिषजां वरः ॥ ४० ॥ अथ परीक्षणस्य—अत्यन्तनिर्मले लोहपात्रे जलबिन्दुं निक्षिप्य तदुपरि किञ्चित् रसपुष्पं प्रक्षिप्य क्षणं धारयेत् । ततः तत्स्थानस्य वस्त्रेण प्रोञ्छनं विधायावलोकयेत् , यदि लोहपात्रे कृष्णता न स्यात्तदा शुद्धमिदमिति व्यव- स्येत् ॥ ३६-४० ॥ भा.टी.—शुद्ध रसकर्पूर की परीक्षा के लिए एक स्वच्छ चमकीला लोह- फलक लें । इसमें एक स्थान पर एक बूँद जल को डालें, अब इस बूँद में बहुत सूक्ष्म रसकर्पूर का टुकड़ा डाल दें । और थोड़ी देर बाद इस जल को फेंक दें । यदि जलबिन्दुवाले स्थान पर कोई काला चिह्न न बने तो समझें कि यह रसकर्पूर शुद्ध अर्थात् लवणांशरहित है ।
षष्ठस्तरङ्गः ११५ लोहफलक में से जल को फेंककर उस स्थान को वस्त्र से पोंछकर काला दाग मिलता हो तो उसे अशुद्ध रसकर्पूर समझना चाहिए ॥ ३६-४० ॥ रसपुष्पस्य गुणाः रसपुष्पं पित्तहरं मूत्रलं व्रणदोषहृत् । परं विरेचनकरं तथा भूतविषापहम् ॥४१॥ स्वस्थ्यीकरणमत्यन्तं जलीयांशविशोषणम् । पित्ताशयं तु विक्षोभ्य मलपित्तापसारकम् ॥४२॥ कृमीन् विषूचिकोद्भूतान् हिक्काञ्चैव फिरङ्गकम् । जलोदरादिकान् रोगान् नाशयत्यविलम्बितम् ॥४३॥ अथ गुणाः—पित्तहरं विरेकद्वारा पित्तहरम् , व्रणदोषाः कृम्यादयः, तीव्र- रेचकम् , भूतानि संङ्क्रामकस्रोगबीजानि । पित्ताशयो यकृदधोवर्ति पाचकपित्त- स्थानम् । स्पष्टमन्यत् ॥ ४१-४३ ॥ भा.टो.—शुद्ध रसकर्पूर अन्तःप्रयोग करने में यकृत् सञ्चित मूलभूत पित्त को बाहर निकालता है, मूत्र अधिक लाता है । व्रण के कृमि पूय आदि विकृतियों को दूर करता है और तीव्र पित्तविरेचक है । यह संक्रामक जन्तु- विषनाशक है जिससे शरीर में संक्रामक रोगों का प्रभाव नहीं रहने पाता है । इसके प्रयोग से शरीर में बढ़ा हुआ जलीय भाग सूख जाता है । यह पित्ता- शय को क्षुब्ध करके मूलभूत पित्त को बाहर निकाल देता है । विसूचिका, कृमि, हिक्का, फिरंग रोग और जलोदर आदि अनेक रोगों को यह शीघ्र ही नष्ट करता है ॥ ४१-४३ ॥ रसपुष्पस्य मात्रानिरूपणम् गुञ्जाद्वैतः समारभ्य सार्द्धगुञ्जद्वयोन्मता ॥४४॥ रसपुष्पस्य मात्रा हि सार्द्धगुञ्जद्वयोन्मिता । गुञ्जाष्टमांशप्रमिता मात्रा हिक्कामये हिता ॥४५॥ फिरङ्गरोगाय मता गुञ्जा पादांशसंमिता । इयमैव मता मात्रा शिशूनां तु विरेचने ॥४६॥ अथ रसपुष्पमात्रानिरूपणम्—१ गुञ्जातः २॥ गुञ्जां यावन्मात्रास्य । अत्र विशेषः—सार्द्धद्विगुञ्जामात्रास्य रेचनाय दातव्या । गुञ्जाष्टमांशो हिकारोगे । गुञ्जाचतुर्थांशः फिरङ्गरोगे च । युवयोग्या चेयं मात्रा । बालकानान्तुगुञ्जा- चतुर्थांशं यावत् रेचनाय मात्रा । अन्यत्र कर्मण्यतोऽपि लघीयसी गुञ्जा- विंशांशा त्रिंशांशा वा यथायोग्यम् ॥ ४४-४६ ॥
