रत्नावली नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - शास्त्रीय नाटिका रत्न सम्पूर्ण ४ अङ्क सान्वय सटीक)

294.                              रत्नावली
     

' The metre is शिखरिणी, the definition of which is “रसैरुद्रैश्छिन्ना यमनसभला गः शिखरिणी” । Ch. of voice.—...नीयते...विदितया भूयते...कल्प्यते कथा आत्मविषया... प्रकथ्यते...प्रियया...आस्यते...हृदयनिहितातङ्कविधुरया” ॥४॥ P. 232. कौशाम्बीराज्यलाभेन—कौशाम्बी is the capital of the वत्स kingdom. In the स्वप्नवासवदत्ता there is a reference that उदयन's position was sometimes jeopardized in his kingdom by his enemies and he was extricated from that awkward position by forming alliance with king दर्शक of मगध by marrying पद्मावती । प्रतिपालयति—Is waiting. प्रति - पा + णिच् + लट् ति । समीहित etc.—समीहितं ( desired ) कार्यं ( कर्मधा ) तस्य सिद्धिः (६ष्ठी- तत् ) तया । सम् + ईह् + क्त कर्मणि । P. 233. उपहसित etc.—Adj. to अमात्यः । बुद्ध्याः विभवः ( ६ष्ठीतत् ) बृहस्पतेः बुद्धिविभवः ( ६ष्ठीतत् ) उपहसितः बृहस्पतिबुद्धिविभवः येन ( बहु ) सः । कटकम्—Bangle. “कटको वलयोऽस्त्रियाम्—अमरः । गुर्व्वनुराग etc.—Adj. to सहस्ररश्मिः । गुरुः अनुरागः ( कर्मधा ) तेन सिक्तं ( ३यातत् ) तादृशं हृदयं यस्य ( बहु ) सः । अनुरागः means colour ; as such he is taken to be a lover with his heart full of love (अनुराग) and who is beckoned from a distance by a lady ( वधू ) in the form of evening. सन्ध्यावधू etc.—Adj. to सहस्ररश्मिः । सन्ध्या वधूरिव ( उपमितसमास ) तया दत्तः ( ३यातत् ) तादृशः सङ्केतः यस्मै ( बहु ) सः । अस्तगिरि etc.—अस्तगिरेः शिखरं ( ६ष्ठीतत् ) तदेव काननम् ( रूपक ) । The figure of speech in this sentence एषः खलु......सहस्ररश्मिः is परम्परितरूपकम् ।

तृतीयोऽङ्कः 295 P. 236. एकचक्रः—Adj. to रथः। The chariot of the sun has one wheel only— Cf. “एकचक्रो रथो यस्य दिव्यः कनकभूषणः। स मे भवतु सुप्रीतः पद्महस्तो दिवाकरः॥” ( आदित्यहृदयम् ) “एकचक्रो रथो यन्ता विकलो विषमा हयाः। आक्रमतेव तेजस्वी तथाप्येको नभस्तलम्॥” ( काव्यादर्शः । ) प्रभवति—is able ; प्र-भू + लट् ति। भुवनभ्रान्ति etc.—Adj. to अध्वानम्। भुवने भ्रान्तिः ( ७मीतत् ) तया दीर्घः ( ३यातत् ) तम्। भ्रान्ति here means भ्रमण—going around the surface of the earth. न्यस्तचिन्ता etc.—Adj. to अर्कः। अतिगतः भारः ( प्रादितत् ) चिन्तायाः अतिभारः ( षष्ठीतत् )। न्यस्तः चिन्तातिभारः येन ( बहु ) सः। N. B. The anxiety is how to arrive at the eastern direc- tion early in the morning. मनसि—It is construed with न्यस्त—a member of the compound —एकदेशान्वय by the rule “सापेक्षत्वेऽपि गमकत्वात् समासः”। सन्ध्याकृष्ट etc.—सन्ध्या आकृष्टाः ( ३यातत् ) आकृष्टाश्च अवशिष्टाश्च ( कर्मधा ) तादृशाः स्तबकाः ( कर्मधा ) तेषां परिकराः ( ६ष्ठीतत् ) तैः। करणे ३या। परिकर means समूह—“परिकरः पर्य्यङ्कपरिवारयोः। प्रगाढे गालिकाम्भे विवेकारम्भयोर्गणे”। —हैमः। परि — कृ + अप्। N. B. This expression means that in the evening time the sun is left with only a handful of scarlet rays. स्फुटहेम etc.—Adj. to अर्कः। With clearly visible golden

