ऋभु गीता (शिव रहस्य - निदिध्यासन व अद्वैत बोध)

जल्यैर्गन्धाक्षतैर्दीपैर्नैवेद्यैश्च मनोहरैः । तुष्टाव प्रणिपत्यैवं स द्विजो मधुसूदनः ॥ ४९.४१॥

सुदर्शनविष्णुः -

भज भज भसितानलोज्ज्वलाक्षं भुजगाभोगभुजंगसंगहस्तं । भवभीममहोग्ररुद्रमीड्यं भवभर्गकतर्तकं महेनसां ॥ ४९.४२॥

वेदघोषभटकाटकावधृक् देहदाहदहनामल काल । जूटकोटिसुजतातटिद्युद्रागरंजितटिनीशशिमौले ॥ ४९.४३॥

शंबरांकवरभूष पाहि मामंबरांतरचरस्फुटवाह । वारिजाद्यघनघोष शंकर त्राहि वारिजभवेड्य महेश ॥ ४९.४४॥

मदगजवरकृत्तिवास शंभो मधुमदनाक्षिसरोरुहार्च्यपाद । यममददमनांधशिक्ष शंभो पुरहर पाहि दयाकटाक्षसारैः ॥ ४९.४५॥

अपां पुष्पं मौलौ हिमभयहरः फालनयनः जटाजूटे गङ्गाऽम्मुजविकसनः सव्यनयनः । गरं कंठे यस्य त्रिभुवनगुरोः शंबरहर मतंगोद्यत्कृत्य्ववहरणपादाब्जभजनं ॥ ४९.४६॥

श्रीबिल्वमालशितिकंठमहेशलिंगं जल्यांबुजोत्तमवरैः परिपूज्य भक्त्या । स्तंबेरमांगवदनौत्तमसंगभंग राजद्विषांगपरिसंगमहेशशांगं ॥ ४९.४७॥

यो गौरीरमणार् Uno चनोद्यतमतिर्भूयो भवेच्छांभवो भक्तो जन्मपरंपरासु तु भवेन्मुक्तोऽथ मुक्त्यंगना- कांतस्वांतनितांतशांतहृदये कार्तांतवार्तोज्झितः । विष्णुब्रह्मसुरेंद्ररंजितमुमाकांतांघ्रिपंकेरुह- ध्यानानंदनिमग्नसर्वहृदयः किंचिन्न जानात्यपि ॥ ४९.४८॥

कामारातिपदांबुजार्चनरतः पापानुतापाधिक- व्यापारप्रवणप्रकीर्णमनसा पुण्यैरगण्यैरपि । नो दूयेत विशेषसंततिमहोसारानुकारादरा- दाराग्राहकुमारमारुसुशराद्याघातभीतैरपि ॥ ४९.४९॥

॥ इति श्रीशिवरहस्ये शङ्कराख्ये षष्ठांशे विष्ण्वाद्यसंवादे शिवस्य ज्ञानदातृत्वनिरूपणं नाम एकोनपञ्चाशोऽध्यायः ॥

---

॥ पञ्चाशोऽध्यायः ॥

स्कन्दः -

विष्णुस्तवान्ते विप्रोऽसौ सुदर्शनसमाह्वयः । स्नात्वाऽथ मणिकर्ण्यां स भस्मरुद्राक्षभूषणः ॥ ५०.१ ॥

संजपन् शतरुद्रीयं पञ्चाक्षरपरायणः । संपाद्य बिल्वपत्राणि कमलान्यमलान्यपि ॥ ५०.२ ॥

गन्धाक्षतैर्धूपदीपैर्नैवेद्यैर्विविधैरपि । विष्टापदृष्टमार्गेण नित्यमन्तर्गृहस्य हि ॥ ५०.३ ॥

प्रदक्षिणं चकारासौ लिङ्गान्यभ्यर्चयंस्तथा । विश्वेश्वरमविमुक्तेशं वीरेशं च त्रिलोचनम् ॥ ५०.४ ॥

कृत्तिवासं वृद्धकाले केदारं शूलटङ्ककम् । रत्नेशं भारभूतेशं चन्द्रेशं सिद्धकेश्वरम् ॥ ५०.५ ॥

घुण्टाकर्णेश्वरं चैव नारदेशं यमेश्वरम् । पुलस्तिपुलहेशं च विकर्णेशं फलेश्वरम् ॥ ५०.६ ॥

कद्रुद्रेशमखण्डेशं केतुमालिं गभस्तिकम् । यमुनेशं वर्णकेशं भद्रेशं ज्येष्ठशङ्करम् ॥ ५०.७ ॥

नन्दिकेशं च रामेशं करमर्देश्वरं तथा । आवर्तेशं मातङ्गेशं वासुकीशं द्रुतीश्वरम् ॥ ५०.८ ॥

सूर्येशमर्यमेशं च तूणीशं गालवेश्वरम् । कण्वकात्यायनेशं च चन्द्रचूडेश्वरं तथा ॥ ५०.९ ॥

उदावर्तेश्वरं चैव तृणज्योतीश्वरं सदा । कङ्कणेशं तङ्कणेशं स्कन्देशं तारकेश्वरम् ॥ ५०.१० ॥

जम्बुकेशं च ज्ञानेशं नन्दीशं गणपेश्वरम् । एतान्यन्तर्गृहे विप्रः पूजयन् परया मुदा ॥ ५०.११ ॥

ढुण्ढ्यादिगणपांश्चैव भैरवं चापि नित्यशः । अन्नपूर्णामन्नदात्रीं साक्षाल्लोकैकमातरम् ॥ ५०.१२ ॥

दण्डपाणिं क्षेत्रपालं सम्यगभ्यर्च्य तस्थिवान् । तीर्थान्यान्यपि मुनिर्मणिकर्ण्यादि सत्तम ॥ ५०.१३ ॥

ज्ञानोदं सिद्धकूपं च वृद्धकूपं पिशाचकम् । ऋणमोचनतीर्थं च गर्गतीर्थं महत्तरम् ॥ ५०.१४॥

स्नात्वा सनियमं विप्रो नित्यं पञ्चनदे ह्रदे । किरणां धूतपापां च पञ्चगङ्गामपि द्विजः ॥ ५०.१५॥

गङ्गां मनोरमां तुङ्गां सर्वपापप्रणाशिनीम् । मुक्तिमण्टपमास्थाय स जपञ्छतरुद्रियम् ॥ ५०.१६॥