११२ रसतरङ्गिणी भा.टी.—साधारणतः रसकर्पूर की अन्तःप्रयोग के निमित्त ३/२ रत्ती से लेकर २॥ ढाई तक मात्रा मानी जाती है। यदि रसकर्पूर को विरेचन होने के लिए देना हो तो पूरी ढाई रत्ती मात्रा देनी चाहिए। हिचकी के लिए इसकी एक चावलभर मात्रा देनी चाहिए। फिरंगरोग को दूर करने के लिए इसकी १/८ रत्ती मात्रा देनी चाहिए। यदि छोटे-छोटे बच्चों को विरेचनार्थ इसको देना हो तो भी ३/४ रत्ती मात्रा में प्रयोग करना चाहिए ॥ ४४-४६ ॥ रसपुष्पस्य आमयिकः प्रयोगः रसपुष्पं सार्द्धगुञ्जद्वितयं स्वर्जिकान्वितम्। शीलितं रेचयत्येव कामं यामद्वयोत्तरम् ॥४७॥ शीलितं रसपुष्पन्तु वारिणा गुञ्जपादिकम्। विसूच्यास्तु समारम्भे विसूचीकृमिसंघनुत् ॥४८॥ रसागमपरिज्ञानविहीनो भिषगल्पधीः। निरन्तरं विशेषेण रसपुष्पं न योजयेत् ॥४९॥ अथास्य रोगप्रयोगः--रसपुष्पं २॥ गुञ्जामितं, स्वर्जिकाक्षारो माषार्द्धमितः, मिलितयोः सेवनाद् यामद्वयोत्तरं रेचनं स्यात्। अनुपानं जलम्। उपलक्षणञ्चै- तत् लवङ्गचूर्णादिना सहापि रेचनं करोत्येव। गुञ्जाचतुर्थांशो विषूचिकायाः प्रारम्भे। अनुपानं शृतशीतमुदकम्। रसपुष्पस्य च निरन्तरं प्रयोगो निषिद्धः। अत्रोपपत्तिः पूर्वमुक्तैवेति ॥ ४७-४९ ॥ भा.टी.—ढाई रत्ती रसकर्पूर को पाँच या सात रत्ती सज्जीखार (सोडा बाइ कार्ब) में मिलाकर जल या दूध के साथ सेवन करने से ६ घण्टे के बाद विरेचन होने लगता है। यदि विसूचिका रोग के आरम्भ में ही १/४ रत्ती रस- कर्पूर धो जल के साथ सेवन कराया जाय तो विसूचिका के कृमि मर जाने से रोग बढ़ जाने का डर नहीं रहता है। रसशास्त्र को पूर्ण रूप से न समझनेवाले अल्पबुद्धि वैद्यों को रसकर्पूर का बिना सोचे समझे सेवन नहीं करना चाहिए॥४७-४९ चन्दनादिवटिका रक्तचन्दनमथोषणां सिता कुङ्कुमं रससुमं लवङ्गकम्। तोलकैकमित मेव वै पृथक् त्वाददीत रसतन्त्रकोविदः ॥५०॥ रक्तिकैकमित वटी कृता प्रत्यहं तु नवनीतयोजिता। चन्दनादिवटिकेषमुत्तमा हन्ति दुर्जयफिरङ्गजां व्यथाम् ॥५१॥
८ षष्ठस्तरङ्गः ११३ अथ चन्दनादिवटिका - ऊषणं कृष्णमरिचम्, सिता खण्डम्, कुङ्कुमं काश्मीरम्, रससुमं रसपुष्पम् ॥ ५०-५१ ॥ भा.टी.-लालचन्दन, कालीमिर्च, खांड, रसकर्पूर, लौंग; इन सबको पृथक्-पृथक् एक तोला लेकर एकत्र खरल में जल के साथ घोटकर एक-एक रत्ती की गोली बना ल । इनमें से प्रतिदिन एक या दो गोली मक्खन के साथ सेवन करावें । यह चन्दनादि-वटी कही जाती है। इसके प्रयोग से भयंकर नवीन फिरंग रोग शान्त हो जाता है। यह फिरंग रोग की निर्विकार और उत्तम औषधि है ॥ ५०-५१ ॥ अथ रसपुष्पमलहरः रसपुष्पं चतुर्गुञ्जं मेलयेत्तोलकोन्मिते । क्षालिते नवनीते तु शतधा विमलाम्भसा ॥५२॥ मतो मलहरोऽयन्तु रसपुष्पसमाह्वयः । लिप्तोऽयं नाशयेत्याशु फिरङ्गव्रणजां रुजम् ॥५३॥ अथ बाह्यप्रयोगार्थमस्य मलहरः - चतुर्गुञ्जामितं रसपुष्पं तोलकमित निर्मलोदके शतधा धौते नवनीते मेलयेत् । सोऽयं फिरङ्गव्रणपीडाहरः रोप- णश्च ॥ ५२, ५३ ॥ भा. टी.-चार रत्ती रसकपूर सौ बार जल से धोये हुए १ तोला मक्खन में घोटकर अच्छी तरह मिला लें । इसको रसपुष्प मलहर (मरहम) कहते हैं । इस मरहम को फिरंग व्रणों पर लगाने से वे शीघ्र ही दूर हो जाते हैं ॥ ५२-५३ ॥ रसपुष्पाद्यमलहरः रसपुष्पं चतुर्गुञ्जं सिक्थतैलञ्च तोलकम् । खल्वेऽतिमसृणे क्षुद्रे दत्त्वा यत्नेन मर्दयेत् ॥ ५४ ॥ ततो विशालवक्त्रायां काचकुप्यां तु विन्यसेत् । गदितोऽयं मलहरो रसपुष्पाद्यसंज्ञकः ॥ ५५ ॥ रसपुष्पाद्यो मलहरो व्याख्यायते ॥ ५४, ५५ ॥ भा.टी.-रसकपूर चार रत्ती और सिक्थतैल एक तोला लेकर इन दोनों को एक छोटे चिकने खरल में अच्छी तरह घोटकर मरहम तैयार कर लें । तैयार करने के बाद प्रयोग करने में सुविधा के लिए एक चौड़े मुख की शीशी में रख लें । इस मरहम को रसपुष्पाद्यमलहर कहते हैं ॥ ५४-५५ ॥
११४ रसतरङ्गिणी अस्य गुणाः प्रलिप्तोऽयं मलहरः प्रत्यहं स्वल्पमात्रया । नाशयत्यचिरादेव फिरङ्गव्रणमुल्वणम् ॥ ५६ ॥ तथा पायुप्रदेशोत्थां त्वथवोपस्थदेशजाम् । विचर्चिकां चिरोद्भूतां नाशयत्येष निश्चितम् ॥ ५७ ॥ सिंहादिकानां हन्त्याशु तथा तत्कालसंभवम् । षाण्मासिकं वार्षिकं वा नखदन्तोद्भवं क्षतम् ॥ ५८ ॥ अस्य गुणाः—सिंहादिकानां नखदन्तोद्भवं क्षतं तात्कालिकं षाण्मासिकं वार्षिकं वा नाशयेदाशु ॥ ५६–५८ ॥ भा.टी.—इस रसपुष्पाद्य मलहर को प्रतिदिन थोड़ी मात्रा में फिरंग व्रणों पर लेप करने से वे शीघ्र ही अच्छे हो जाते हैं। इनके अतिरिक्त यह मरहम गुदा प्रदेश में उत्पन्न अथवा मूत्रेन्द्रिय में उत्पन्न चिरकालीन विचर्चिका (खाज) को भी शीघ्र ही नष्ट करता है। इसके अतिरिक्त शेर रीछ कुत्ता आदि जन्तुओं के तात्कालिक या पुराने छः महीने या एक वर्ष के नाखून और दाँतों से किये गये घावों के विषों को भी शीघ्र नष्ट कर देता है ॥ ५६–५८ ॥ प्रसङ्गात्सिक्थतैलस्य प्रथमो निर्माणप्रकारः भागैकं विमलं सिक्थं तैलन्तु रसभागिकम् । आदाय वङ्गलिप्तायां स्थालिकायां निधापयेत् ॥ ५६ ॥ पचेत्तावन्मन्दवह्नौ यावत्सिक्थं द्रवीभवेत् । स्थालिकामथ यत्नेन धरण्यामवतारयेत् ॥ ६० ॥ तावत्प्रचालयेद्दर्य्या यावदेति प्रगाढताम् । सिक्थतैलसमांयोगात्सिक्थतैलमिदं स्मृतम् ॥ ६१ ॥ प्रसङ्गात् सिक्थतैलनिर्माणप्रकारः प्रथमः । सिक्थं मधूच्छिष्टमेकभागम् , तिलतैलस्य षड् भागाः ॥ ५६--६१ ॥ भा.टी.—एक भाग मोम और छः भाग तिलतैल लेकर इनको एक कलई की हुई कड़ाही में डालकर मन्द-मन्द अग्नि से पकायें। जब मोम गल- कर तैल में मिल जाय तब इस कड़ाही को नीचे उतार लें और चम्मच से गाढ़ा होने तक इसे चलाते जायें । इसमें सिक्थ (मोम) और तैल दोनों का मिश्रण होने से इसको सिक्थतैल कहा जाता है ॥ ५६–६१ ॥