296 रत्नावली spokes. हेम्नः अराणि ( ६ठीतत् ) तेषां पंक्तयः ( ६ठीतत् ) स्पष्टाः हेमारपंक्तयः यस्य ( बहु ) सः। अर means spokes of a wheel. N. B. The handful of scarlet rays scattering on all sides appears like golden spokes of a wheel. अस्तक्षितिभृति—On the setting mountain, क्षितिं बिभर्त्ति इति क्षिति—भृ + क्विप्, सप्तम्येकवचने। दिक्-चक्रम्—दिग् एव चक्रम् ( रूपक, मयूरव्यंसकादित्वात् समासः ) । The idea of this shloka is this :—At the close of the day the sun is resting on the setting mountain with a handful of scarlet rays scattered on all sides from the western sky. The chariot by which the sun makes his aerial journey is said to have only one wheel. Now, the sun, lingering on the western horizon with his scarlet rays, appears to be troubled with the thought as to how he would be able to travel such a long weari- some course in a single-wheeled chariot in order, to give attend- ance in the eastern horizon punctually early in the next morn- ing. Hence it appears that he has taken his seat on the western hill with a view to solving the difficulty by furnishing his chariot with another wheel that he finds in the form of the circular horizon ( दिक्-चक्र ). And in order to use that horizon- circle as his second wheel, he appears to strengthen it first by joining to it his handful of golden rays as its spokes. The sun is here implicitly compared with a man possessing a strong sense of duty who in time makes everything ready for regular attendance to his duty every day. The metre is स्रग्धरा। The figure of speech is उत्प्रेक्षा। Ch. of voice.—एकचक्रेण......प्रभूयते......रथेन......न्यस्तचिन्तातिभारेण ......स्पष्टहेमारपंक्तिना व्यवस्थितेन एतेन...नीयते...अर्केण ॥५॥

तृतीयोऽङ्कः 297 Shloka 6. This shloka admits of double meaning as the setting sun is here implicitly compared with a lover bidding adieu to his beloved. पद्मवदने—(i) Lotus-faced (lady) ; (2) with lotus as face (lotus- bed or lotus-plant.) पद्मं वदनं यस्याः (बहु) सा (सरोरुहिणी) or पद्ममिव वदनं यस्याः (बहु) सा (नायिका) । समयः—(i) Time ; (ii) Swearing (in the case of a lover) “समयः शपथाचारकालसिद्धान्तसंविदः”—अमरः । सुप्ता—(i) Closed (for lotus-bed). (ii) Sleeping (for lady). प्रतिबोधनीया—(i) To be opened (for the lotus-bed). (ii) To be awakened (for the lady). अस्तमस्तक etc.—Adj. to सूर्यः as well as to the suggested नायक । (i) With his rays thrown on the setting hill. (ii) With his hand placed on the head bent down (through sorrow). अस्तस्य (अस्ताचलस्य) मस्तकं (६ष्ठीतत्) तस्मिन् निविष्टः (७मीतत्) तादृशः करः (किरणः) यस्य सः (बहु) । Or अस्तम् (अवनतं विक्षिप्तं वा) मस्तकम् (कर्मधा) तस्मिन् निविष्टः करः (हस्तः) यस्य (बहु) सः । N. B. When one swears by putting his hand on one’s head, it becomes more convincing. सरोरुहिण्याः—(i) Of the lotus-bed, or the lotus-pond, or the lotus-plant. (ii) The lady with lotus for her decoration. सरसि रोहति इति सरस्—रुह् + घञ् = सरोरुहम् lotus. सरोरुहम् अस्याः अस्तीति सरोरुह + इनि अस्त्यर्थे, स्त्रियां ङीप् = सरोरुहिणी, तस्याः । प्रत्यायनाम्—consolation. प्रति—इ + णिच् + युच् (अन) भावे स्त्रियां टाप् । Because here the root इ with णिच् is used in the sense of

बोध, the root इ is not changed into गम् and thus the form प्रत्या- गमयति is not available. The prevailing rule is “णौ गमिरबोधने” । The figure of speech is समासोक्तिः, as by the description of the behaviour of the setting sun, the behaviour of a parting lover is suggested. The definition of समासोक्ति is— “समासोक्तिः समैर्यत्र कार्यलिङ्गविशेषणैः । व्यवहारसमारोपः प्रकृतेऽन्यस्य वस्तुनः ॥ साः दः १०।५६-५७ The metre is वसन्ततिलकम् । ‘’ज्ञेयं वसन्ततिलकं तभजा जगौ गः” । Ch. of voice.—यातेन……भूयते……समयेन एतेन । सूर्यया…… भवत्या प्रतिबोधनीया (भूयते) । प्रत्यायना……भनेन……—करेण सूर्येण…… क्रियते ॥ ६ ॥ P. 237. बहुलीकृत etc.—Adj. to तिमिरसंघातः । With sparsely set rows of trees rendered dense. वनानां राजिः (६ष्ठीतत्) विरला वनराजिः (कर्मधा) तस्याः सन्निवेशः ६ष्ठीतत् बहुलीकृतः विरलवनराजिसन्निवेशः येन (बहु) सः । अबहलः बहलः कृतः इति बहुल + च्वि अभूततद्भावे + कृ + क्त कर्मणि । बहुल means घन । गृहीतघनपङ्क etc.—Adj. to तिमिरसंघातः । घनः पङ्कः (कर्मधा) गृहीतः घनपङ्कः (कर्मधा) तेन पीवराः (श्यावत्) तादृशाः वराहमहिषाः (कर्मधा) तद्वत् कृष्णा (उपमान कर्मधा) तादृशी छविः यस्य (बहु) सः । पीवर means stout. This adds to the deep dark colour of the gloom. तिमिरसंघातः—Mass of gloom. तिमिरस्य संघातः (६ष्ठीतत्) सम् - हन्

• घञ् = संघातः mass “संघातः पुंसि घाते च संहतौ नरकान्तरे”—मेदिनी । स्थगयति—स्थग् - संवरणे + लट्, ति । Cf. “विच्छिन्न मोहः स्थगयति कथं मन्दभाग्यः करोमि” । उः राः चः III. 38. क्रमात्—ल्यब् लोपे ५मी । क्रममवलम्ब्य इत्यर्थः । घटिद्रुम etc.—घटयश्च द्रुमाश्च पुरविभागाश्च (द्वन्द्वः) तान् । पुरस्य विभागाः (६ष्ठीतत्) ; different parts of the city.