अष्टोत्तरसहस्रं वै जपन् पञ्चाक्षरं द्विजः । पक्षे पक्षे तथा कुर्वन् पञ्चक्रोशप्रदक्षिणम् ॥ ५०.१७॥

अन्तर्गृहोद्बहिर्देशे चकारावसथं तदा । एवं संवसतस्तस्य कालो भूयानवर्तत ॥ ५०.१८॥

तत्र दृष्ट्वा तपोनिष्ठं सुदर्शनसमाह्वयम् । विष्णुस्तदा वै तं विप्रं समाहूय शिवार्चकम् ॥ ५०.१९॥

पुनः प्राह प्रसन्नेन चेतसा मुनिसत्तमम् ।

विष्णुः - भोः सुदर्शनविप्रेन्द्र शिवार्चनपरायण । ज्ञानपात्रं भवानेव विश्वेशकृपयाऽधुना ॥ ५०.२०॥

त्वया तपांसि तप्तानि इष्टा यज्ञाश्चयैव हि । अधीताश्च त्वया वेदाः काश्यां वासो यतस्तव ॥ ५०.२१॥

बहुभर्जन्मभिर्येन कृतं क्षेत्रे महत्तपः । तस्यैव सिद्ध्यत्यमला काशीयं मुक्तिकाशिका ॥ ५०.२२॥

तव भाग्यस्य नान्तोऽस्ति मुने त्वं भाग्यवानसि । किञ्चैकं तव वक्ष्यामि हितमात्यन्तिकं शृणु ॥ ५०.२३॥

विश्वेशकृपया तेऽद्य मुक्तिरन्ते भविष्यति । रुद्राक्षनामपुण्यं यत् नाम्नां साहस्रमुत्तमम् ॥ ५०.२४॥

उपदेक्ष्यामि ते विप्र नामसाहस्रमीशितुः । तेनार्चयेशं विश्वेशं बिल्वपत्रैर्मनोहरैः ॥ ५०.२५॥

वर्षमेकं निराहारो विश्वेशं पूजयन् सदा । संवत्सरान्ते मुक्तस्त्वं भविष्यति न संशयः ॥ ५०.२६॥

त्वद्देहोपगमे मन्त्रं पञ्चाक्षरमनुत्तमम् ।
ददाति देवो विश्वेशस्तेन मुक्तो भविष्यति ॥ ५०.२७॥
शैवेभ्यः सञ्जीवेभ्यो ददातीमं महामनुम् ।

स्कन्दः –

इति विष्णुवचः श्रुत्वा प्रणम्याह हरिं तदा ।
सुदर्शनो ययाचेत्थं नाम्नां साहस्रमुत्तमम् ॥ ५०.२८॥

भगवन् दैत्यवृन्दघ्न विष्णो जिष्णो नमोऽस्तु ते ।
सहस्रनाम्नां यद्दिव्यं विश्वेशस्याशु तद्वद ॥ ५०.२९॥

येन जप्तेन देवेशः पूजितो बिल्वपत्रकैः ।
ददाति मोक्षसाम्राज्यं देहान्ते तद्वदाशु मे ॥ ५०.३०॥

तदा विप्रवचः श्रुत्वा तस्यै चोपादिशत् स्वयं ।
सहस्रनाम्नां देवस्य हिरण्यस्येत्यादि सत्तम ॥ ५०.३१॥

तेन सम्पूज्य विश्वेशं वर्षमेकमतन्द्रितः ।
कोमलारक्तबिल्वैश्च स्तोत्रेणानेन तुष्टुवे ॥ ५०.३२॥

सुदर्शनः –

आशीविषाङ्गपरिमण्डलकण्ठभाग-
राजत्सुसागरभवोग्रविषोरुशोभ ।
फालस्फुरज्ज्वलनदीप्तिविदीपिताशा-
शोकावकाश तपनाक्ष मृगाङ्कमौले ॥ ५०.३३॥

क्रुद्धोडुजायापतिधृतार्धशरीरशोभ
पाह्यीशु शासितमखान्धकदक्षशत्रो ।
सुत्रामवज्रकरदण्डविखण्डितोरु-
पक्षाद्भ्युक्षितिधरोर्ध्वशयाव शम्भो ॥ ५०.३४॥

उत्फुल्लहल्लिकलसत्करवीरमाला-
भ्राजत्सुकन्धरशरीर पिनाकपाणे ।
चञ्चत्सुचन्द्रकलिकोत्तमचारुमौलिं
लिङ्गे कुलुञ्चपतिमञ्जिकया समेतम् ॥ ५०.३५॥

छायाधवानुजलसच्छदनैः परिपूज्य भक्त्या
मुक्तेन स्वस्य च विराजितवंशकोट्या ।

सायं संगवपुंगवोरुवहनं श्रीतुंगलिंगार्चकः
शाङ्गाः पातकसंगभंगचतुरश्चासङ्ग नित्यान्तरः ॥ ५०.३६॥

फालाक्षस्फुरदक्षिजस्फुरदुरुस्फूलिंगदग्धांगका-
नंगोत्तुंगमतंगकृत्तिवसनं लिंगं भजे शांकरं ।
अच्छाच्छागवहं सुरतामीक्षाशिनांते विभो
वृष्यं शांकरवाहनाम निरताः सोमं तथा वाजिनं ॥ ५०.३७॥

त्यक्त्वा जन्मविनाशनं त्विति मुहुस्ते जिह्वया सत्तमाः
ये शंभोः सकृदेव नामनिरताः शांगाः स्वतः पावनाः ॥ ५०.३८॥

मृगांक मौळीमीश्वरं मृगेन्द्रशत्रुजत्वचं ।
वसानमिन्दुसप्रभं मृगाद्यबालसत्करं ।
भजे मृगेन्द्रसप्रभं ??? ??? ॥ ५०.३९॥

स्कन्दः –

एवं स्तुवंतं विश्वेशं सुदर्शनमतंद्रितं ।
प्राहेत्थं शौरिमाभाष्य शंभोर्भक्तिविवर्धनं ॥ ५०.४०॥

विष्णुः –

अत्रैवामरणं विप्र वस त्वं नियताशनः ।
नाम्नां सहस्रं प्रजपन् शतरुद्रीयमेव च ॥ ५०.४१॥

अन्तर्गेहात् बहिः स्थित्वा पूजयाशु महेश्वरं ।
तवान्ते भूरिकरुणो मोक्षं दास्यत्यसंशयं ॥ ५०.४२॥

