रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)
Rasatarangini of Sadananda Sharma with Prasadani Commentary
सदानन्द शर्मा (टीकाकार: पं. हरिदत्त शास्त्री) द्वारा
पृष्ठ 45, कुल 799 में से
संदर्भ में पढ़ेंप्रथमस्तरङ्गः ३ आ.टी.--तीन वर्षों तक गुरु की सेवा कर रसशास्त्र के गूढ़ तत्त्वों का और गुरूपदेश से कर्म मार्ग का जो हमने ज्ञान प्राप्त किया है-उन्हीं ज्ञानों को सरल एवं मधुर पद्यों द्वारा इस ग्रंथ में ग्रथित कर रहा हूँ ॥ ३ ॥ प्राचीनेषु दुरूहेषु रसतन्त्रेषु मुह्यताम् । सन्दिग्धास्वतिकष्टासु रसपाकक्रियासु च ॥५॥ पदे पदे विशेषेण नित्यं व्यामोहितात्मनाम् । ग्रन्थसम्पद्विहीनानां स्वल्पाध्ययनसम्पदाम् ॥६॥ इदानींतनबालानां स्वल्पेन समयेन तु । सुखतः प्रतिपत्त्यर्थं प्रयत्नोऽयं कृतो मया ॥७॥ घिल्डियालोपसंज्ञेन सदानन्देन शर्मणा । निबध्यते महायतनादियं रसतरङ्गिणी ॥८॥ अथ ग्रन्थानूबन्धचतुष्टयं दर्शयति विशेषकेण — प्राचीनेष्विति । दुरूहेषु कष्टलभ्यतत्त्वेषु = रसहृदयतन्त्रादिषु, मुह्यतामाकुलानाम् , सन्दिग्धासु स्फुटनि- श्चायकवर्णनरहितासु अत एव अतिकष्टासु बहुसमारम्भाल्पफलासु रसपाकक्रि- यासु = पारदादिजारणमारणव्यापारेषु,पदे पदे इति बाहुल्याभिप्रायेण स्वल्पेन समयेन तु इति तुर्विशेषार्थे, यदयमेव प्राक्तनतन्त्रेभ्यो रसतरङ्गिण्यां विशेषो यावता परिमितकालमप्येतदध्ययनं जिज्ञासुमनःसु रसरहस्यमाधातुमलमलमिति । तदेतदाह-सुखतः प्रतिपत्त्यर्थमिति प्रतिपत्तिः ज्ञानम् , महायत्नात् गुर्वनुकम्पास- हायविशिष्टाद् यत्नात् इत्यर्थः ॥५-८॥ एतेन स्वगुरूणां श्रीनरेन्द्रनाथ-मित्रम- होदयानां रसतरङ्गिणीनिर्माणे साहाय्यं ध्वनितम् । भा.टी.—अत्यन्त दुरूह रसशास्त्र में और संदिग्ध एवं अतिकष्टकारी रस- पाकक्रिया में व्यामोह प्राप्त वैद्यों के लिए, ग्रन्थ की कमी के कारण, स्वल्प अध्ययन करनेवाले, आजकल के अल्पज्ञ वैद्यों को स्वल्प समय में सुखपूर्वक ज्ञान कराने के लिए घिल्डियालोपाधियुक्त सदानन्द शर्मा ने रसतरंगिणी नामक ग्रंथ रचने का प्रयास किया है ॥ ५-८ ॥ रसतरंगिण्याः परिचयः सशिलापि निराघाता सनागापि भ्योज्झिता । सुखावगाहा बोभूयादियं रसतरङ्गिणी ॥९॥ ससत्त्वापि निराबाधा सघोषापि स्थिरक्रिया । सुखावगाह। जयति भृशं रसतरङ्गिणी ॥१०॥