तृतीयोऽङ्कः 299 तिरयति—Covers ; तिरः करोति इति तिरस् + णिच् + लट् ति = तिरयति which is a नामधातु । पीनत्वम्—Adj. to उपेतः । तदनु—तत् is here २या with कर्मप्रवचनीय अनु । ईक्षणपथम्—Adj. of तिरयति । Diff. reading ईक्षणफलम् । ईक्षणस्य पन्थाः ( ६ष्ठीतत् ) तम् । हरकण्ठद्युतिहरः—adj. to तमःसंघातः । हरस्य कण्ठम् ( ६ष्ठीतत् ) तस्य द्युतिः ( ६ष्ठीतत् ) तस्याः हरः ( षष्ठीतत् ) इति हरकण्ठद्युति - ह + अण् । The neck of हरः is black due to Haláhala poison ; cf. “पातु वो नीलकण्ठस्य कण्ठः श्यामाम्बुदोपमः” ( मृच्छकटिक १।२ ) N. B. This stanza is an apt description of the gradual approach of deep gloom over the world. Cf. “लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्षतीवाञ्जनं नभः”—बालचरित and मृच्छकटिक । The metre is here शिखरिणी । Ch. of voice.—पूर्वा......स्थग्यते......पन्था......दिक्......क्रामता...... आटोद्रमपगविभागम्......तिर्य्यन्तं.........उपेतेन......तमःसंघातेन.........अनेन क्रियते हरकण्ठद्युतिहरेण ॥७॥ पिण्डीकृतान्धकारम्—Adj. to मकरन्दोद्यानम् । पिण्डीकृतः अन्धकारः यस्मिन् ( बहु ) तत् । पिण्ड् + च्वि + कृ + क्त कर्मणि । ' Sl. 8. पाली—Row ; spelt as पालिः also “पालिः कर्णलताग्रंऽश्यौ- पङ्क्त्यावडप्रभृतयोः”—मेदिनी । चम्पकानाम्—Here means चम्पक trees. पाटला पङ्क्तिः—पाटलानां पङ्क्तिः ( ६ष्ठीतत् ) पाटल is a kind of tree the flower of which is called the trumpet-flower (Bignonia Suaveolens). “पाटलिः पाटलाऽभीष्टा काचस्थाली फलेरुहा ह्रस्ववृन्ता कुवेराक्षी”— अमरः ।

300 रत्नावली नियतम्—Adv., positively. नि - यम् + क्त । घ्रायाघ्राय—The reduplication here is due to repetition of by the rule "आभीक्ष्ण्ये णमुल् च।" The expression means 'smelling repeatedly'. व्यक्तिम्—Distinction. वि - अञ्ज् + क्तिन् ; अनक्ति, आनञ्ज, अङ्क्ष्यति etc. द्विगुणतर etc.—Adj. to पन्थाः। द्विगुणतरं तमः ( कर्मधा ) तेन निरुद्धः ( ३यातत् ) । N. B. Though all directions have been enveloped in deep darkness, yet the King makes out the path through different avenues of trees by smelling the fragrance of their characteristic flowers. The metre is स्रग्धरा । Ch. of voice—पाल्या अनया...अनेन अमुना सुन्दरेण सिन्धुवारेण। सान्द्रया वीथ्या अनया पाटल्या...पङ्क्त्या एतया।...व्यक्तिः पथा प्रयायते द्विगुणतरतमोनिरुद्धे, तेन ......॥८॥ P. 241. मसृणमरकत etc.—मसृण means 'smooth.' मरकतमणिशिला- कुट्टिम। The paved floor of emeralds. सुखायमान—feeling relief. सुखं करोति इति सुख + क्यङ् + शानच् = सुखायमान which is a नामधातु। स्वगृहिणी etc.—Adj. to जनस्य। स्वस्य गृहिणी ( ६तीतत् ) तस्याः समागमः ( ६तीतत् ) तं परिभावयति ( तिरस्करोति—disregards) यः ( उप- पदतत् ) तस्य। One who disregards the union with his own wife. P. 245. Sl. 9. In this shloka the description of the behaviour of a woman waiting in tryst is given. प्रणयविशदाम्—Bright with love. प्रणयेन विशदा ( ३यातत् ) ताम्। घटयति—Brings in close contact. घट् + णिच् + लट् ति। कण्ठाश्लेषे—विषयाधिकरणे ७मी। कण्ठस्य आश्लेषः ( ६तीतत् ) तस्मिन्।

