रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)
Rasatarangini of Sadananda Sharma with Prasadani Commentary
सदानन्द शर्मा (टीकाकार: पं. हरिदत्त शास्त्री) द्वारा
पृष्ठ 520, कुल 799 में से
संदर्भ में पढ़ेंविंशस्तरङ्गः ४६५ पाचितं शोषितं वेदभागान्निमतं सेचनीयं त्वयः पञ्चभागोन्मितम् ॥ १६ ॥ अत्र परिभाषापानम्-त्रिफलायाः १६ भागाः, पाकार्थं जलम् १२८ भागि- कम्, चतुर्थांशशेषभागेन सेचनीयलोहम् ५ भागिकम् इत्युक्तम् । प्राञ्चोऽप्याहुः “वरा चतुर्गुणं लोहात् ततो वारि चतुर्गुणम् । दत्त्वा निष्क्वाथयेत्तावत् यावत् पादस्थितं भवेत् ॥” इति । “त्रिफलाष्टगुणे तोये त्रिफलाषोडशं पलम् । तत्क्वाथे पादशेषे तु लोहस्य पलपञ्चकम् ॥ कृत्वा पात्राणि तप्तानि सप्तवारं निषेचयेत् । एवं प्रलीयते दोषो गिरिजो लोहसम्भवः ॥” इति च ॥१६॥ भा.टी.—समभाग में लिये हुए हरड़ बहेड़ा और आँवलों का मिश्रित यव- कुटचूर्ण सोलह भाग लें । इसका कषाय बनाने के लिये एक सौ अट्ठाईस भाग जल लें । अब इसको पकाकर चतुर्थांश शेष अर्थात् बत्तीस भाग रखें । इस बत्तीस भाग अवशिष्ट कषाय में सेचन करने के लिये (गरम कर बुझाने के लिये) पाँच भाग लोहचूर्ण लेना चाहिये ॥१६॥ वक्तव्य—अन्यत्र भी इसी प्रकार क्वाथ, जल और निषेच्य (लोह) का परिमाण लिखा हुआ है—“त्रिफलाष्टगुणे तोये त्रिफलाषोडशं पलम् । तत्क्वाथे पादशेषे तु लोहस्य पलपञ्चकम् ॥ कृत्वा पत्राणि तप्तानि सप्तवारं निषेचयेत् ॥” लोहचूर्ण को गरम करके त्रिफलाकषाय में बुझाने के लिये प्रति वार नवीन क्वाथ काम में लाना चाहिए; न कि पहिली बार का बुझाया हुआ त्रिफलाकषाय काम में लाना चाहिए । प्रत्येक वार के लिए लोह समान भाग बनाया हुआ कषाय लेना चाहिये । द्वितीयः शोधनप्रकारः अतिसूक्ष्मरजस्त्वयसा ज्वलने परितप्तमलं मुनिवारमिह । कदलीनवमूलजले नियतं विमलत्वमुपैति निषेचनतः ॥ १७ ॥ अपरः प्रकारः—कदलीमूलजलेन सप्तधा सेचनात् सम्पाद्यः । उक्तं हि— “तप्तानि सर्वलोहानि कदलीमूलवारिणि । सप्तधामिनिषिक्तानि शुद्धिमायान्त्य- नुत्तमाम् ॥” इति ॥१७॥ भा.टी.—लोह के सूक्ष्मचूर्ण करछी में रख तीव्र अग्नि में गरम करके सात बार केले के नवीन कन्द के जल से बुझा देने से लोह की शुद्धि हो जाती है ॥१७॥ तृतीयः शोधनप्रकारः वराकषायसंयुते समे गवान्तु मूत्रके । निषेचितं तु सप्तधा त्वयो विशुद्धिमाप्नुयात् ॥ १८ ॥