चतुर्थस्तरङ्गः ११५ द्वितीयों निर्माणप्रकारः भागैकं विमलं सिक्थं तैलन्तु शरभागिकम् । पूर्वोद्दिष्टविधानेन पचेद्रसविशारदः ॥ ६२ ॥ जायते नवनीताभं यामं दर्व्या प्रचालितम् । रसज्ञैः कीर्तितमिदं सिक्थतैलं द्वितीयकम् ॥ ६३ ॥ द्वितीयः प्रकारः—सिक्थस्यैको भागः, तिलतैलस्य पञ्च ॥ ६२–६३ ॥ भा. टी.—एक भाग मोम और पाँच भाग तिलतैल लेकर दोनों को कड़ाही में पिघलाकर करछी से चलाते हुए मक्खन के सदृश गाढ़ा कर लें। यह दूसरे प्रकार का सिक्थतैल कहा जाता है ॥ ६२–६३ ॥ अनयोः प्रयोगः आद्यं तु शीतसमये ग्रीष्मर्तौ तु द्वितीयकम् । सिक्थतैलं मलहरप्रयोगेषु नियोजयेत् ॥ ६४ ॥ अत्राद्यं शीतर्तौ योज्यम् । द्वितीयं च ग्रीष्मर्तौ ॥ ६४ ॥ भा. टी.—पहिले ६ भाग तिलतैलवाले सिक्थतैल को शीत ऋतु में बनाये जानेवाले मरहमों में और दूसरे पाँच भाग तिलतैलवाले सिक्थतैल को ग्रीष्म ऋतु में बनाये जानेवाले मरहमों के काम में लाना चाहिए ॥ ६४ ॥ वक्तव्य—एलोपैथी में मरहमों को बनाने के लिये वैसलीन या वैजलीन काम आती है। आयुर्वेद में इनके स्थान पर सिक्थतैल उपयोग में लाये जाते हैं। अथ रसकर्पूरस्य निर्माणप्रकारः [ गीतिका ] पलसंमितं प्रयत्नाद् विमलीकृतं रसेशम् । सपलार्द्धकं पलैकं विमलं च गन्धकाम्लम् ॥ ६५ ॥ चषकोपमे विशुद्धं निदधीत काचपात्रे । विनिधाय काचपात्रं त्वयसस्त्रिपादिकायाम् ॥ ६६ ॥ ज्वलिते सुराप्रदीपे संशोषयेज्जलांशम् । अथ शोषिते तु चूर्णं त्ववतार्य वै प्रदीपात् ॥ ६७ ॥ समभागिकं च दद्याल्लवणं तु सैन्धवाख्यम् । परिमेल्य चूर्णमेतन्निदधीत काचकुप्याम् ॥ ६८ ॥ युगसङ्ख्यकैस्तु यामैः सिकताख्ययन्त्रसंस्थम् । विपचेदतिप्रयत्नात् रसतन्त्रकर्मविज्ञः ॥ ६९ ॥
११६ रसतरङ्गिणी अवबुध्य काचकूपीं स्वत एव शीतलाङ्गीम् । घनसारनामधेयं रसमाहरेद्रसज्ञः ॥ ७० ॥ अथ रहस्यम् जलीयबाष्पे निर्याते पिधानेन पिधापयेत् । कूपीकण्ठस्थितां स्वल्पां सिकताञ्चापसारयेत् ॥ ७१ ॥ अथ रसकर्पूरस्य निर्माणप्रकारः—पारदं पलमात्रम्, सार्द्धपलञ्च निर्मलं गन्धकाम्लं बलिद्रावम्, शुद्धकाचपात्रस्थं सुराप्रदीपे लोहत्रिपादिकायां संस्थाप्य बलिद्रावजलांशं शोषयेत् । चूर्णरूपे सति पारदे तत्समं सैन्धवलवणं प्रक्षिप्य खल्वे मर्दयेत् । वालुकायन्त्रे चतुर्यामं मन्दाग्निना पाकः । घनसारनामधेयो रस इति रसकर्पूरः। अत्र च काचकूप्यामौषधं निधाय पाककालेऽग्नियोगेन लवणस्य जलीयबाष्पनिर्गमनपर्य्यन्तं कूपीमुखरोधो न कार्य्यः, प्रथमत एव मुखरोधे जलानि- र्गमेन रसकर्पूरनिर्माणमेव न स्यात् सम्यक् । कूपीकण्ठस्थसिकतापसारणं रस- कर्पूररक्षार्थम् । अत्रेदमवधेयं यत् भावप्रकाशाद्युक्तरसकर्पूरनिर्माणविधिना रसपुष्पमिश्रितस्यैव रसकर्पूरस्योपलब्धिर्न तु शुद्धस्य, तेन प्रयोगवशात्कोपः, अतः रसपुष्पोपादानरहितं शुद्धं रसकर्पूरं निर्मातुमयं नवीन एव श्रमः ॥ ६५-७१ ॥ भा.टी.