तृतीयाेऽङ्कः 301 आ - श्लिष् + घञ् = आश्लेषः, embrace. रसात्—हेतौ पञ्चमी out of pleasure. “शृङ्गारादौ विषे वीर्ये गुणे रागे द्रवे रसः” इत्यमरः। पयोधरौ--Obj. of घटयति। धरतीति—धृ + अच् = धरः; पयसः धरा (६ष्ठी- तत्) तौ। बहुशः—बहु + शस् by the rule “बह्वल्पार्थाच्छस् कारकादन्यतरस्याम्।” many times. रमयतितराम्—रम्-णिच् + लट् ति + तरप् + आम्। In the sense of excessive excellence the तद्धित suffixes तरप् and तमप् are used at the end of verbs also. The metre is हरिणी “न समरसला गः षड्वेदैर्हयैर्हरिणी मता”। न स म र स ल ग प्र ण य वि श दां, दृ ष्टिं व क्त्रे, द दा ति न श ङ्कि ता The pauses are on the 6th, and thence on the 4th and thence on the 7th syllables. The figure of speech is दीपक। Ch. of voice—प्रणयविशदा दृष्टिः दीयते। शङ्कितया घट्येते...पयोधरौ उद्यते... (गम्यते) प्रयत्नवतया। रम्यतेतरां सङ्गे तस्या...कामिन्या ॥८॥ P. 246. छोटिकाम्—The sound created by the snapping of the fore-finger slipping from the thumb against the half curved middle finger; this sort of sound is made in order to attract the notice of some person staying at a distance. P. 250. भावानुबन्धम्—भावस्य अनुबन्धः (६ष्ठीतत्) तम्। Attitude, continuity of feeling. N.B. The plot of disguise has been very aptly manipulated by the author. For the development of the action, this con- trivance of disguising Ságariká as Vásavadattá was necessary;

302 रत्नावली for without this Vásavadattá could not have known definitely the attitude of the King towards the heroine, though she had got indirect proof of it. The King mistook real Vásavadattá for Ságariká, as the former came to the secret place of appoint- ment being informed by Kánchanamálá about the plot of the Vidushaka and Susangatá. When Vásavadattá approached the King, he addressed her by the name Ságariká at which she flew into anger at the insincerity of the King and went away. But in the mean time real Ságariká, in the guise of Vásava- dattá trying to commit suicide out of self-reproach due to her secret love being known to others, was found by the Vidu- shaká and brought to the King with the impression that real Vásavadattá was committing suicide out of mortification. The King came to know her to be Sagarika in the dress of the Queen (for whom he was waiting there), only when she said— मुंच मुंच मं भद्दा, पराहीणी क्खु अअं जणो etc. When the King was busily engaged in expressing his love for Ságariká, Vásavadattá returned there simply with the view of pacifying the King who had been rather cruelly treated by her and found him there in a compromising position with Ságariká: and then she ordered the Vidushaka and Ságariká to be taken as captives. Thus the disguise episode borders almost on a 'Tragedy of errors', which happily for all ends in a comedy. The ingenious manipulation of this episode of disguise has enhan- ced the excellence of the main plot which terminates in Act IV with the union of the hero and the heroine, which ulti- mately appears to be congenial to all including even the rival Queen Vásavadattá. If this episode had not been in- troduced, the love between the King and the heroine would have remained secret and the wished-for union would have been done haphazardly. Thus the episode of disguise has contributed largely towards the development of the main plot

तृतीयाेऽङ्कः 303 of the drama maintaining dramatic propriety which is ensured by the natural development of action out of some normal incidents and episodes. Ságariká's confinement in the harem after the episode of disguise required the performance of the magical show which practically brought about the final union. The contrivance of disguise for passing a man incognito to bring about a desired end, is also very popular in western dramas. उत्ताम्यति—Getting anxious ; उत् - तम् + लट् , ति । Sl. 10. खरसन्तापः—खरस्य सन्तापः ( ६ष्ठीतत् ) । आसन्ने —Impending. प्रियसमागमे is understood ; आ - सद् - क्त कर्त्तरि । प्रावृषि—In the rainy season ; प्र - वृष् + क्विप् । दीर्घत्व in प्र is by the rule “नहिवृतिवृषिव्यधिरुचि-सहि-तनिषु कौ” । अभ्यर्णजलागमः—Adj. to दिवसः । जलस्य आगमः ( ६ष्ठीतत् ) अभ्यर्णः जलागमः यस्मिन् ( बहु ) सः । अभि - अर्द्द + कर्त्तरि क्त । The root अर्द्द preceeded by अभि meaning ‘near’ does not take इट् by the rule “अभेश्चाविदूर्र्ये” ; cf. अभ्यर्ण महाहवाय”—भट्टिः । अर्द्द meaning पीडा or याच्ञा takes इट् ( अर्द्दित ) । Cf. “कर एव तापहेतुः स एव मे प्रशमयिता जातः । दिवस इवाभ्रश्यामस्तपात्यये जीवलोकस्य” ॥ S'ákuntalá III. 10. The metre is आर्या । “यस्याः पादे प्रथमे द्वादश मात्रास्तथा तृतीयेऽपि । अष्टादश द्वितीये पञ्चदश चतुर्थके सार्या” ॥ — — ◡ ◡ — — — 1st line = ती व्रः ख र स न्ता पः २ २ १ १ २ २ २ = १२ मात्राs The 3rd line will correspond to the 1st

