भारतकोश
संग्रह पर लौटें

उपदेशसाहस्री (श्रीमच्छङ्करभगवत्पाद विरचिता - 'हृदयस्पर्शिनी' हिन्दी टीका सहित)

Upadesha Sahasri with Hridayasparshini Hindi Commentary

आदि शङ्कराचार्य / पं. गजानन शास्त्री मुसलगांवकर द्वारा

स्रोत: महेश अनुसन्धान संस्थान माउंट आबू · महेश अनुसन्धान संस्थान (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished364 पृष्ठ

परिसंख्यानप्रकरणम् ३२७ शब्द तो मुझे स्पर्श भी नहीं कर सकता, क्योंकि मैं तो संसर्गशून्य ही हूँ। इसीलिये शब्द के कारण मेरी कोई हानि या लाभ नहीं होता। अतः स्तुतिनिन्दादि-प्रियाप्रियत्वादि गुणवाला शब्द, मेरा क्या करेगा ? जो अविवेकी है, उसे ही 'शब्द' आत्मरूप से प्राप्त होता है। अतः अज्ञानी होने के कारण प्रिय शब्द उसे वृद्धिगत कर देता है और अप्रिय शब्द गिरा देता है। यह 'शब्द' तो मुझ विवेकी का बालाग्र के बराबर भी हानि-लाभ नहीं कर सकता। जैसे मुष्टिप्रहार से आकाश की कोई हानि नहीं की जा सकती, उसी प्रकार सामान्य स्पर्श से अथवा शीत, उष्ण, मृदु (कोमल) एवं कठोर आदि स्पर्शविशेष तथा ज्वर, उदरशूलादिरूप अप्रिय और बाह्य आगन्तुक निमित्तों से होने वाले शरीरसंबंधी किन्हीं प्रियाप्रिय स्पर्शों से भी मेरा किसी प्रकार का हानि-लाभरूप विकार नहीं हो सकता। उसी तरह सामान्यरूप से तथा उसके प्रिय एवं अप्रिय स्त्री-व्यञ्जनादि विशेष भेदों द्वारा भी मेरी कोई हानि या लाभ नहीं किया जा सकता। क्योंकि मैं रूपरहित हूँ। तथा सामान्य 'रस' से अथवा मूढ़बुद्धि पुरुषों द्वारा ग्रहण किये जानेवाले उसके मीठे, खट्टे, खारे, कड़वे, चटपटे और कसैले आदि प्रिय और अप्रियरूप विशेष भेदों से भी मुझ अरसात्मक का कोई हानि या लाभ नहीं होता। ऐसे ही 'सामान्य गन्ध' से तथा पुष्प एवं अनुलेपनादिरूप उसके प्रिय या अप्रिय विशेष रूपों से मुझ गन्धहीन का कोई हानि-लाभ नहीं होता, क्योंकि भगवती श्रुति कह रही है कि "अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथाऽरसं नित्यमगन्धवच्च यत्"१—जो आत्मा शब्दरहित, स्पर्शरहित, अविनाशी, रसहीन, नित्य, और गन्धरहित है ।। ११५ ।।

किञ्च--य एव बाह्याः शब्दादयः, ते शरीराकारेण संस्थिताः२ तद्ग्राहकैश्च श्रोत्राद्याकारैः, अन्तःकरणद्वयतद्विषयाकारेण३ च, ४अन्योन्यसंसर्गित्वात्संहतत्वाच्च सर्वक्रियासु । तत्रैवं सति विदुषो न मम कश्चिच्छत्रुमित्रमुदासीनो वाऽस्ति । तत्र यदि कश्चित् मिथ्याज्ञानाभिमानेन प्रियमप्रियं वा प्रयुयुङ्क्षेत्५ क्रियाफललक्षणं तन्मृषैव प्रयुयुङ्क्षति६ सः, तस्याविषयत्वान्मम, "अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयम्" इति स्मृतेः । तथा सर्वेषां पञ्चानामपि भूतानामविकार्यः, अविषयत्वात्, "अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयम्" इति स्मृतेः । याऽपि शरीरेन्द्रियसंस्थानमात्रमुपलक्ष्य, मद्भक्तानां विपरीतानां च प्रियाप्रियादिप्रयुयुक्षा, तज्जा च धर्मा- धर्मादिप्राप्तिः, तेषामेव, न तु मय्यजरेऽमृतेऽभये । "नैनं कृताकृते तपतः", "न कर्मणा वर्धते नो कनीयान्", "सबाह्याभ्यन्तरो ह्यजः", "न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः" इत्यादिश्रुतिभ्यः । अनात्मवस्तु- न्यन्चाऽसत्त्वं७ परमो हेतुः । आत्मनश्चाद्वयत्वे८, ९द्वयस्यासत्त्वात्, यानि सर्वाण्युपनिषद्वक्यानि विस्तरशः समीक्षितव्यानि समीक्षितव्यानीति ।।११६।।