स प्रणम्याह विश्वेशं दृष्ट्वा प्राह सुदर्शनं ।
धन्यस्त्वं लिंगेऽप्यनुदिनगलितस्वांतरंगाघसंघः
पुंसां वर्याद्यभक्त्या यमनियमवरैरीश्वरंवद्यं प्रभाते ।
दत्वा बिल्ववरं सItemबुजदलं किंचिज्जलं वा मुहुः
प्राप्नोतीश्वरपादपंकजमुमानाथद्य मुक्तिप्रदं ॥ ५०.४३॥

को वा त्वत्सदृशो भवेदगपतिप्रेमैकलिंगार्चको
मुक्तानां प्रवरोर्ध्वकेशविलसद्भक्तिबीजांकुरैः ।
देवा वाप्यसुराः सुरा मुनिवरा भारा भुवः केवलं
वीरा वा करवीरपुष्पविलसन्मालाप्रदे नो समः ॥ ५०.४४॥

वने वा राज्ये वाप्यगपतिसुतानायकमहो
स्फुरल्लिंगार्चायां नियममतभावेन मनसा ।

हारं भक्त्या साध्य त्रिभुवनतृणाडम्बरवर- प्ररूढैर्भाग्यैर्वा न हि खलु स सज्जेत भुवने ॥ ५०.४५॥

न दानैर्योगैर्वा विधिविहितवर्णाश्रममखैः । अपारैर्वेदान्तप्रतिवचनवाक्यानुसरणैः । न मन्येऽहं स्वान्ते भवभजनभावेन मनसा मुहुर्लिङ्गं शार्ङ्गं भजति परमानन्दकुहरः ॥ ५०.४६॥

शर्वं परवतनन्दिनीपतिमहानन्दाम्बुधेः पारगा रागत्यागहृदा विरागपरमा भस्माङ्गरागादराः । मारापारशराभिघातरहिता धीरोरुधारारसैः पारावारमहाघसंसृतिभरं तीर्णाः शिवाभ्यर्चनात् ॥ ५०.४७॥

मार्कण्डेयसुतं पुराऽन्तकभयाद्योऽरक्षदीशो हरः तत्पादाम्बुजरागरञ्जितमना नाप्नोति किं वा फलं । तं मृत्युञ्जयमञ्जसा प्रणमतामोजोजिमध्ये जयं जेतारोतपराजायो जनिजरारोगैर्विमुक्तिं लभेत् ॥ ५०.४८॥

भूतायां भूतनाथं तृषुमतितिलकाकारभिल्लोत्थशल्यः धावन् भल्लूकपष्ठे निशि किल सुमहाद्वाप्रुभीत्याऽरुरोह । बिल्वं नल्पप्रभं तच्छदुफनुमसज्कृत् पातयामास मूले निद्रातन्द्रोज्झितोऽसौ मृगगणकलने मूललिङ्गेऽथ शाङ्गे ॥ ५०.४९॥

तेनाभूद्भगवान् गणोत्तमवरो मुक्ताघसङ्घस्तदा चण्डांशोस्तनयेन पूजितपदः सारूप्यमापेशितुः । गङ्गाचन्द्रकलाकपर्दविलसत्पालस्फुलिङ्गोज्ज्वलद् वालन्यङ्कुकराग्रसङ्गतमहाशूलाहि टङ्कोद्यतः ॥ ५०.५०॥

चैत्रे चित्रैः पातकैर्विप्रमुक्तो वैशाखे वै दुःखशाखाविमुक्तः । ज्येष्ठे श्रेष्ठो भवतेषाढमासि पुत्रप्राप्तिः श्रावणे श्रान्तिनाशः ॥ ५०.५१॥

भाद्रे भद्रो भवते चाश्विने वै अश्वप्राप्तिः कार्त्तिके कीर्त्तिलाभः । मार्गे मुक्तेर्मार्गमेतल्लभेत पुष्ये पुण्यं माघुके चाघनाशः ॥ ५०.५२॥

फल्गु त्वंहो फाल्गुने मासि नश्येदीशार्चातो बिल्वपत्रैश्चलिङ्गे । एवं तत्तन्मासि पूज्येशलिङ्गं चित्रैः पापैर्विप्रमुक्तो द्विजेन्द्रः ॥ ५०.५३॥

दूर्वाङ्कुरैरभिनवैः शशिधामचूड- लिङ्गार्चनेन परिशेषयदङ्कुराणि ।

संसारघोरतररूपकराणि सद्यः मुक्त्यंकुराणि परिवर्धयतीह धन्यः ॥ ५०.५४॥

गोक्षीरेक्षुक्षौद्रखण्डाज्यदध्ना सन्नारेलैः पानसापूदिसारैः । विश्वेशानं सत्सीतारत्नतोयैः गन्धोद्वैर्वा सिञ्च्य दोषैर्विमुक्तः ॥ ५०.५५॥

लिङ्गं चन्दनलेपसंगतमुमाकान्तस्य पश्यन्ति ये ते संसारभुजङ्गभङ्गपतनानङ्गाङ्गसङ्गोर्जिताः । व्यङ्गं सर्वसमर्चनं भगवतः साङ्गं भवेच्छाङ्करं शङ्गापाङ्गकृपाकटाक्षलहरी तस्मिंश्चिरं तिष्ठति ॥ ५०.५६॥

मुरलिसरलिरागैर्गर्जलैस्तालशङ्खैः पटुपटहनिनाद्वान्तसन्धानघोषैः । दुन्दुभ्याहूतवाद्यैररयुवतिमहोन्नृत्तसंरम्भरङ्गैः दर्शेष्योदर्शदर्शो भगवति गिरिजानायके मुक्तिहेतुः ॥ ५०.५७॥

स्वच्छच्छत्रभवीनां विविधजितमहोच्चायया छन्नमैशं शीर्षं विच्छिन्नपापो भवति भवहरः पूजकः शम्भुभक्त्या । चञ्चच्चन्द्राभकाण्डप्रविलसदमलस्वर्णरत्नाग्रभाभि- र्दीप्यच्चामरकोटीभिः स्फुटपटुटितैश्चाकचक्यैः पताकैः ॥ ५०.५८॥