304 रत्नावली ˘ ˘ - - - ˘ - ˘ - - - 2nd line = न त था दो बा ध ते य था स ङ्गे १ १ २ २ २ १ २ १ २ २ २ = 18 मात्राs

• • ˘ ˘ - ˘ - ˘ ˘ - 4th line = अ भ्य ङ्ग ज ला ग मो दि व सः २ २ १ १ २ १ २ १ १ २ = 15 मात्राs N. B. The short vowel is equal to 1 mátrá and the long one to 2 mátrás (measures or units of time in pronunciation). The figure of speech is प्रतिवस्तूपमा which is defined as :— “... ... प्रतिवस्तूपमा तु सा । सामान्यस्य द्विरेकस्य यत्र वाक्यद्वये स्थितिः” ॥ काः प्रः -१०।१०१-१०२ Here two सामान्यधर्मs बाधन and ऽतापन, respectively of शरत्सन्तापः and अभ्यङ्गजलागमो दिवसः which are उपमेय and उपमान respectively, mean the same thing under different wordings. Barring this much this figure of speech corresponds to दृष्टान्त । Ch. of Voice :—तीव्रेण शरत्सन्तापेन ... बाध्यते ... तप्यते ... अभ्यङ्गजला- गमेन दिवसेन ॥१०॥ उत्कण्ठानिर्भरम्—Adv. निः निःशेषेण भरः यस्मिन् ( बहु ) तत् यथा स्यात् तथा = निर्भरम् ; उत्कण्ठया निर्भरम् ( ३यातत् ) । निर्भरम्—means निरतिशयम्— excessively—“अतिवेलभृशात्यर्थातिमात्रोद्गाढनिर्भरम्”—अमरः । उत्कण्ठा is defined as “रागे त्वलब्धविषये वेदना महती तु या । संशोषणी तु गात्राणां तामुत्कण्ठां विदुर्बुधाः” । P. 251. सभ्रुभङ्गम्—with frowning. भ्रुवः भङ्गः ( ६तीतत् ) तेन सह विद्यमानम् ( बहु ) । Shloka 11. The King here identifies different limbs of the supposed Ságariká with different cooling materials whence he expects relief of his love-sicken self.

तृतीयोऽङ्कः 305 शीतांशुः—शीताः अंशवः यस्य ( बहु ) सः। A beautiful face is usually compared with the moon. उत्पलं—Any water-lily—'स्यादुत्पलं कुवलयम्'—अमरः। In the construction उत्पल has been identified with दृशौ (eyes). Here उत्पल seems to mean इन्दीवर ('blue lotus'), which has the likeness of colour with the black pupils of the eyes. Amara gives कुवलय as a synonym of उत्पल and कुवलय means a blue lotus—"श्यामं शितिकण्ठनील कुवलयमिन्दीवरं च"। रम्भागर्भनिभम्--Adj. to ऊरुयुगलम्। The thighs are likened unto the interior of a plantain-tree in point of its colour, softness, coolness and plumpness. आह्लादकर etc.—आह्लादकराणि आखिलानि अङ्गानि यस्याः ( बहु ) सा। रभसात्—ल्यब् लोपे पञ्चमी। Out of joy—"रभसो वेगहर्षयोः"। अनङ्गताप etc

306 रत्नावली P. 254. विश्रब्धा—Confidently. वि—श्रम्भ् + क्त + स्त्रियाम् टाप् । “विश्रब्धः केलिकलहे विश्वासे प्रणये वधे”—हेमचन्द्रः । P. 255. कटुकितानि—कटुः एव इति कटु + स्वार्थे क = कटुकः । कटुक + इतच् तारकादित्वात् । कटुकित means “Embittered.” सुखयतु—सुखं करोतु इति सुख + णिच् ( तत् करोति तदाचष्टे—इत्यादिना ) + लोट् तु । अथवा सुख दुःख तत्क्रियायाम् + लोट् तु । मधुरवचन etc.—मधुराणि वचनानि ( कर्मधा ) तेषाम् उपन्यासः ( ६ष्ठीतत् ) । उप - नि - अस् + घञ् = उपन्यासः, use. प्रियंवदः—प्रियं वदतीति प्रिय - वद् + खच् । कुपितकामिनी—Adj. to मृगलाञ्छनः । कुपिता कामिनी ( कर्मधा ) तस्याः कपोलम् ( ६ष्ठीतत् ) तस्य सन्निभः ( ६ष्ठीतत् ) । As the checks of a lady grow reddish through anger, so the Eastern direction has assumed the reddish hue just on the eve of the rise of the moon. मृगलाञ्छनः—The moon ; मृगः लाञ्छनं ( कलङ्कः ) यस्य ( बहु ) सः । “कलङ्काङ्कौ लाञ्छणञ्च चिह्नं लक्ष्म च लक्षणम्”—अमरः । The spot on the moon is conventionally called मृग, हरिण (deer) and sometimes शशक, शश ( hare ) ; and accordingly the moon is called मृगाङ्क, शशाङ्क etc. Sl. 12. त्वद्वदनापहृत etc.—Adj. to निशानाथः । तव वदनं ( ६ष्ठीतत् ) तेन अपहृतम् कान्तिसर्व्वस्वं यस्य ( बहु ) सः । कान्तिः एव सर्व्वस्वम् ( रूपक—मयूर- व्यंसकादि ) सर्व्वस्वं ( कर्मधा ), कान्तिः सर्व्वस्वमिव ( उपमान कर्मधा ) । ऊर्ध्वकरः—(1) With rays scattered upwards. (2) With hands raised aloft. ऊर्ध्वः करः यस्य ( बहु ) सः । प्रतिकर्त्तुम्—To take revenge. N. B. Just as a person, being robbed of all (he had), takes