हृदयस्पर्शिनी किञ्चेति—इस प्रकार सामान्य-विशेष रूपवाले शब्द-स्पर्श-रूप-रस-गन्धादि विषयों से मेरी न कोई हानि है और न वृद्धि (लाभ) है, अतः से उनसे अनभिभूत हूँ; ऐसा निरन्तर चिन्तन करते रहना चाहिए, यह बताकर अब शब्दादि विषयों से अपने अनभिभव का अनुचिन्तन करने के लिए बता रहे हैं। किञ्च—जो बाह्य शब्दादि शरीराकार में तथा उन शब्दादिकों को ग्रहण करनेवाले श्रोत्रादि के रूप में स्थित हैं, वे ही एक-दूसरे से संश्लिष्ट होने के कारण दो अन्तःकरण (मन और बुद्धि) और उनके विषयरूप से भी परिणत हो गये हैं, क्योंकि वे सभी क्रियाओं में परस्पर मिले रहते हैं। तब ऐसी स्थिति में मुझ विद्वान का कोई भी शत्रु, मित्र या उदासीन नहीं है। अतः यदि मिथ्या ज्ञानाभिमान के कारण कोई पुरुष किसी प्रकार के क्रियाफलरूप प्रिय या अप्रिय का प्रयोग करना चाहता है, तो उसकी यह प्रयोग की इच्छा मिथ्या ही है। क्योंकि "यह अव्यक्त और अचिन्त्य है"१० इस स्मृति के अनुसार मैं तो उसका विषय नहीं हूँ।

१. ( कठ उ. ३।१५ ) ६. प्रयुयुक्षते—पाठभेदः । २. तत्परिणामरूपैः—अधिको पाठः । ७. असत्त्वादिति—पाठभेदः । ३. बुद्धिमन्सी—अधिको पाठः । ८. अद्वयत्वविषयाणि—पाठभेदः । ४. तेषाम्—अधिको पाठः । ९. द्वैतस्य—पाठभेदः । ५. प्रयुयुक्षते—पाठभेदः । १०. ( भ. गी. २।२५ )

३२४ उपदेशसाहस्री उसी प्रकार "यह अच्छेद्य और अदाह्य है"१ इस स्मृति के अनुसार समस्त भूतों का अविषय होने से मैं अविकारी हूँ। इसी प्रकार इस शरीर और इन्द्रियसंस्थानमात्र को लक्ष्य बनाकर जो मेरे भक्तों और अभक्तों को इसका प्रिय अथवा अप्रिय साधन करने की इच्छा होती है, तथा उसके कारण उन्हें जो पुण्य एवं पाप की प्राप्ति होती है, वह भी उन्हें ही है। "मुझ अजर-अमर एवं अभयरूप२ आत्मा" में उसकी सत्ता नहीं है। जैसा कि "इसे पाप और पुण्य नहीं सताते३", "यह कर्म से न बढ़ता है न घटता है४", "वह बाहर-भीतर विद्यमान और अजन्मा है५", "वह संसारदुःख से लिप्त नहीं होता, क्योंकि वह उससे बाहर है६"—इत्यादि श्रुति-स्मृतियों से सिद्ध होता है, अनात्मवस्तु की सत्ता नहीं है—यही इसमें प्रधान हेतु है। द्वैत की सत्ता न होने के कारण आत्मा के अद्वयत्वविषयक जितने भी उपनिषद्वाक्य हैं, उन सभी की विस्तारपूर्वक आलोचना करनी चाहिये, आलोचना करनी चाहिए। यह द्विरुक्ति गद्य-प्रबन्ध की समाप्ति सूचित करने के लिए की गई है। भूत-भौतिक ही सक्रिय रहते हैं, मैं ज्ञानी तो समस्त विकार-विकारिसंघात का साक्षी निर्विकार हूँ। मेरा कोई शत्रु-मित्र आदि नहीं है। यदि कोई अपने मिथ्याज्ञान के कारण होनेवाले देहाभिमान से क्रियाफलस्वरूप प्रिय-अप्रिय का प्रयोग करना चाहे, तो वह मिथ्या ही है, क्योंकि मैं उसका विषय नहीं हूँ। अतः ब्रह्म- विद्याप्रतिपादक समस्त वेदान्तवाक्यों का बहुशाखोपसंहार न्याय से पुनः पुनः आलोचन करते रहना चाहिए ॥ ११६ ॥ इति श्रीमत्परमहंस-परिव्राजकाचार्य-श्रीमच्छङ्कर-भगवत्पूज्यपादकृतौ सकलवेदोपनिषत्सारोपदेशसाहस्र्यां गद्यभागः समाप्तः ॥ इति श्रीमत्परमहंस—परिव्राजकाचार्य—श्रीमच्छङ्करभगवत्पूज्यपादकृतौ सकलवेदोपनिषत्सारोपदेशसाहस्र्यां गद्यभागस्य मुसलगाँवकरोपनामकेन श्रीगजाननशास्त्रिणा कृता 'हृदयस्पर्शिनी' हिन्दीव्याख्या पूर्णतां गता ॥ ॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ १. (भ. गी. २।२४) २. (बृ. उ. ४।४।२५) तथा (प्र. उ. ५।७) ३. (बृ. उ. ४।४।२२) ४. (बृ. उ. ४।४।२३) ५. (मु. उ. २।१।२) ६. (कठ. उ. ५।११)