सम्पश्यारुणभूरुहोत्तमशिखासंलेढितारागणं तारानाथकलाधरोरुसुमहोलिङ्गोपुसंसेवितं । बिल्वानां कुलमेतदत्र सुमहोपापाघसंहारकृत् वारणां निखिलप्रमोदजनकं शम्भोः प्रियं केवलं ॥ ५०.५९॥

अन्नं पोत्रिमलायते धनरसं कोलेयमूत्रायते संवेशो निगलायते मम सदानन्दो कन्दायते । शम्भो ते स्मरणान्तरायभरित प्राणः कृपाणायते ॥ ५०.६०॥

कः कल्पद्रुमुपेक्ष्य चित्तफलदं तूलादिदानक्षयं बब्बूलं परिसेवते क्षुदधिको वातूलदानक्षमं । तद्वच्छङ्करकिङ्करो विधिहरिब्रह्मेन्द्रचन्द्रानलान् सेवेद्यो विधिवञ्चितः कलिबलप्राचुर्यतो मूढधीः ॥ ५०.६१॥

सुवर्णाण्डोद्भूतस्तुतिगतिसमर्चाण्डजवर- प्रपादं त्वां कश्चिद् भजति भुवने भक्तिपरमः ।

महाचण्डोद्दण्डप्रकटितभुवं ताण्डवपरं
विभुं सन्तं नित्यं भज भगणनाथामलजटम् ॥ ५०.६२॥

अजगवकर विष्णुबाण शम्भो
दुरितहरान्तकनाश पाहि मामनाथम् ।
भवदभयपदाब्जवर्यमेत-
न्मम चित्तसरस्तटान्न्यायातु चाद्य ॥ ५०.६३॥

इत्थं विसृज्य काश्यां प्रमथपतिमगात् पूज्य विश्वेश्वरं तं
क्षितिसुरवरवर्यं चानुशास्येत्थमिष्टम् ।
स च मुनिगणमध्ये प्राप्य मुक्तिं तथान्ते
प्रमथपतिपदाब्जे लीनहीनाङ्गसङ्गः ॥ ५०.६४॥

सूतः –

इत्थं श्रुत्वा मुनीन्द्रोऽसौ जैगीषव्योऽवदद्विभुम् ।
प्रणिपत्य प्रहृष्टात्मा षष्ठांशं वै षडास्यतः ॥ ५०.६५॥

जैगीषव्यः –

मारमारकजानन्दवसतेर्महिमा कथम् ।
नाम्नां सहस्रमेतच्च वद मे करुणानिधे ॥ ५०.६६॥

क्षेत्राणां चाप्यथान्यानां महिमां वद सद्गुरो ।
शूरतारकसंहर्तस्त्वत्तो नान्यो गुरुर्मम ॥ ५०.६७॥

तच्छ्रुत्वा तु मुनेर्वाक्यं स्कन्दः प्राहोथ तं मुनिम् ।

स्कन्दः –

आगामिन्यंशकेऽस्मिंस्तव हृदयमहानन्दसिन्धौ विधुत्थ-
प्राचुर्यप्रकटैः करोपममहासप्तमांशे विशेषे ।
नाम्नां चापि सहस्रकं भगवतः शम्भोः प्रियं केवलम्
अस्यानन्दवनस्य चैव महिमा त्वं वै शृणुष्वादरात् ॥ ५०.६८॥

उग्रोंऽशः शशिशेखरेण कथितो वेदान्तसारात्मकः
षष्ठः षण्मुखसत्तमाय स ददौ तद्ध्यानतो सोऽप्यदात् ।
पुत्रायात्मभवाय तद्व्यवहरं श्रुत्वा भवेद् ज्ञानवित्
चोक्त्वा जन्मशतायुतार्जितमहापापैर्विमुक्तो भवेत् ॥ ५०.६९॥

श्रुत्वांशमेतद् भवतापपापाहं शिवास्पदज्ञानदमुत्तमं महत् ।
ध्यानेन विज्ञानदमात्मदर्शनं ददाति शम्भोः पदभक्तिभावतः ॥ ५०.७०॥

सूतः –

अध्यायपादाध्ययनेऽपि विद्या बुद्ध्या हृदि ध्यायति बन्धमुक्त्यै ।
स्वाध्यायतान्ताय शमान्विताय दद्याद्यदद्यान्न विभेद्यमेतत् ॥ ५०.७१॥

इत्थं सूतवचोद्यतमहानन्दैकमोदप्रभा
भास्वद्भास्करसप्रभा मुनिवराः संतुष्टुवुस्तं तदा ।
वेदोद्यद्वचनाशिषा प्रहृषिताः सूतं जयेत्युच्चरन्
प्याहो जग्मुरतीव हर्षितहृदा विश्वेश्वरं वीक्षितुम् ॥ ५०.७२॥

॥ इति श्रीशिवरहस्ये शङ्कराख्ये षष्ठांशे सुदर्शनस्य मुक्तिलाभवर्णनं अंशश्रवणफलनिरूपणं च नाम पञ्चाशोऽध्यायः ॥

॥ शङ्कराख्यः षष्ठांशः समाप्तः ॥

శ్రీ గురుజ్ఞానవాసిష్ఠే ఋభుగీత

(देवनागरी लिप्यान्तरण: श्री गुरुज्ञानवासिष्ठे ऋभुगीत)

॥ प्रथमोऽध्यायः ॥

श्री गुरुमूर्तिः ।

पुनर्ज्ञानं प्रवक्ष्यामि यथावत्हृत्संभव । येनैव सर्वे मुच्यन्ते जनास्संसारबन्धनात् ॥ १.०१॥

विधे पुरा निदाघाख्यो मुनिः पप्रच्छ सद्गुरुं । ऋभुसंज्ञं महाप्राज्ञं तद्वदामि तवाधुना ॥ १.०२॥

निदाघः ।

आत्मानात्मविवेकं मे कृपया ब्रूहि सद्गुरो । येन संसारपाथोधिं तरिष्यामि सुखेन वै ॥ १.०३॥

ऋभुरेवं तदा पृष्ट उवाच सकलार्थवित् । सर्ववेदान्तसारज्ञस्सर्वपूज्यो महत्तमः ॥ १.०४॥

ऋभुः ।

सर्ववाचोऽवधिर्ह्यह्मा सर्वचिन्ताऽवधिर्गुरुः । सर्वकारणकार्यात्मा कार्यकारणवर्जितः ॥ १.०५॥