तृतीयोऽङ्कः 307 his stand on a lofty place and raises up his hand to wreak vengeance on his opponent, so the moon being outshadowed by the beauty of Ságariká's face is going up the mountain scattering his (handlike) rays upwards and thus he appears to be longing for taking revenge for the injury done to him. By this the excellence of the beauty of the face of the heroine, surpassing that of the moon, is indicated. The metre is आर्या । The figure of speech is उत्प्रेक्षा and समासोक्तिः । Ch. of Voice....कान्तिसर्व्वस्वेन......ऊर्ध्वकरेण...स्थितेन...निशानाथेन (भूयते) (or निशानाथेन स्थितम्) ॥१०॥ जडत्वम्—(1) मूर्खत्वम् or (2) जलमयत्वम् । The moon is said to be formed of water : cf. “सलिलमये शशिनि रवेर्दीधितयो मूर्च्छितास्तमो नैशं क्षपयन्ति ।” In the हरिवंश also the moon is described to have originated from the tears of the eyes of the sage अत्रि । Cf. “पिता सोमस्य वै राजन् जज्ञेऽत्रिर्भगवानृषिः । ब्रह्मणो मानसात् पूर्वं प्रजासर्गं विधित्सतः ॥ ... ... ... अनुत्तरं नाम तपो येन तप्तं महत् पुरा । त्रीणि वर्षसहस्राणि दिव्यानीति हि नः श्रुतम् । ततोर्ध्व रेतसस्तस्य स्थितस्यानिमिषस्य च । सोमत्वं तनूरापेदे महासत्त्वस्य भारत ॥ ऊर्ध्वमाचक्रमे तस्य सोमत्वं भावितात्मनः । नेत्राभ्यां वारि सुस्राव दशधा द्योतयद्दिशः । तं गर्भं विधिना दृष्ट्वा दश देव्यो दधुस्तदा । समेत्य धारयामासुर्न च ताः समशक्नुवन् ॥

308 : रत्नावली स ताभ्यः सहसैवाथ दिग्भ्यो गर्भः प्रभान्वितः । पपात भासयँल्लोकान् शीतांशुः सर्वभावनः ॥" ( हरिवंशे हरिवंशपर्वणि २५।१-८ ) P. 256. Sl. 13. In this shloka the King likes to establish the uselessness of the rise of the moon when the face of Ságariká, surpassing the beauty and radiance of the moon, is performing all its functions. किं......हन्ति—Does it not mar the beauty of the lotus? At the rise of the moon the lotuses fade away. Here Ságariká’s face is likened unto the moon ; so it causes the lotus to fade, i. e., it is more beautiful than the lotus. नयनानन्दम्—Delight of the eyes. The moon refreshes the eyes by its soothing rays. Ságariká’s face is also delightful to the eyes. विधत्ते—वि - धा - लट् त, आत्मनेपद by the rule, “स्वरितञितः कर्त्रभि- प्राये क्रियाफले।” But here कर्त्रभिप्राय in the क्रियाफल is not meant. The implication of the rule is loosely adhered to and is based upon “विवक्षा” as stated by भर्तृहरि— “क्रियाप्रवृत्तौ चाख्याता कैश्चित् स्वार्थपरार्थता । ... असती वा सती वापि विवक्षितनिबन्धना” ॥ झषकैतन—(1) Sea, the abode of fishes. (2) Fish-bannered Cupid, i. e., passion. झषः केतनं यस्य ( बहु ) तस्य । झष means fish—"पृथुरोमा झषो मत्स्यों मीनो वैसारिणोऽण्डजः"—अमरः ; केतन means banner—"पताका वैजयन्ती स्यात् केतनं ध्वजमस्त्रियाम् ।" अमरः । केतन means also गृह—"केतनं तु निमन्त्रणे गृहं केतौ च कृत्ये च" इति मेदिनी । N. B. At the rise of the moon, the sea swells and passion also increases. The moon-like face of Ságariká gives rise to