श्लोकानुक्रमणी अकल्पितेऽप्येवमजे २६७ अन्वयी ग्राहकस्तेषां २०९ अकार्यशेषमात्मानम् ८२ अपायोद्भूतिहीनाभिः १६९ अकालत्वाददेशत्वात् ८८ अपि निन्दोपपत्तेश्च १४४ अकुर्वदिदं यदि २६८ अपेक्षा यदि भिन्नेऽपि १२८ अकुर्वन् सर्वकृच्छुद्धः १७८ अपोहो यदि भिन्नानां २३५ अचक्षुष्कादिशास्त्राच्च ६८ अप्रकाशो यथा १३२ अचक्षुष्कादिशास्त्रोक्तं ६८ अप्राणस्य न कर्मास्ति ६५ अक्षुण्णवान्न दृष्टिर्मे ६५ अप्राणस्याऽमनस्कस्य ८६ अजोऽमरश्चैव तथा ४२ अप्राप्यैव निवर्तन्ते १०८ अजोऽहं चामरोऽमृत्युः १७१ अबद्धचक्षुषो नास्ति १६० अज्ञानं कल्पनामूलं १२३ अभावरूपं त्वमसीह २६२ अज्ञानं तस्य मूलं ४ अभिन्नोऽपि हि बुद्ध्यात्मा २३३ अज्ञासिषमिदं मां च २२९ अभियुक्तप्रसिद्धिश्चैत् २०५ अतः सर्वमिदं सिद्धं २१८ अमनस्कस्य का चिन्ता ८८ अतोऽन्यथा न ग्रह २७० अमनस्कस्य शुद्धस्य ६९ अत्यरेचयदित्युक्तो १२ अमूर्तमूर्तानि च ९३ अथाभ्युपेत्यापि २६९ अमृतं चाभयं नातं ५५ अदृशिर्दृशिरूपेण २१२ अमृतत्वं श्रुतं यस्मात् १२ अदृश्योऽपि यथा राहुः १६१ अर्थी दुःखी च यः श्रोता २१० अदृष्टं द्रष्टृविज्ञातं १११ अलुप्ता त्वात्मनो दृष्टिः ६२ अद्रष्टुर्नेव चान्धस्य २३२ अवगत्या हि संख्यातः २२५ अध्यक्षः स्वयमस्त्येव २२८ अवस्थान्तरमप्येवं १४३ अध्यक्षस्य दृशेः कीदृक् २३७ अविकल्पं तदस्त्येव १२३ अध्यक्षस्य पृथक्सिद्धौ २२४ अविक्रियत्वेऽपि २१२ अध्यक्षस्य समीपे तु २०९ अविद्याया भावनया ४६ अध्यक्षस्य समीपे स्यात् २२३ अविद्याप्रभवं सर्वं १५६ अध्यक्षस्यापि सिद्धिः स्यात् २३० अविद्याबद्धचक्षुष्ट्वात् २४४ अध्यक्षेण कृता दृष्टिः २३७ अविद्यामात्र एवातः १९९ अध्यक्षोऽहमिति ज्ञानं २३२ अविविच्योभयं वक्ति २१० अनवस्थान्तरत्वाच्च १४१ अविवेकात्पराभावं ३२ अनादितो निर्गुणतो ४४ अवेद्यमेकं यदनन्य २७० अनित्या सा विशुद्धेति ६७ अशनायादिनिर्मुक्तः २५१ अनुभूतेः किमन्यस्मिन् २३२ अशनायादिनिर्मुक्त्यै २२० अनेकजन्मान्तर १४६ अशनायाद्यतिक्रान्तं ७८ अन्यच्चेतसदहंग्राह २२१ अशब्दादित्वतो नास्य १६१ अन्यदृष्टिः शरीरस्थः १६९ असत्समं चैव २६६ अन्यदृष्टिस्त्वविद्या स्यात् १५० असदेतत्ततो युक्तं १५३ अन्योन्यापेक्षया तेषां २१५ असदेतत्त्रयं १५२ अन्वयव्यतिरेकाभ्यां पदार्थः २४८ असद्वयं तेऽपि हि २६५ अन्वयव्यतिरेकोस्तद् २४६ असमाधिं न पश्यामि ८६ अन्वयव्यतिरेकोक्तिः पदार्थ २४६ असिद्धितश्चापि २६६ अन्वयव्यतिरेकौ हि २१७ अस्ति तावत्स्वयं नाम १३०