सर्वसंकल्परहितस्सर्वनादमयश्शिवः । सर्ववर्जितचिन्मात्रस्सर्वानन्दमयः परः ॥ १.०६॥

सर्वतेजः प्रकाशात्मा नादानन्दमयात्मकः । सर्वानुभवनिर्मुक्तः सर्वध्यानविवर्जितः ॥ १.०७॥

सर्वनादकलातीत एष आत्माऽहमव्ययः । आत्मानात्मविवेकादि भेदाभेदविवर्जितः ॥ १.०८॥

शान्ताशान्तादिहीनात्मा नादान्तर्ज्योतिरात्मकः । महावाक्यार्थतो दूरो ब्रह्मास्मीत्यति दूरगः ॥ १.०९॥

तच्छब्दवर्ज्यस्त्वंशब्दहीनो वाक्यार्थवर्जितः । क्षराक्षरविहीनो यो नादान्तर्ज्योतिरेव सः ॥ १.१०॥

अखण्डैकरसो वाऽहमानन्दोऽस्मीति वर्जितः । सर्वातीतस्वभावात्मा नादान्तर्ज्योतिरेव सः ॥ १.११॥

आत्मेति शब्दहीनो य आत्मशब्दार्थवर्जितः । सच्चिदानन्दहीनो य एषैवात्मा सनातनः ॥ १.१२॥

ननिर्देष्टुं च शक्यो यो वेदवाक्यैरगम्यकः । यस्य किञ्चिद्बहिर्नास्ति किञ्चिदन्तः कियन्न च ॥ १.१३॥

यस्य लिङ्गं प्रपञ्चं वा ब्रह्मैवात्मा न संशयः । नास्ति यस्य शरीरं वा जीवो वा भूतभौतिकः ॥ १.१४॥

नामरूपादिकं नास्ति भोज्यं वा भोगभुक् च वा । सद्वाऽसद्वा स्थितिर्वाऽपि यस्य नास्ति क्षराक्षरम् ॥ १.१५॥

गुणं वा विगुणं वाऽपि सम आसीन्न संशयः । यस्य वाच्यं वाचकं वा श्रवणं मननं च वा ॥ १.१६॥

गुरुशिष्यादि भेदं वा देवलोकास्सुरासुराः । यत्र धर्ममधर्मं वा शुद्धं वाऽशुद्धमण्वपि ॥ १.१७॥

यत्र कालमकालं वा निश्चयं संशयं नहि । यत्र मन्त्रममन्त्रं वा विद्याऽविद्ये न विद्यते ॥ १.१८॥

द्रष्टृदर्शनदृश्यं वा ईषण्मात्रं कलादिकम् । अनात्मेति प्रसङ्गो वा ह्यनात्मेति मनोऽपि वा ॥ १.१९॥

अनात्मेति जगद्वाऽपि नास्ति नास्तीति निश्चिनु । सर्वसङ्कल्पशून्यत्वात् सर्वकार्यविवर्जनात् ॥ १.२०॥

केवलं ब्रह्ममात्रत्वात् नास्त्यनात्मेति निश्चिनु । देहत्रयविहीनत्वात् कालत्रयविवर्जनात् ॥ १.२१॥

लोकत्रयविहीनत्वात् सर्वमात्मेति शासनात् । चित्ताभावान्न चिन्तास्ति देहाभावाज्जरा न च ॥ १.२२॥

पादाभावाद्गतिर्नास्ति हस्ताभावात् क्रिया न च । मृत्युर्नास्ति जराऽभावात् बुद्ध्याभावात् सुखादिकम् ॥ १.२३॥

धर्मो नास्ति शुचिर्नास्ति सत्यं नास्ति भयं न च । अक्षरोच्चारणं नास्ति गुरुशिष्यादि नास्त्यपि ॥ १.२४॥

एकाभावे द्वितीयं न न द्वितीये नचैकता । सत्यत्वमस्तिचेत् किञ्चिदसत्यं न च सम्भवेत् ॥ १.२५॥

असत्यत्वं यदि भवेत् सत्यत्वं न वदिष्यति । शुभं यद्यशुभं विद्धि अशुभाच्छुभमिष्यते ॥ १.२६॥

भयं यद्यभयं विद्धि अभयाद्भयमापतेत् । बन्धत्वमपिचेन्नोक्तो बन्धाभावे न मोक्षता ॥ १.२७॥

मरणं यदि चेज्जन्म जन्माभावे मृतिश्च न ।
त्वमित्यपि भवेच्चाहं त्वं नो चेदहमेव न ॥ १.२८॥

इदं यदि तदेवास्ति तदभावादिदं न च ।
अस्तीति चेन्नास्ति तदा नास्तिचेदस्ति किंचन ॥ १.२९॥

कार्यं चेत्कारणं किंचित् कार्याभावे न कारणं ।
द्वैतं यदि तदाऽद्वैतं द्वैताभावेऽद्वयं न च ॥ १.३०॥

दृश्यं यदि दृगप्यस्ति दृश्याभावे दृगेव न ।
अन्तर्यदि बहिस्सत्यमन्ताभावे बहिेश्च न ॥ १.३१॥

पूर्णत्वमस्ति चेत्किंचिदपूर्णत्वं प्रसज्यते ।
तस्मादेतत्क्वचिन्नास्ति त्वं चाहं वा इमे इदं ॥ १.३२॥

नास्ति दृष्टान्तकस्सत्ये नास्तिदार्ष्टान्तिकं ह्यजे ।
परं ब्रह्मेहमस्मीति स्मरणस्य मनो नहि ॥ १.३३॥

ब्रह्ममात्रं जगदिदं ब्रह्ममात्रं त्वमप्यहं ।
चिन्मात्रं केवलं चाहं नास्त्यनात्वेति निश्चिनू ॥ १.३४॥

इदं प्रपञ्चं नास्त्येव नोत्पन्नं नोस्थितं क्वचित् ।
चित्तं प्रपञ्चमित्याहुर्नास्त्येव सर्वदा ॥ १.३५॥

न प्रपञ्चं न चित्तादि नाहंकारो न जीवकः ।
मायाकार्यादिकं नास्ति माया नास्ति भयं न च ॥ १.३६॥

कर्ता नास्ति क्रिया नास्ति श्रवणं मननं न हि ।
समाधि द्वितयं नास्ति मातृमानादि नास्ति हि ॥ १.३७॥

अज्ञानं चापि नास्त्येव ह्यविवेकः कदा च न ।
अनुबन्धचतुष्कं न सम्बन्धत्रयमेव न ॥ १.३८॥