तृतीयोऽङ्कः ३०९ भवकेतन ( passion of love ) ; so it performs the function of the moon. आलोकमात्रेण—आलोक एव आलोकमात्रम् ( नित्यसमास ) तेन । वक्त्रेन्दौ—वक्त्रम् एव इन्दुः ( मयूरव्यंसकादि—रूपक ) तस्मिन् । भावे ७मी । अपरः शीतांशुः—Refers to the real moon in the sky. उज्जृम्भते—प्रकाशते । उत्—जृम्भ् + लट् ते । दर्पः स्यात् etc.—If the moon out of pride claims that he has got nectar, then that also is not enough for his superiority, inasmuch as Ságariká too has got nectar in her lips. बिम्बाधरे—बिम्बसदृशम् अधरम् ( शाकपार्थिवादिवत् समासः ) तस्मिन् । बिम्ब is a kind of fruit (called तेलाकुचा in Bengali) ; it becomes deep red when ripe. The scarlet lips of the ladies are likened unto this fruit. 'बिम्बस्तु प्रतिबिम्बे स्याद्वाच्य लिङ्गे बिम्बकाफले'—हेमचन्द्रः । Cf. "सुन्दारि तवाधरपटलं दर्शति बिम्बफलं शुकशावकः" । The figure of speech is रूपक । The metre is शार्दूलविक्रीड़ितम् । Ch. of Voice. ...रुचिः हन्यते ।...नयनानन्दः विधीयते ।...वृद्धिः... क्रियते ।...अनेनापरेण शीत गुणा उज्जृम्भ्यते । दर्पेण भूयते...भूयते ( तेन )... । सागरिकोत्क्षिप्त etc.—सागरिकया उत्क्षिप्तम् ( ३यातत् ) तादृशं हृदयं यस्य ( बहु ) सः । जीवितसंशयः—जीवितं संशयः ( ७मीतत् ) Doubt about life. What punishment she would mete out is not known. So the doubt is about the safety of life. अन्यगतानि—अन्यां गतानि ( २यातत् ) addressed to (or meant for) other ladies. P. 257. महानुभावा—Of great power ; महान् अनुभावः यस्याः ( बहु ) सा, भू + घञ् = भावः, अनुगतः भावः (प्रादितत्) = अनुभावः । अनुभव is perception ; but अनुभाव is power.

310 रत्नावली P. 261. प्रत्यक्षदृष्ट etc.—Adj. to अहम् । प्रत्यक्षं दृष्टं (सुप्सुपा) तादृशं व्यलीकं यस्य (बहु) सः । अक्ष्णः प्रति (अव्ययीभावः) । व्यलीक means undesir- able act—“व्यलीकं व्यङ्गवैलक्ष्याप्रियाकार्येषु पौंस्ने”—हेमचन्द्रः ; “व्यलीकमपराधः स्यात् ।” इति हलायुधः । Sl. 14. पाताम्रताम्—Reddishness (due to lac-dye, लाक्षारक्तताम् ) अपनयामि—Remove. विवर्णः—(1) Discoloured. (2) Lowly person. विगतः वर्णः यस्य (बहु) सः । “वर्णो द्विजातौ शुक्लादौ”—अमरः । ‘विवर्णः पामरो नीचः’—अमरः । The King looked completely washed out owing to bashfulness. He had also committed the offence like a lowly person ( विवर्णः ). लाक्षारक्ताम्—Adj. to पाताम्रताम् । लाक्षा is lac-dye which is [L

तृतीयोऽङ्कः 311 The metre is वसन्ततिलक। The figure of speech is परम्परित- रूपक। The super-imposition of इन्दुबिम्ब on मुख is the cause of the super-imposition of उपराग on कोप। Ch. of Voice.—आताम्रता अपनीयते......विवर्णेन एतेन लाक्षाकृता......। कोपोपरागजनिता......शमेन......करुणया भूयेत ॥१४॥ निर्लज्जः....कुप्यति—This is said sarcastically by Vāsavadattā. P. 262. अनर्थक्रमः—अनर्थानां क्रमः। ( ६ठीतत् ) "क्रमस्त्वनुक्रमे शक्तौ कम्प्ये चाक्रमणेऽपि च"—मेदिनी। Sl. 15. समारूढा—advanced सम्—आ—रुह् + क्त + स्त्रियां टाप्। Adj. to प्रीतिः। अनुदिनम्—दिनं दिनमनु ( अव्ययीभावः )। प्रणयबहुमानात्—हेतौ ५मी। प्रणयस्य बहुमानः ( ६ठीतत् ) तस्मात् । व्यलीकम्—Misdeed ; wrong doing. अकृतपूर्व्वम्—Adj. to व्यलीकम्। पूर्व्वं कृतम् कृतपूर्व्वम् ( सुप्सुपा ) न कृतपूर्व्वम् ( नञ्तत् ) । प्रकृष्टस्य—Excellent ; प्र — कृष् + क्त कर्म्मणि। स्खलितम्—Mistake, lapse ; “स्खलितं छलिते भ्रंशे”—हेमचन्द्रः। अविषह्यम्—Adj. स्खलितम्। वि—सह् + क्यप्, by the rule “शकिसहोश्च”। षत्व is by the rule “परिनिविभ्यः सेवसित etc.” The metre is शिखरिणी। The figure of speech is अर्थान्तरन्यास— “सामान्यं वा विशेषेण विशेषस्तेन वा यदि। कार्य्यं च कारणेनेदं कार्य्येण च समर्थ्यते। साधम्र्येणेतरेणार्थान्तरन्यासोऽष्टधा ततः” ॥ ( सा. द. १०।६१-६२ ) Here the particular is corroborated by the general. The last line of the stanza is a general statement corroborating the rest of the shloka.