उपदेश-साहस्री ३३० अस्पर्शात्वाददेहत्वात् २४१ आत्मा ह्यात्मीय इत्येष ८१ अस्पर्शत्वान्न मे ६६ आत्मैकः सर्वभूतेषु ९९ अस्पर्शोऽपि यथा स्पर्शं २४१ आदर्शमुखसामान्यं २०५ अहं कर्ता ममेदं ८ आदर्शस्तु यदाभासो २२२ अहंकर्त्रात्मनि न्यस्तं १९२ दर्शनानुविधायित्वं २०८ अहंकारादिसंतानः १९५ आधारस्याप्यसत्त्वाच्च १२७ अहंकृत्यात्मनिर्भासः १९४ आधिभेदाद्यथा भेदो २२६ अहंक्रियाद्या हि ९० आपेषात्प्रतिबुद्धस्य ५३ अहंधीरिदमात्मोत्था १७ आभासस्तदभावश्च २१३ अहं निर्मुक्त इत्येव २५४ आभासे परिणामश्चेत् २२३ अहं परं ब्रह्म ४६ आभासो यत्र तत्रैव १९३ अहं प्रत्ययबीजं यत् २१ आरब्धस्य फले होते २२ अहं ब्रह्मास्मि कर्ता च ५१ आलोकस्थो घटो यद्वत् २३८ अहं ब्रह्मास्मि सर्वोऽस्मि ७० अहं ममेति त्वमनर्थं २६० इतरेतरहेतुत्वे १३६ अहं ममेत्येषण ९० इति प्रणुन्ना द्वयवादं १४५ अहं ममैको न ३४ इतीदमुक्तं परमार्थं ४८ अहंशब्दस्य निष्ठा या २१९ इतोऽन्योऽनुभवः कश्चित् २५५ अहमज्ञासिषं चेदं २२८ इत्येतद्यावदज्ञानं ६९ अहमित्यात्मधीर्या च ८४ इत्येवं प्रतिपत्तिः स्यात् २२२ अहमेव च भूतेषु १७४ इत्येवं सर्वदाऽऽत्मानं ७३ अहमेव सदात्मज्ञः १७६ इदं तु सत्यं मम ४३ इदं पूर्वमिदं पश्चात् २४४ आत्मज्ञस्यापि यस्य ७९ इदं रहस्यं परमं १४५ आत्मनीह यथाध्यासः १९० इदं वनमतिक्रम्य १८ आत्मनो ग्रहणे चापि २२९ इदमंशोऽहमित्यत्र २९ आत्मनोऽन्यस्य चेत् १९ इहैव घटते प्रश्नो २५४ आत्मप्रत्यायिका ह्येषा १८१ आत्मबुद्धिमनेश्चक्षूरा १२४ ईक्षितृत्वं स्वतःसिद्धं ४९ आत्मबुद्धिमनेश्चक्षुः ११० ईश्वरत्वेन किं तस्य ८४ आत्मरूपविधेः कार्यं १६७ ईश्वरश्चेदनात्मा स्यात् १९ आत्मलाभः परो लाभः १३५ आत्मलाभात्परो न्यायः १४९ उत्पाद्याप्यविकार्याणि १६७ आत्माग्नेरिन्धना बुद्धिः १०४ उपलब्धिः स्वयंज्योतिः १९२ आत्मा ज्ञेयः परो १४८ एतावद्ध्यमृतत्वं न ४९ आत्मानं सर्वभूतस्थं ८५ एतेनैवात्मनाऽऽत्मानो १२२ आत्माभासस्तु तिङ्वाच्यः २०२ एवं च नेति २५० आत्माभासापरिज्ञानात् २०० एवं तत्त्वमसीत्यस्य २५० आत्माभासाश्रयश्चात्मा १९९ एवं विज्ञातवाक्यार्थे २१८ आत्माभासाश्रयश्चैवं १९८ एवं शास्त्रानुमानाभ्यां ६३ आत्माभासो यथाहंकृत् १९३ आत्मार्थत्वाच्च सर्वस्य १३४ कथं हीदं २५४ आत्मार्थोऽपि हि यो लाभः १४९ करणं कर्म कर्ता च ७७ कर्ता दुःख्यहमस्मीति २५३ कर्ताध्यक्षः सदस्मीति २१०