न गङ्गा न गया सेतुर्न भूतं नान्यदस्ति हि ।
न भूमिर्न जलं नाग्निर्न वायुर्न च खं क्वचित् ॥ १.३९॥

न देवो न च दिक्पाला न वेदा न गुरुः क्वचित् ।
न दूरं नातिकं नान्तं न मध्यं न क्वचित् स्थितं ॥ १.४०॥

नाद्वैतद्वैतसत्यं वा ह्यसत्यं वा इदं च न ।
बन्धमोक्षादिकं नास्ति सद्वाऽसद्वा सुखादि वा ॥ १.४१॥

जातिर्नास्ति गतिर्नास्ति वर्णो नास्ति न लौकिकं ।
सर्वं ब्रह्मेति नास्त्येव ब्रह्म इत्येव नास्ति हि ॥ १.४२॥

चिदित्येवैति नास्त्येव चिदहं भाषणं नहि ।
अहं ब्रह्मास्मि नास्त्येव नित्यशुद्धोऽस्मिन क्वचित् ॥ १.४३॥

वाचा यदुच्यते किञ्चिन् मनसा मनुते क्वचित् ।
बुद्ध्या निश्चिनुते नास्ति चित्तेन ज्ञायते नहि ॥ १.४४॥

योगियोगादिकं नास्ति सदा सर्वं सदा न च ।
अहोरात्रादिकं नास्ति स्नानध्यानादिकं नहि ॥ १.४५॥

भ्रान्त्यभ्रान्त्यादिकं नास्ति नास्त्यनात्मेति निश्चिनु ।
वेदशास्त्रं पुराणं च कार्यं कारणमीश्वरः ॥ १.४६॥

लोको भूतं जनस्यैक्यं सर्वं मिथ्या न संशयः ।
वाचा वदति यत्किञ्चित्सङ्कल्पैः कल्प्यते च यत् ॥ १.४७॥

मनसा चिन्त्यते यद्यत् सर्वं मिथ्या न संशयः ।
बुद्ध्या निश्चीयते किञ्चिच्चित्ते निश्चीयते क्वचित् ॥ १.४८॥

शास्त्रैः प्रपञ्च्यते यद्यत् नेत्रैणैव निरीक्ष्यते ।
श्रोत्राभ्यां श्रूयते यद्यदन्यत्सद्भावमेव च ॥ १.४९॥

त्वमहं तदिदं सोऽहमन्यत् सद्भावमेव च ।
नेत्रं श्रोत्रं गात्रमेव मिथ्येति च सुनिश्चितम् ॥ १.५०॥

इदं मिथ्यैवनिर्दिष्टमयमित्येव कल्प्यते ।
यद्यत्सम्भाव्यते लोके सर्वं सङ्कल्पसम्भ्रमः ॥ १.५१॥

सर्वाध्यासं सर्वगोप्यं सर्वभोगप्रभेदकम् ।
सर्वदोषप्रभेदं च नास्त्यनात्मेति निश्चिनु ॥ १.५२॥

मदीयं च त्वदीयं च ममेति च तवेति च ।
मह्यं तुभ्यं मयेत्यादि तत्सर्वं वितथं भवेत् ॥ १.५३॥

रक्षको विष्णुरित्यादि ब्रह्मो सृष्टेस्तु कारणम् ।
संहारे रुद्र इत्येवं सर्वं मिथ्येति निश्चिनु ॥ १.५४॥

स्नानं जपस्तपो होमस्स्वाध्यायो देवपूजनम् ।
मन्त्रं तन्त्रं च सत्सङ्गो गुणदोषविजृम्भणम् ॥ १.५५॥

अन्तःकरण सद्भावोऽविद्यायाश्च सम्भवः ।
अनेककोटिब्रह्माण्डं सर्वं मिथ्येति निश्चिनु ॥ १.५६॥

सर्वदेशिकवाक्योक्तिर्येनकेनापि निश्चिता ।
दृश्यते जगति यद्यत् यद्यज्जगति वीक्ष्यते ॥ १.५७॥

वर्तते जगति यद्यत् सर्वं मिथ्येति निश्चिनम् ।
येनेकेनाक्षरेणोक्तं येनेकेन विवर्णितम् ॥ १.५८॥

येनेकेनापि गदितं येनेकेनापि मोदितम् ।
येनेकेनापि यद्दत्तं येनकेनापि यत्कृतम् ॥ १.५९॥

यत्रयत्र शुभं कर्म यत्रयत्र च दुष्कृतम् ।
यद्यत्करोति सत्येन सर्वं मिथ्येति निश्चिनम् ॥ १.६०॥

इदं प्रपञ्चं यत्किञ्चित् यद्यज्जगति विद्यते ।
दृश्यरूपं च दृग्रूपं सर्वं शशविषाणवत् ॥ १.६१॥

श्री गुरुमूर्तिः ।

एवं श्रुत्वा निदाघस्तु ब्रह्मन् संशयवेष्टितः ।
ऋभुं पप्रच्छ पुनरप्यात्मविज्ञानसिद्धये ॥ १.६२॥

निदाघः ।

स्वामिन् मुमुक्षोःपुंसारान् ममारूपेण वस्तुना ।
प्रपञ्चितेन न फलं भवेदिति मे मतिः ॥ १.६३॥

यतस्सद्गदितं ब्रह्म तत्त्वमस्याद्यगोचरम् ।
अखण्डैकरसातीतं मोक्षातीतं च सद्गुरो ॥ १.६४॥

ज्ञेयत्वादिविहीनं तत् कथं ज्ञास्याम्यहं नु वा ।
तज्ज्ञानेन फलं किं वा मोक्षस्यैव फलत्वतः ॥ १.६५॥

फलमास्तिक्यबुद्ध्या स्यान् न चैवंभूतवस्तुनः ।
त्वदुक्त निश्चये सर्वसाङ्कर्यं च प्रसज्यते ॥ १.६६॥

यद्युक्त व्यतिरिक्तानां सर्वेषां स्यादनात्मता ।
हेयत्वान्नैव जिज्ञास्यं किञ्चिदप्यत्र सिध्यति ॥ १.६७॥

शशशृङ्ग समानत्वं यथाप्रोक्तमनात्मनाम् ।
अत्यन्तारूपवत्त्वेन तथा तत्सिद्धिरात्मनः ॥ १.६८॥