312 रत्नावली P. 267. गृहीतपश्चात्तापा—Being repentant at last. पश्चात् तापः (सप्सुपा) गृहीतः पश्चात्तापः यया (बहु) सा । P. 268. Sl. 16. कण्ठगताः कण्ठं गताः ( २यातत् ) ; trembling at the throat, i.e., about to go out. स्वार्थप्रयत्नः—स्वस्य अर्थः ( ६ष्ठीतत् ) तस्मात् प्रयत्नः ( सुप्सुपा ) । N. B. The King here means to say that the exertion which he takes for saving Ságariká, is simply based on self-interest ; as on her very attempt at committing suicide, his life is almost gone. So, mainly in order to save his own life that he is trying to dissuade her from committing suicide. The figure of speech is here असङ्गति which is defined as :— “भिन्नदेशतयात्यन्तं कार्यकारणभूतयोः । युगपद्धर्मयोर्यत्र ख्यातिः सा स्यादसङ्गतिः ॥” (काः प्रः १०।१२४) Here the cause of death which is पाश, is elsewhere (i. e., in the neck of Ságariká ) but the effect ( i. e., 'death' ) is in the King. Ch. of Voice.—...कण्ठगतैः प्राणैः......स्वार्थप्रयत्नेन अनेन......त्यज साहसम् ॥१६॥ P. 272. Sl. 17. अतिमात्रम्—Adv. अतिगता मात्रा यस्मिन् तद् यथा स्यात् तथा ( बहु ) । “मात्रं लवधृतौ स्वार्थे कार्त्स्न्ये मात्रा परिच्छिदे । अक्षरावयवे द्रव्ये मानैक्ये कर्णभूषणे”—हेमः । P. 273. जीवितेशे—सम्बोधने प्रथमा । जीवितस्य ईशा ( ६ष्ठीतत् ) । ईशा = ईश् + क + स्त्रियां टाप् । The metre is मालिनी । “ननमयययुतेयं मालिनी भोगिलोकैः ।” न न म य य ◡ ◡ ◡ | ◡ ◡ ◡ | — — — | ◡ — — | ◡ — — अ ल म | ल म ति | मा त्रां, सा | ह से ने | दृ शे न The pauses are on the 8th and the 15th syllables.

तृतीयोऽङ्कः ३१३ Ch. of Voice.—...विमुच्यतां त्वया......लतापाशः अयम् ।......बाहुपाशः निधीयताम् ॥१७॥ अनभ्रा—Without clouds. नास्ति अभ्रं यस्यां ( बहु ) सा । न भ्रश्यन्ति आपो यस्मात् इति नञ्-भ्रंश्+ड । ‘‘न भ्रश्यन्ति यतस्तेभ्यः जलान्यभ्राणि तान्यतः’’ । ‘‘अभ्रं मेघो वारिवाहः’’—अमरः । अकालवातावलौ—वातानाम् आवली ( ६ष्ठीतत् ) अकाले वातावली ( ७मीतत् ) न ( अन्यः ) कालः अकालः ( नञ्तत् ) ; here नञ् is used in the sense of तदन्यत्व । N. B. This is an apt reply of the Jester to the King's statement—‘‘सखे इयमनभ्रा वृष्टिः ।’’ The sudden interview with Ságariká is taken by the King as a shower of rain without cloud. But the Jester, in excellent humour, apprehends it to be swept away by an unexpected gust of wind in the form of Queen Vásavadattá who enters immediately afterwards. This is very good example of Dramatic Irony or पताकास्थान । अवधीरयित्वा—Disregarding ; अवधीर् + णिच् + क्त्वा । But अव-धीर्

• णिच् + ल्यप् will give the form अवधीर्य्य । P. 273. मध्यस्थ—Indifferent. तस्य भावः मध्यस्थ + तल् + स्त्रियां टाप् । मुग्धे—Beautiful. ‘‘मुग्धन्तु सुन्दरे मूढे’’—मेदिनी । विफलमनोरथाः—Adj. to वयम् । विफलाः मनोरथाः येषा ( बहु ) ते । विगतं फलं यस्मात् ( प्रादि बहु ) सः विफलः । .. क्रियामहे — कृ + कर्मणि + लट्, महे । Nom. वयम् । अलीकदाक्षिण्येन—With false humouring, pseudo favour. अलीकं दाक्षिण्यम् ( कर्मधा ) तेन । अलीक means मिथ्या—‘‘अलीकं त्वप्रियेऽनृते’’— अमरः । दक्षिण means ‘he who follows the humour of others.’ ‘‘दक्षिणो दक्षिणोऽतसरलच्छन्दवर्त्तिषु । अवामे त्रिषु यज्ञादिविधिदाने दिशि स्त्रियाम्’’