श्लोकानुक्रमणी ३३१

कर्त्ता भोकेति यच्छास्त्रं १८४ | चैतन्यप्रतिबिम्बेन २५ कर्तृकर्मफलाभावात् ८० | चैतन्यभास्यताहम २६ कर्तृत्वं कारकापेक्षं ६३ | चैतन्यभासता बुद्धेः २०१ कर्त्रा चेदहमित्येवं २३९ | छायाक्रान्तेर्निषेधोऽयं १९७ कर्मकार्यस्त्वनित्यः स्यात् १५१ | छित्त्वा त्यकेन हस्तेन २७ कर्मस्वात्मा स्वतन्त्रश्चेत् ९८ | जनिमज्ज्ञानविज्ञेयं ३८ कर्माणि देहयोगार्थं ३ | जन्ममृत्युप्रवाहेषु ११५ कर्मेप्सिततमत्वात्स २२५ | जाग्रत्त्वञ्च तथा भेदो १५४ कल्प्योपाधिभिरेवैतत् १५४ | जाग्रत्स्वप्नौ तयोर्बीजं १२४ कारकाण्युपमृद्नाति ९ | जातिकर्मादिमत्त्वाद्धि १९२ किमन्यद्ग्राहयेत्कश्चित् २२७ | जात्यादीन् संपरित्यज्य ९९ किं संदेवाह्रमस्तीति २२० | जिघत्सा वा पिपासा ६६ कुण्डल्यहमिति ह्येतत् २४१ | जीवश्चेत्परमात्मानं १७६ कूटस्थेऽपि फलं योग्यं २२१ | ज्ञातता स्वात्मलाभो वा २३१ कृतकृत्यश्च सिद्धश्च ७३ | ज्ञाताऽयत्नोऽपि तद्वज्ज्ञः ११४ कृपाणास्तेऽन्यथैवातो १७६ | ज्ञातुर्ज्ञातिर्हि नित्योक्ता ३८ कृष्णलादौ प्रमाजन्म २४९ | ज्ञातुर्ज्ञेयः परो ह्यात्मा ८० कृष्णाग्रो लोहिताभासम् २१३ | ज्ञातैवात्मा सदा ग्राह्यो २८ कुष्यादिवत्फलार्थत्वात् १३ | ज्ञातैवाह्मविज्ञेयः ६२ केवलां मनसो वृत्तिं १६२ | ज्ञानं ज्ञेयं तथा ज्ञाता १८२ कोशादिव विनिष्कृष्टः ५३ | ज्ञानज्ञेयादिवादेऽतः २३१ क्रियोत्पत्तौ विनाशित्वं १३७ | ज्ञानयत्नाद्यनेकत्वं १२१ क्षणवाच्योऽपि योऽर्थः २३५ | ज्ञानेनैव विशेष्यत्वात् १३९ क्षणिकं हि तदत्यर्थं १२६ | ज्ञानेकार्थपरत्वात्तं १५१ क्षीरात्सर्पिर्यथोद्धृत्य १७१ | ज्ञैकदेशो विकारो वा १९५ क्षुधया पीड्यमानोऽपि २५८ | ज्योतिषो द्योतकत्वेऽपि १२१ खमिवेकरसा ज्ञप्तिः १०२ | तं च मूढं च यद्यन्यं ५९ गन्तव्यं च तथा नैव ८७ | तच्छुद्धः प्रत्यगात्मा २४९ गुणानां समभावस्य १३५ | तत्त्वमस्यादिवाक्येषु २४० घटादिरूपं यदि ९१ | तत्त्वमोस्तुल्यनीडार्थं २४९ घ्राणादीनि तदर्थाश्च ११७ | तत्रैवं संभवत्यर्थे २४७ चक्षुर्युक्ता धियो वृत्तिः १६२ | तत्रैवं सति बुद्धीज्ञैः १०७ चक्षुर्वत्कर्मकर्तृत्वं १२० | तथा ध्रुवफला विद्या ८ चितिस्वरूपे स्वतः ३३ | तथान्येन्द्रिययुक्ता ६७ चित्तं चेतनमित्येतत् २१४ | तथान्येषां च भिन्नत्वात् १३९ चित्ते ह्यादर्शवद्यस्मात् १५६ | तथाऽविक्रियरूपत्वात् १३३ चिन्मात्रज्योतिषा सर्वाः ७६ | तथैव चेतनाभासं २१४ चिन्मात्रज्योतिषो नित्यं ८७ | तदप्यस्तीवति चेत्तन्न २१४ चेतनस्त्वं कथं देहः २२८ | तदा तु दृश्यते दुःखं २४२ चेतनोऽचेतनो वाऽपि १०८ | तदेवेकं त्रिधा ज्ञेयं १५९ चेष्टितं च यतो मिथ्या १८७ | तद्विज्ञानाय युक्त्यादि २५३ चैतन्यं सर्वगं सर्वं १ | तस्माज्ज्ञाभासबुद्धीनां २०८