—अच्छी तरह शुद्ध किया पारद एक पल और डेढ़ पल परिमाण शुद्ध गन्धकाम्ल ( Sulphuric acid ) लेकर दोनों को एक प्याले के सदृश साफ काँच के पात्र में डाल दें । अब इस कांच पात्र को एक लोहे की त्रिपा- दिका रखकर इसके नीचे सुराप्रदीप ( Spirit lamp ) जलाकर गन्धकाम्ल का जलीय भाग सुखा लें । जब प्याले में चूर्ण रह जाय तो इसे उतार कर इसमें समभाग सैन्धा नमक का सूक्ष्म चूर्ण मिलाकर एक कपड़मिट्टी की हुई कांच की शीशी ( बोतल ) में भरकर इसको बालुकायन्त्र में रखकर चार पहर की अग्नि देकर सावधानी से पकावें । चार पहर बाद स्वतःशीत होने पर शीशी के भीतर से रसकर्पूर को निकाल लें ॥ ६५–७० ॥ इस कर्पूर के निर्माणकाल में जब अग्नि ताप से शीशी के मुख से जलीय बाष्प निकल चुके तो डाट लगाना चाहिये । साथ ही डाट लगाते समय शीशी के गले के आस-पास की वालुका को भी हटा देना चाहिये जिससे शीतलता पाकर रसकर्पूर वहाँ पर संचित हो सके ॥ ७१ ॥ वक्तव्य—इस रसकर्पूर को बनाने पर सब द्रव्यों को काचकूपी में भर कर
षष्ठस्तरङ्गः ११७ वालुकायन्त्र पकाने पर जब जलीय बाष्प निकल जाय तब कूपी में डाट देना चाहिये, पहिले ही डाट देने से कर्पूर नहीं बनेगा। इस प्रकार से बना हुआ रसकर्पूर रसपुष्प के दाहक तत्त्वों से रहित होता है। अतः इस विधि से बने हुए रसकर्पूर को अन्तःप्रयोग के काम लाना चाहिये। रसकर्पूरस्य गुणाः रसकर्पूरकः ख्यातो बहुभूतविषापहः । त्वग्रक्तदोषशमनो ग्राही रुचिविवर्द्धनः ॥ ७२ ॥ अतीसारप्रशमनो विशेषात्कृमिनाशनः । प्रवाहिकाहरः कामं मात्राधिक्ये विषक्रियः ॥ ७३ ॥ स्फोटं कण्डूमपि च चिरजां मण्डलादींश्च कुष्ठान् । सर्वोत्थं वा सहजमपि वा स्पर्शजं वा फिरङ्गम् । शीघ्रं नानाव्रणगणभवां हन्ति पीडां महोग्राम् कर्पूराख्यो जठरदहनोद्दीपनोऽयं रसेशः ॥ ७४ ॥ शीतले षोडशगुणे सलिले विनिपातितः । सर्वथा द्रवतां याति रसः कर्पूरकाभिधः ॥ ७५ ॥ रसकर्पूरस्य गुणाः—अयं सङ्क्रामकजीवाणुविषनाशनः प्रवाहिकाहर इति कफरक्तमिश्रितां प्रवाहिकां हरति । मात्राधिक्ये विषक्रियः मारक इत्यर्थः । अस्य विशेषगुणाः—सर्वोत्थं सन्निपातिकम्, सहजं जन्मना जातम् । जठरदह- नोद्दीपन इति जाठराग्निप्रदीपनः । स्पष्टमन्यत् ॥ ७२–७४ ॥ अयञ्च स्वापेक्षया षोडशगुणे शीतले जले निपातितः सर्वथा द्रवतां याति । एवञ्च जलपरिमाणं न्यूनान्नूनं ज्ञेयम् , अतोऽपि जलन्यूनतायान्तु न सम्यग् द्रावः स्यादौषधस्येति ॥ ७५ ॥ भा. टी.—उक्त रसकर्पूर अनेक प्रकार के कृमिविष को नष्ट करता है। त्वचा तथा रक्त के दोष को शान्त करता है। शरीर व्रणों में से होनेवाले स्रावों को बन्द करने के कारण यह ग्राही कहलाता है। इसके प्रयोग से अन्न में रुचि होती है। यह अतीसार को शान्त करता है और कृमिनाशक है। कफ-रक्त-मिश्रित प्रवाहिका में हितकर होता है। किन्तु अधिक मात्रा में दिये जाने पर शरीर में पारदविष के लक्षण उत्पन्न कर देता है। इसके अतिरिक्त यह स्फोट (फोड़े), पुरानी खुजली, मण्डल आदि कुष्ठ रोग, सन्निपातिक तथा सहज और स्पर्श-जन्य सभी प्रकार के फिरंग-रोग को नष्ट करता है। अनेक-
