भारतकोश
रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)

रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)

Rasatarangini of Sadananda Sharma with Prasadani Commentary

सदानन्द शर्मा (टीकाकार: पं. हरिदत्त शास्त्री) द्वारा

DevanagariHindipublished799 पृष्ठ

पृष्ठ 726, कुल 799 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 726

चतुर्विंशस्तरङ्गः ७०१ वक्तव्य—अहिफेनासव को (Tincture opium) कहते हैं और इसको अहिफेनवारुणीसार या अहिफेनासुत भी कह सकते हैं । मृतसञ्जीवनी सुरा का योग और निर्माण भैषज्यरत्नावली में विस्तृत रूप से लिखा हुआ है । उसके अभाव में रेक्टीफाइड स्प्रिट में भी इसको बनाया जा सकता है । अस्य गुणाः विविधोत्थानसम्भूतातीसारविनिषूदनः । कर्णशूलप्रशमनो दन्तशूलनिबर्हणः ॥२६०॥ अस्थिभग्नादिसम्भूतां तथास्थिच्युतिसम्भवाम् । वेदनां बहुहेतूत्थां विनिहन्त्यतिसत्वरम् ॥२६१॥ विविधोत्थानजातानां वेदनानां निवृत्तये । महौषधमिदं ख्यातं रसतन्त्रविचक्षणैः ॥२६२॥ भा.टी.—उक्त अहिफेनासव विधि कारणजन्य अतीसार को दूर करता है । कानकी पीड़ा तथा दांत की पीड़ा को इसके सेवन से आराम आता है । इसी तरह हड्डी टूटने या हड्डी के अपने स्थान से हटने पर होनेवाली पीड़ा तथा अन्यान्य कारणों से होनेवाली पीड़ा में अहिफेनासव सेवन से शीघ्र आराम आता है । इसी तरह शरीर के किसी स्थान पर किसी कारण होनेवाली वेदना को शान्त करने के लिए रसशास्त्र में अहिफेनासव उत्तम औषधि है ॥२६०-२६२॥ अस्य मात्रा आरभ्य शरबिन्दुभ्यस्तिथिबिन्दुमितं परम् । अहिफेनासवं युञ्ज्यात् बलकालाद्यपेक्षया ॥२६३॥ भा.टी.—इस अहिफेनासव की पूर्ण मात्रा पाँच बूँद से लेकर पन्द्रह बूँद तक समझनी चाहिए ॥२६३॥ अहिफेनासवस्य आमयिकः प्रयोगः अहिफेनासवोऽयन्तु मात्रया परिशीलितः । विविधोत्थानसम्भूतं नूतनं वा पुरातनम् ॥२६४॥ सुदारुणमतीसारमतीसारैकलक्षणम् । विषूचीं च निहन्त्याशु यथा सूर्यस्तमस्ततिम् ॥२६५॥ बिन्दुत्क्षेपकयन्त्रेण निक्षिप्तः कर्णयोरयम् । अत्यल्पमात्रयैवेह कर्णशूलं व्यपोहति ॥२६६॥ अहिफेनासवे सक्तं तूलं तु कृमिदन्तके । न्यस्तं नातिचिरादेव वेदनां हन्ति तद्भवाम् ॥२६७॥