३३२ उपदेश-साहस्री तस्मात्त्यक्तेन हस्तेन २७ देहात्मज्ञानवज्ज्ञानं २३ तस्मादज्ञानहानाय १४ देहात्मबुद्ध्यपेक्षत्वात् ६३ तस्मादनुभवायैव १८४ देहादावभिमानोत्थो २४० तस्मादाद्यन्तमध्येषु २५० देहाद्यारंभसामर्थ्यात् २२ तस्माद्भ्रान्तिरतोऽन्या हि १४३ देहाद्यैरविशेषेण १० तस्माद्वाक्यार्थविज्ञानात् २५६ देहाभिमानिनो दुःखं ५७ तस्मान्नीलं तथा पीतं १३६ देहेऽहंप्रत्ययो यद्वत् २०७ तस्यैवाऽज्ञत्वमिष्टं २३० द्रष्टा च दृश्यं च २६३ तापान्तत्वादनित्यत्वात् १६७ द्रष्टुश्चान्यद्द्रवेद्दृश्यं ९७ तुल्यकालसमुद्भूतौ १२९ द्वयोरेवेति चेत्तन्न १९६ त्वं कुरु त्वं तदेवेति ५७ धर्माधर्मफलैर्योगः ५२ त्वंपदार्थविवेकाय २५५ धर्माधर्मविनिर्मुक्तं १७८ त्वंसतोस्तुल्यनीडत्वात् २४२ धर्माधर्मौ ततोऽज्ञस्य ४ त्वमर्थं प्रत्यगात्मानं २५६ धीरेवाथस्वरूपा हि ७५ त्वमित्यध्यक्षनिष्ठश्चेत् २११ ध्यायतीत्यविकारित्वं १६३ त्वयि प्रशान्ते न हि २६१ ध्रुवा हानित्याश्च न २६९ दक्षिणाक्षिप्रधानेषु १०५ दग्धैवमुष्णः सत्तायां ११४ न कश्चिच्चेष्यते धर्मः २३४ ददतश्चात्मनो ज्ञानं १८२ न चास्ति शब्दादिः ८९ दशमस्त्वमसीत्येवं तत्त्वं २४४ न चेत्स इष्टः २६९ दशमस्त्वमसीत्येवं वाक्यं २४२ न चेद्भूयः प्रसूयेत १२ दशमस्य नवात्मत्व ५७ न ततोऽमृतताऽऽशास्ति ५४ दशाहाशौचकार्याणां १६६ न तस्यैवान्यतोऽपेक्षा ११२ दाहच्छेदविनाशेषु २४० न दृशेरविकारित्वात् १९८ दुःखी स्याद्दुःख्यहं मानात् १२० न दृष्टिलुप्यते द्रष्टुः १०३ दुःख्यस्मीति सति ज्ञाने २४७ ननु कर्म तथा नित्यं ६ दृशिरूपे सदा नित्ये ६० न ध्रुवफला विद्या ८ दृशिरेवानुभूयेत २५१ नन्वेवं दृशिसंक्रान्तिः २१३ दृशिस्तु शुद्धोऽहम् ४१ न प्रकाश्यं यथोष्णत्वं १३८ दृशिस्वरूपं गगनोपमं ४१ न प्रियाप्रिय इत्युक्ते ९८ दृशिस्वरूपेण हि ९० न बाह्यं मध्यतो वाऽन्तः १७४ दृशेश्छाया यदारूढा ५८ न बुद्धेरवबोधोऽस्ति २०२ दृश्यत्वादहमित्येष १०२ न बुद्धेर्बुद्धिवाच्यत्वं २०३ दृष्टं चापि यथा रूपं १५३ न मेऽस्ति कश्चिन्न च २६४ दृष्टं जागरितं विद्यात् १५८ न मेऽस्ति मोहस्तव २६२ दृष्टं हित्वा स्मृतिं तस्मिन् १०९ न मे हेयं न चादेयं ७२ दृष्टवच्चेत्प्ररोहः स्यात् २१ न येषामेक एवात्मा २०४ दृष्टिः श्रुतिर्मतिर्ज्ञातिः ८३ नवबुद्ध्यवहारार्द्धि २४४ दृष्टिः स्पृष्टिः श्रुतिघ्रातिः १८८ न सच्चाहं न चासच्च ७१ द्रष्टृदृश्यत्वसंबन्धः २११ न स्मरेदात्मनो ह्यात्मा ७९ द्रष्टृ श्रोतॄ तथा मन्तृ ८१ न स्वयं स्वस्य नान्यश्च १८० दृष्ट्वा बाह्यं निमील्याथ १७० न ह्याजात्यादि १९३ देहलिङ्गात्मना कार्या ५४ न हस्ती न तदारूढो १६०