अथवा तत् तथैवास्तां अन्यथावापि मे गुरो ।
यज्ज्ञानेन भवान्मुक्तिर्भवेत् तद् ब्रूहि वेदितुम् ॥ १.६९॥

एवं उक्तो निदाघेन कुशाग्रमतिना परम् ।
ऋभुस्सन्तुष्टहृदयः पुनरेवाब्रवीदिदम् ॥ १.७०॥

ऋभुः ।

निदाघ सत्यमेवैतद्यदुक्तं युक्तिगर्भितम् ।
तथापि युक्तं मद्वाक्यं त्रैविध्याज्ज्ञेयवस्तुनः ॥ १.७१॥

सगुणं निर्गुणं ताभ्यां अन्यन्निष्प्रतियोगिकम् ।
ब्रह्मैवं त्रिविधं लिङ्गैर्वेदान्तेषु हि विश्रुतम् ॥ १.७२॥

तत्राद्यं हेयगुणकं सोपाधित्वान्मुमुक्षुभिः ।
तत्त्वमस्यादिवाच्यत्वाज्ज्ञेयं हेयतयाग्रतः ॥ १.७३॥

जीवेश्वरविभागेन सगुणं द्विविधं भवेत् ।
जीवश्च त्रिविधस्तद्वद् ईशश्चास्तां इदं तथा ॥ १.७४॥

उपादेयं द्वितीयं स्यान्निर्गुणं मोक्षकाङ्क्षिभिः ।
तत्त्वमस्यादिलक्ष्यत्वाज्ज्ञेयं चात्मतया ततः ॥ १.७५॥

हेयोपादेयशून्यं तत्तृतीयं प्रकृतं यतः ।
मुक्तैः प्राप्यं अतश्चैवमपि ज्ञेयं मुमुक्षुभिः ॥ १.७६॥

इदन्त्येनाप्यहन्त्येन स्वत्वेनापि नवेद्यता ।
तथाप्यस्यास्ति वेद्यत्वं श्रुत्युक्तत्वान्न नास्तिता ॥ १.७७॥

मुक्तस्य स्वगतो भेदो यदनाप्ता न नश्यति ।
तज्ज्ञाने फलमेतत्स्यात् सर्वभेदनिबर्हणम् ॥ १.७८॥

अतोऽस्यालक्षणत्वेन सदसद्वरतास्त्वपि ।
शशशृङ्गसमानत्वं निदाघाशक्यमीरितुम् ॥ १.७९॥

विशेषसत्त्वाभावेपि सत्तासामान्यता यतः ।
निर्द्वन्द्वत्वेन संसिद्धा ततस्सत्त्वादिकं भवेत् ॥ १.८०॥

अथवा शशशृङ्गादि सादृश्यं भवतु स्वतः ।
सिद्धान्तता श्रुतिप्रोक्ता नैराश्यस्य हि सुव्रत ॥ १.८१॥

न तावता विरोधोस्ति कश्चिदप्यधुना तव ।
संसारमोक्षसिद्ध्यर्थं अस्यानुक्ततया मया ॥ १.८२॥

॥ इति श्री गुरुज्ञानवासिष्ठे तत्त्वनारायणे ज्ञानकाण्डस्य प्रथमपादे तृतीयोऽध्यायः
एवं श्री ऋभुगीता प्रथमोऽध्यायः समाप्तः ॥

॥ द्वितीयोऽध्यायः ॥

अथातस्सम्प्रवक्ष्यामि निदाघ शृणु सादरम् । संसारमोक्षसिद्ध्यर्थं स्वरूपं ब्रह्म निर्गुणम् ॥ २.०१ ॥

तत्त्वमस्यादिवाक्यैर्लक्ष्यं जीवादिकारणम् । नित्यशुद्धविबुद्धं च नित्यमुक्तं च शाश्वतम् ॥ २.०२ ॥

यत्सर्ववेदसिद्धान्तं यज्ज्ञात्वैव मुक्तता । जीवस्य यच्च सम्पूर्णं तत्त्वमेवासि निर्मलम् ॥ २.०३ ॥

त्वमेव परमात्मासि त्वमेव परमो गुरुः । त्वमेवाकाशरूपोऽसि साक्षिहीनोऽसि सर्वदा ॥ २.०४ ॥

त्वमेव सर्वभावोऽसि त्वं ब्रह्मासि न संशयः । कालहीनोऽसि कालोऽसि सदा ब्रह्मासि चिद्घनः ॥ २.०५ ॥

सर्वतस्सर्वरूपोऽसि चैतन्यघनवानसि । सर्वभूतान्तरस्थोऽसि कार्याध्यक्षोऽसि निर्गुणः ॥ २.०६ ॥

सत्योऽसि सिद्धोऽसि सनातनोऽसि मुक्तोऽसि मोक्षोऽसि मुदाऽमृतोऽसि । देवोऽसि शान्तोऽसि निरामयोऽसि ब्रह्मासि पूर्णोऽसि परात्परोऽसि ॥ २.०७ ॥

समोऽसि सच्छसि चिरन्तनोऽसि सत्यादिवाक्यैः प्रतिबोधितोऽसि । सर्वाङ्गहीनोऽसि सदास्थितोऽसि ब्रह्मेन्द्ररुद्रादिविभावितोऽसि ॥ २.०८ ॥

सर्वप्रपञ्चभ्रमवर्जितोऽसि सर्वेषु भूतेषु च भावितोऽसि । सर्वत्र सङ्कल्पविवर्जितोऽसि सर्वागमान्तार्थविभावितोऽसि ॥ २.०९ ॥

सर्वत्र सन्तोषसुखासनोऽसि सर्वत्र गत्यादिविवर्जितोऽसि । सर्वत्र लक्ष्यादि विवर्जितोऽसि ध्यातोऽसि विष्ण्वादिसुरैरजस्रम् ॥ २.१० ॥

चिदाकार स्वरूपोऽसि चिन्मात्रोऽसि निरङ्कुशः । आत्मन्येव स्थितोऽसि त्वं सर्वशून्योऽसि निश्चलः ॥ २.११ ॥

आनन्दोऽसि परोऽसि त्वमेकमेवाद्वितीयकः । चिद्घनानन्दरूपोऽसि परिपूर्णस्वरूपकः ॥ २.१२ ॥

सदसि त्वमभिज्ञोऽसि सोऽसि जानासि वीक्ष्यसि । सच्चिदानन्दरूपोऽसि वासुदेवोऽसि वै प्रभुः ॥ २.१३ ॥