विध व्रणों में होनेवाली भयंकर पीड़ा को शान्त करता है । और अल्प मात्रा में दिये जाने पर उक्त रोगों को नष्ट करने के साथ-साथ पाचकाग्नि को भी तीव्र कर देता है । यदि इस रसकर्पूर को इससे सोलहगुणा शीतल जल में डाला जाय तो यह उसमें अच्छी तरह घुल जाता है ॥ ७२-७५ ॥ रसकर्पूरस्य मात्रानिरूपणम् आरभ्य रक्तिकायास्तु चतुःषष्ट्यंशतो भिषक् । द्वात्रिंशद्भागपर्यन्तं मात्रामस्य प्रयोजयेत् ॥ ७६ ॥ अथास्य मात्रानिरूपणम्-रक्तिकायाः चतुःषष्ट्यंशत (१/६४) आरभ्य द्वात्रिं- शद्भागपर्यन्तं (१/३२), अस्य मात्रा बलाबलं विज्ञाय दातव्येति ॥ ७६ ॥ भा. टी.—इस रसकर्पूर की मात्रा रत्ती के ६४ चौंसठवें भाग से लेकर बत्तीसवें भाग तक प्रयोग की जाती है ॥ ७६ ॥ रसकर्पूरस्य आभ्यन्तरप्रयोगार्थं मात्रानिर्माणप्रकारः चूल्लिकावणं शुद्धं गुञ्जापञ्चकसंमितम् । समञ्च रसकर्पूरं षष्टितोलकसंमिते ॥ ७७ ॥ जले विनिक्षिपेत्प्राज्ञो मात्रामस्य प्रकल्पयेत् । बिन्दुत्रिंशकतश्चादौ षष्टिबिन्दुमितां पराम् ॥ ७८ ॥ अथास्याभ्यन्तरप्रयोगोपयोगिमात्रानिर्माणप्रकारः—शुद्धं चूल्लिकावणं नवसादरं ५ गुञ्जामितम्, रसकर्पूरञ्च ५ गुञ्जामितम्, षष्टितोलकमिते जले विनिक्षिप्य ३० बिन्दुषतः ६२ बिन्दुपर्यन्तं मात्रां जानीयात् ॥ ७७-७८ ॥ भा.टी.--शुद्ध नौसादर पाँच रत्ती, और रसकर्पूर पाँच रत्ती, इन दोनों को एकत्र पीसकर साठ तोले शीतल जल में घोलकर रख लें । अब इसमें से तीस बूँद से लेकर साठ बूँद तक की मात्रा में प्रयोग करें ॥ ७७-७८ ॥ अस्य आभ्यन्तरप्रयोगार्थं चूर्णरूपेण मात्रानिर्माणप्रकारः श्लक्ष्णं दारुसिताचूर्णं पञ्चमाषकसंमितम् । गुञ्जैकं रसकर्पूरं क्षिपेन्निम्बूव्लमर्दितम् ॥ ७९ ॥ रक्तिकैकमितं चूर्णं मात्रायां विनियोजयेत् । रक्तिकैकमिता पूर्णमात्रास्य परिकीर्तिता ॥ ८० ॥ अथ चूर्णरूपेण मात्रानिर्माणप्रकारः--श्लक्ष्णं मसृणम्, दारुसिता त्वक् ॥ ७६-८० ॥ भा. टी.--पाँच मासे दालचीनीचूर्ण में एक रत्ती रसकपूर (नींबूरस
षष्ठस्तरङ्गः १११९ में मर्दित ) को अच्छी तरह घोटकर मिला लें । अब इस मिश्रित चूर्ण में से एक एक रत्ती की मात्रा बनाकर प्रयोग करें । इस चूर्ण की पूर्ण मात्रा एक रत्ती समझनी चाहिये ॥ ७६-८० ॥ वक्तव्य—यदि रसकर्पूर में निम्बूकाम्ल (Citric acid) मिला दिया जाय तो यह खराब नहीं होने पाता है और न यह अपनी पूर्वावस्था में ही आता है । क्योंकि रसकर्पूर यदि किसी धातु के पात्र में रखा जाय तो उसमें पारा चिपक जाता है। अतः योगों को बनाने के लिये समझदार वैद्य को चाहिये कि इसे सदा कांच की शीशी या पात्र में रखे । रसकर्पूरस्य आमयिकः प्रयोगः रसः कर्पूरसंज्ञोऽयं मात्रया परिशीलितः । प्राभातिकीं भुक्तमात्रोत्थिताञ्चातिस्रुतिं हरेत् ॥ ८१ ॥ कर्पूराख्यो रसो युक्तः सदाहं चिरकालजम् । द्रवपीतमलोपेतमतीसारं विनाशयेत् ॥ ८२ ॥ शीलितो रसकर्पूरो मात्रया सुचिरोत्थिताम् । सरक्तां सकफाञ्चैव विनिहन्ति प्रवाहिकाम् ॥ ८३ ॥ अथ रसकर्पूरस्य रोगेषु प्रयोगः—प्राभातिकीं प्रातःकाले समुत्पन्नां अति- स्रुतिं अतिसारम् । अपि च मिश्रितकफरक्तामेव प्रवाहिकां हन्ति, नतु विभक्तक- फरक्तामित्यवधेयम् ॥ ८१-८३ ॥ भा.टी. -शुद्धरसकर्पूर को यदि मात्रापूर्वक सेवन किया जाय तो इसमें प्रातःकाल में होनेवाले तथा भोजनोत्तर होनेवाले दस्त बन्द हो जाते हैं । इसको सेवन करने से पुरातन, दाह युक्त तथा पतले पीले दस्तों का अतीसार नष्ट हो जाता है । रसकर्पूर को मात्रापूर्वक सेवन करने से कफ-रक्त मिश्रित मलयुक्त प्रवाहिका शान्त हो जाती है ॥ ८१-८३ ॥ रसकर्पूरगुटिका कुंकुमं मरिचं रक्तचन्दनं च लवङ्गकम् । जातिपत्री पृथक् सर्वं माषकप्रमितं हरेत् ॥ ८४ ॥ विशुद्धं रसकर्पूरं रक्तिकैकमितं क्षिपेत् । संमर्च निम्बुनीरेण कुर्यात् गुञ्जोन्मितां वटीम् ॥ ८५ ॥ रसकर्पूरगुटिका नामतः परिकीर्तिता । शीलिता नवनीतेन फिरङ्गं हन्त्यसंशयम् ॥ ८६ ॥
१२० रस्तरङ्गिणी अथ रसकर्पूरगुटिका—कुंकुमं काश्मीरम् । कुंकुमादिपञ्चद्रव्याणामेको माषकः प्रत्येकम्, रसकर्पूरस्यैका गुञ्जा । निम्बूनीरेण सम्मर्च्य कृता रक्तिमिता बटी नवनीतमध्ये निधाय भक्षिता फिरङ्गरोगशमनी । रसकर्पूरगुटिका नामतः ॥ भा.टी.—काश्मीरी केशर, कालीमिर्च, लालचन्दन, लौंग, जावित्री, इनको पृथक् एक-एक मासे लेकर इसमें एक रत्ती रसकर्पूर मिलाकर सबको एकत्र निम्बूरस से मर्दन करके एक-एक रत्ती की गोली बना लें । इसको रस- कर्पूर वटी कहते हैं । इस वटी को नवनीत ( मक्खन ) के साथ सेवन करने से फिरङ्ग रोग नष्ट हो जाता है ॥ ८४–८६ ॥ बाह्यप्रयोगार्थं भूतघ्नचक्रिका रसं कर्पूरनामानं गुणपर्वतभागिकम् । निम्बूकाम्लञ्च विशदं वसुपावकसंमितम् ॥ ८७ ॥ समाधाय विधानज्ञो मेलयेदतियत्नतः । चक्रिकाः कारयेद्वैद्यो गुञ्जाषट्कमिताः पृथक् ॥ ८८ ॥ रसज्ञैस्तु समाख्याता नाम्ना भूतघ्नचक्रिका । न जातु विकृतिं याति भूतसंघविषापहा ॥ ८६ ॥ भूतघ्नचक्रिकायां रसकर्पूरस्य त्रिसप्तति ( ७३ ) भागाः । गुणास्त्रयः, सत्त्वरजस्तमांसीति । पर्वताश्च सप्त 'सप्तैते कुलपर्वताः' इत्युक्तेः । तथा च “अङ्कानां वामतो गतिः” इति न्यायात् सप्तांकोत्तरं त्रिकाङ्कलाभात् त्रिसप्ततिरिति (७३) प्राचां परिभाषा । एवमग्रेऽपि ज्ञेयम् । विशदं निर्मलम् । निम्बूकाम्लं वक्ष्यमाणप्रकारम्, वसुपावकसंमितं अष्टत्रिंशद् ( ३८ ) भागमितम् । उभयं समादाय अतियत्नेन सावधानतया सम्यङ् मिश्रयित्वा वर्तुलचिपेटाः चक्राकाराः चक्रिकाः कार्याः । केवलं रसकर्पूर एव जले द्रावितो विश्लिष्टपारदो बहुदिनानि स्थातुमयोग्यश्च स्यादतो निम्बूकाम्लमेलनमत्र योग्यम् ॥ ८७–८६ ॥ शुद्ध रसकपूर तिहत्तर ७३ भाग निम्बूकाम्ल अड़तीस भाग देकर दोनों को एकत्र मिलाकर पीस लें और इसकी छः रत्ती की चक्रिका ( टिकिया Tablets ) बना लें । इन टिकियाओं को क्रिमिघ्नचक्रिका कहा जाता है । यह कभी भी खराब नहीं होने पाती है और अनेक प्रकार के कृमि दोषों को नष्ट करती है ॥ ८७–८६ ॥ वक्तव्य—रसकर्पूर में निम्बूकाम्ल मिला कर रखने का अभिप्राय स्पष्ट है कि चिरकाल तक रखने पर भी रसकपूर खराब नहीं होता है। यदि केवल
षष्ठस्तरङ्गः १२१ रसकपूरत को जल में घोलकर रखा जाय तो वह कुछ दिनों में जल तथा पारद के रूप में पृथक् हो जाता है जिससे उसमें कृमिनाशक शक्ति पूर्णरूप से नहीं रहती है । प्रसङ्गान्निम्बूकाम्लस्य निर्माणप्रकारः निम्बूकलुङ्गकादीनां निर्मलं रसमाहरेत् । काचलिप्ते तु मृत्पात्रे हसन्त्यां क्वाथयेद्भिषक् ॥६०॥ क्वथितञ्च समालोक्य मृत्पात्रमवतारयेत् । कठिनीचूर्णकं दद्यात् यावद्बाष्पोद्गमो भवेत् ॥६१॥ अनन्तरं गन्धकाम्लं क्षिपेत्तावच्छनैः शनैः । चूर्णं कुन्देन्दुसङ्काशं यावद्याति तलस्थताम् ॥६२॥ तलस्थं तं सुविज्ञाय सारयेत्पृथुवाससा । अवशिष्टञ्च वसने पदार्थं सन्त्यजेत् बुधः ॥६३॥ पानीयं सारितं काचपात्रे संस्थाप्य शोषयेत् । जायते शशिसङ्काशं चूर्णं पात्रतलस्थितम् ॥६४॥ अयमेव भिषग्वर्यैर्निम्बूकाम्ल इति स्मृतिः । स्वजातिप्रभवा ह्यस्य गुणाः सर्वे भवन्ति हि ॥६५॥ निम्बूकाम्लनिर्माणे—आदिपदेन तज्जातीनां जम्बीरबीजपूरप्रभृतीनां ग्रहणम् । एषां रसं सारकपत्रगालितम्, काचलिप्तमृत्पात्रग्रहणं रसनैमल्यरक्षार्थम् । हसन्त्यां अङ्गारधानिकायाम् । यत्किञ्चिन्मलापसारणपर्यन्तं क्वाथः तलस्थं सुधा- गन्धकं भवति । उपरिस्थं निर्मलं जलं घनवस्त्रेण सारयेत्, वस्त्रावशिष्टं त्यजेत् पृथक्कुर्यादिति । तच्च सारितं जलं काचपात्रस्थमग्नौ पुनः शोषयेत् । तच्छुष्कं निम्बूकाम्लं भवति, स चायं स्वजातिगुणः निम्बुजम्बीरादिकारणगुण इत्यर्थः ॥ ६०-६५ ॥ भा.टी.—कागजी या बिजौरा नीम्बू का रस निचोड़कर उसे छानकर साफ कर लें। अब इस रस को एक मिट्टी के पात्र में (जिसमें भीतर काँच का मसाला लगाया गया हो) डालकर अँगाठी में रखकर मैल निकालने के लिये पकायें। जब रस साफ हो जाय तो उसे नीचे उतारकर उसमें उसी समय बाष्प निकलने तक थोड़ा-थोड़ा करके खरिया मिट्टी का चूर्ण छोड़ते जायँ। जब बाष्प निकलना बन्द हो जाय तब उसमें थोड़ा-थोड़ा करके गन्धकाम्ल डालें जब तक कि श्वेत वर्ण का चूर्ण तलस्थ न हो जाय। जब तलस्थ होना बंद हो जाय तो इसे एक मोटे कपड़े से छान लें और कपड़े में बचे हुए पदार्थ को फेंक दें। फिर छाने