श्लोकानुक्रमणी ३३३ न हि दीपान्तरापेक्षा १६४ प्रकृतिप्रत्ययार्थौ यो २०१ न हि सिद्धस्य कर्तव्यं २५२ प्रज्ञाप्राणानुकार्यात्मा ८६ न हीह लाभोऽभ्यधिकः १४७ प्रतिबन्धविहीनत्वात् २२० नात्माभासत्वसिद्धिश्चेत् २२४ प्रतिलोममिदं सर्वं २१६ नाद्राक्षमहमित्यस्मिन् २१७ प्रतिषिद्धेदंमंशो ज्ञः ६१ नानयोर्ह्याश्रयत्वं च २०२ प्रतिषेद्धुमशक्यत्वात् १६ नान्यदन्यद्द्भवेद्यस्मात् ९५ प्रत्यक्षमनुमानं च २३६ नान्येन ज्योतिषा कार्यं ११२ प्रत्यक्षादीनि बाधेरन् २४७ नाप्यतो भावशब्देन २०२ प्रत्यगात्मन आत्मत्वं २४८ नामजात्यादयो यद्वत् २३६ प्रत्ययी प्रत्ययश्चैव २२१ नामरूपक्रियाभ्योऽन्यो ५१ प्रत्ययायस्तु तस्यैव १४ नामादिभ्यः परे भूम्नि १७३ प्रथमं ग्रहणं सिद्धिः २२७ नाहोरात्रे यथा सूर्ये ११५ प्रधानस्य च पारार्थ्यं १३६ नित्यमुक्तः सदेवास्मि १८३ प्रबोधरूपं मनसो ९३ नित्यमुक्तत्वविज्ञानं २४८ प्रबोधेन यथा स्वप्नं २४९ निमीलोन्मीलने स्थाने १२१ प्रमथ्य वज्रोपम १८३ नित्यमुक्तस्य शुद्धस्य ६५ प्रयुज्य तृष्णाज्वर २६० नियोगोऽप्रतिपन्नतवात् १८६ प्रशान्तचित्ताय १४६ निर्गुणं निष्क्रियं नित्यं १७९ प्रसन्ने विमले व्योम्नि ८५ निर्दुःखवाचिना योगात् २४२ प्रसिद्धिमंढलोकस्य २०५ निर्दुःखोऽतीतदेहेषु १८८ प्रागेवैतद्विधेः कर्म १६५ निर्दुःखो निष्क्रियोऽकामः २५३ प्राणाद्येवं त्रिकं हित्वा १७० निवृत्ता सा कथं भूयः ११ प्राप्तश्चेत्प्रतिषिध्येत १९० निश्चयार्था भवेद्बुद्धि ११८ प्रामाण्येऽपि स्मृतेः २२९ नेति नेतीति देहादीन् १० फलान्तं चानुभूतं यत् ९६ नेति नेत्यादिशास्त्रेभ्यः १७५ फले च हेतौ च ३५ नैककारकसाध्यत्वात् १३ बन्धं मोक्षं च सर्वं १७९ नैतदेवं रहस्यानां १८७ बाध्यते प्रत्ययेनेह २४० नैतद्देयमशान्ताय १८१ बाह्याकारवतो ज्ञसेः १२७ नैवं स्वप्ने पृथक्सिद्धिः २२४ बिलासर्पस्य निर्याणे ११३ नौस्थस्य प्रातिलोम्येन २५ बीजं चैकं यथा भिन्नं १५९ पदवाक्यप्रमाणज्ञैः १४८ बुद्धिस्थश्चलतीवात्मा २४ परलोकभयं यस्य ८४ बुद्धीनां विषयो दुःखं २५१ परस्य देहे न यथा १४६ बुद्धेः कर्तृत्वमध्यक्ष्य २०६ पारगस्तु यथा नद्याः ७८ बुद्धेस्तु प्रत्ययास्तस्मात् २०८ पार्थिवः कठिनो धातुः ११७ बुद्धौ चेत्तत्कृतः कश्चित् २२३ पुत्रदुःखं यथाध्यस्तं १८९ बुद्धौ दृश्यं भवेद्बुद्धौ ३२ पूर्वा स्यात्प्रत्ययव्याप्तिः २३८ बुद्धयर्थान्याहरेतानि ११८ पूर्वदेहपरित्यागे १६५ बुद्ध्यादीनामनात्मत्वं ७७ पूर्वबुद्धिमबाधित्वा १७ बुद्ध्यादौ सत्युपाधौ ८५ पूर्वोक्तं यत्तमोबीजं १७१ बुद्ध्यारूढं सदा सर्वं दृश्यते ३० पृष्टमाकांक्षितं वाच्यं २५४ बुद्ध्यारूढं सदा सर्वं सा २१६ प्रकाशस्थं यथा देहं ५६ बुभुत्सोर्यदि चान्यत्र २०