अमृतोऽसि विभुश्चासि चञ्चलोऽस्यचलोह्यसि । सर्वोऽसि सर्वहीनोऽसि शान्ताशान्तविवर्जितः ॥ २.१४ ॥

सत्तामात्रप्रकाशोऽसि सत्तासामान्यको ह्यसि ।
नित्यसिद्धस्वरूपोऽसि सर्वसिद्धिविवर्जितः ॥ २.१५ ॥

ईषणात्रयविशून्योऽसि ह्यणुमात्रविवर्जितः ।
अस्तित्ववर्जितोऽसि त्वं नास्तित्वादिविवर्जितः ॥ २.१६ ॥

लक्ष्यलक्षणहीनोऽसि निर्विकारो निरामयः ।
सर्वनादान्तरोऽसि त्वं कलाकाष्ठादिवर्जितः ॥ २.१७ ॥

ब्रह्मविष्ण्वीशहीनोऽसि स्वस्वरूपं प्रपश्यसि ।
स्वस्वरूपावशेषोऽसि स्वानन्दाब्धौ निमज्जसि ॥ २.१८ ॥

स्वात्मराज्ये स्वमेवासि स्वयम्भावविवर्जितः ।
शिष्टपूर्णस्वरूपोऽसि स्वस्यात्किञ्चिन्नपश्यसि ॥ २.१९ ॥

स्वस्वरूपान्नचलसि स्वस्वरूपेण जृम्भसि ।
स्वस्वरूपादनन्योऽसि ह्यहमेवासि निश्चिनु ॥ २.२० ॥

इदं प्रपञ्चं यत्किञ्चिद्यद्यज्जगति विद्यते ।
दृश्यरूपं च दृग्रूपं सर्वं शशविषाणवत् ॥ २.२१ ॥

लक्ष्यलक्षणहीनत्वाद्युक्त्या निष्प्रतियोगिकम् ।
न मन्तव्यं यथायोग्यं लौकिकैस्त्वं विनिश्चिनु ॥ २.२२ ॥

निर्गुणं निर्मलं शान्तं ब्रह्मसप्रतियोगिकम् ।
शुद्धान्तःकरणज्ञेयं वेदोक्तं प्रकृतं खलु ॥ २.२३ ॥

आत्मस्त्वं सच्चिदानन्दलक्षैरक्षमद्वयम् ।
ब्रह्मैवास्मि न देहोऽयमिति चित्तेऽवधारय ॥ २.२४ ॥

देहोऽहमिति सङ्कल्पस्तदन्तःकरणं स्मृतम् ।
देहोऽहमिति सङ्कल्पो महान् संसार उच्यते ॥ २.२५ ॥

देहोऽहमिति सङ्कल्पस्तद्बन्ध इति चोच्यते ।
देहोऽहमिति सङ्कल्पस्तद्दुःखमिति चोच्यते ॥ २.२६ ॥

देहोऽहमिति यज्ज्ञानं तदेव नरकं स्मृतम् ।
देहोऽहमिति सङ्कल्पो जगत्सर्वं समीर्यते ॥ २.२७ ॥

देहोऽहमिति सङ्कल्पो हृदयग्रन्थिरीरितः ।
देहोऽहमिति यज्ज्ञानं तदसज्ज्ञानमेव च ॥ २.२८ ॥

देहोऽहमिति यद्बुद्धिः सा चाविद्येति भण्यते ।
देहोऽहमिति यज्ज्ञानं तदेव द्वैतमुच्यते ॥ २.२९ ॥

देहोऽहमिति संकल्पस्त्वत्यजीवस्य एव च ।
देहोऽहमिति यज्ज्ञानं परिच्छिन्नमितीरितम् ॥ २.३० ॥

देहोऽहमिति संकल्पो महापापमिति स्फुटम् ।
देहोऽहमिति या बुद्धिस्स्याद्दोषाऽऽमयः किल ॥ २.३१ ॥

यत्किंचिदपि संकल्पस्तापत्रयमितीरितम् ।
तच्च सर्वं मनुष्याणां मानसं हि निगद्यते ॥ २.३२ ॥

कामं क्रोधं बन्धनं सर्वदुःखं विश्वं दोषं कालनानास्वरूपम् ।
यत्किंचेदं सर्वसंकल्पजातं तत्किंचेदं मानसं सोम्य विद्धि ॥ २.३३ ॥

मन एव जगत्सर्वं मन एव महारिपुः ।
मन एव हि संसारो मन एव जगत्त्रयम् ॥ २.३४ ॥

मन एव महद्दुःखं मन एव जरादिकम् ।
मन एव हि कालश्च मन एव मलं तथा ॥ २.३५ ॥

मन एव हि संकल्पो मन एव च जीवकः ।
मन एव हि चित्तं च मनोऽहंकार एव च ॥ २.३६ ॥

मन एव महान् बन्धो मनोऽन्तःकरणं च तत् ।
मन एव हि भूमिश्च मन एव हि तज्जलं ॥ २.३७ ॥

मन एव हि तेजश्च मन एव मरुन्महान् ।
मन एव हि चाकाशो मन एव हि शब्दकः ॥ २.३८ ॥

स्पर्शरूपरसा गन्धः कोशाः पंच मनोभवाः ।
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यादि मनोमयमितीरितम् ॥ २.३९ ॥

दिक्पाला वसवो रुद्रा आदित्याश्च मनोमयाः ।
दृश्यं बन्धं द्वन्द्वजातमज्ञानं मानसं स्मृतम् ॥ २.४० ॥

संकल्पमेव यत्किंचित्तत्तन्नास्तीति निश्चनु ।
नास्ति नास्ति जगत्सर्वं गुरुशिष्यादिकं नहि ॥ २.४१ ॥

व्यवहारदशायां हि गुरुशिष्यादिकं भवेत् ।
परमार्थदशायां तत् कथं मुक्तौ प्रसिध्यति ॥ २.४२ ॥

मुक्त्यतीत दशायां च प्रोच्यते परमार्थता ।
तथाप्यसत्यहंत्वत्वान्मुक्तेरेवास्ति मुख्ययाः ॥ २.४३ ॥

मनसा कल्पितं सर्वं मनसा परिपालितम् ।
मनसा संस्कृतं तस्मान्नन एवास्ति कारणम् ॥ २.४४ ॥