रत्नावली नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - शास्त्रीय नाटिका रत्न सम्पूर्ण ४ अङ्क सान्वय सटीक)

294.                              रत्नावली
     

' The metre is शिखरिणी, the definition of which is “रसैरुद्रैश्छिन्ना यमनसभला गः शिखरिणी” । Ch. of voice.—...नीयते...विदितया भूयते...कल्प्यते कथा आत्मविषया... प्रकथ्यते...प्रियया...आस्यते...हृदयनिहितातङ्कविधुरया” ॥४॥ P. 232. कौशाम्बीराज्यलाभेन—कौशाम्बी is the capital of the वत्स kingdom. In the स्वप्नवासवदत्ता there is a reference that उदयन's position was sometimes jeopardized in his kingdom by his enemies and he was extricated from that awkward position by forming alliance with king दर्शक of मगध by marrying पद्मावती । प्रतिपालयति—Is waiting. प्रति - पा + णिच् + लट् ति । समीहित etc.—समीहितं ( desired ) कार्यं ( कर्मधा ) तस्य सिद्धिः (६ष्ठी- तत् ) तया । सम् + ईह् + क्त कर्मणि । P. 233. उपहसित etc.—Adj. to अमात्यः । बुद्ध्याः विभवः ( ६ष्ठीतत् ) बृहस्पतेः बुद्धिविभवः ( ६ष्ठीतत् ) उपहसितः बृहस्पतिबुद्धिविभवः येन ( बहु ) सः । कटकम्—Bangle. “कटको वलयोऽस्त्रियाम्—अमरः । गुर्व्वनुराग etc.—Adj. to सहस्ररश्मिः । गुरुः अनुरागः ( कर्मधा ) तेन सिक्तं ( ३यातत् ) तादृशं हृदयं यस्य ( बहु ) सः । अनुरागः means colour ; as such he is taken to be a lover with his heart full of love (अनुराग) and who is beckoned from a distance by a lady ( वधू ) in the form of evening. सन्ध्यावधू etc.—Adj. to सहस्ररश्मिः । सन्ध्या वधूरिव ( उपमितसमास ) तया दत्तः ( ३यातत् ) तादृशः सङ्केतः यस्मै ( बहु ) सः । अस्तगिरि etc.—अस्तगिरेः शिखरं ( ६ष्ठीतत् ) तदेव काननम् ( रूपक ) । The figure of speech in this sentence एषः खलु......सहस्ररश्मिः is परम्परितरूपकम् ।