३३४ उपदेश-साहस्री बोधस्यात्मस्वरूपत्वात् १४२ मोक्षोऽवस्थान्तरं यस्य १३३ बोधात्मज्योतिषा दीप्ता १४२ य आत्मा नेति नेतीति ७८ बौद्धैस्तु प्रत्ययैरेवं २०७ यतश्च नित्योऽहमतो २६२ ब्रह्मा दाशरथेर्यद्वत् २१८ यतो न चान्यः पर २६१ ब्रह्माद्याः स्थावरान्ता ये ३७ यतोभूत्वा भवेद्याच्च ११३ ब्रह्मास्मीति च विज्ञेयं २५७ यत्कामस्तत्क्रतुर्भूत्वा १६६ भवाभवत्वं तु न २६७ यत्र यस्यावभासस्तु २०६ भानोर्बिम्बं यथा चौष्ण्यं १६२ यत्स्थस्तापो रवेर्देहे ६० भारूपत्वाद्यथा भानोः १७४ यथात्मबुद्धिचाराणां ३० भिक्षामटन् यथा स्वप्ने ७४ यथानुभूयते तृप्तिः २५० भिद्यते हृदयग्रन्थिः ११६ यथान्यत्वेऽपि तादात्म्यं ८३ भूतदोषैः सदाऽस्पृष्टं ३७ यथा विद्या तथा कर्म ७ भूतिर्येषां क्रिया सैव २३३ यथा विशुद्धं गगनं ९२ भेदाभावेऽप्यभावस्य २३५ यथा सर्वान्तरं व्योम ६४ भेदोऽभेदस्तथा चैको ७२ यथा ह्यन्यशरीरेषु १०० मंच्चैतन्यावभास्यत्वम् ३८ यथेष्टाचरणप्राप्तिः २५७ मणौ प्रकाशयते यद्वत् ३१ यथोक्तं ब्रह्म यो वेद ११५ मदन्यः सर्वभूतेषु ७० यदद्वयं ज्ञानमतीव ४७ मनसश्चेन्द्रियाणां च १५७ यदा नित्येषु वाक्येषु २४५ मनोबुद्धीन्द्रियाणां च १०६ यदाभासेन संन्यासः २२५ मनोवृत्तं मनश्चैव ५० यदायं कल्पयेद्भेदं १५५ ममात्मास्य त आत्मेति ७२ यदाहंकर्तुरात्मत्वं २०४ ममाहंकारयत्नेच्छाः ८२ यदेव दृश्यते लोके ५६ ममाहं चेत्यतोऽविद्या १६६ यद्धर्मा यः पदार्थो १२२ ममाहमित्येतदपोह्य ११६ यद्येवं नान्यदृश्यास्ते २०९ ममेदं द्वयमप्येतत् २१६ यद्वाक्सूर्यांशुसंपात १४९ ममेदं प्रत्ययो ज्ञेयौ २१५ यन्मनास्तन्मयोऽन्यत्वे १०१ ममेदमित्थं च तथे ४७ यस्माद्भीताः प्रवर्तन्ते १७२ महाराजादयो लोका ५४ यस्मिन् देवाश्च वेदाश्च ८९ माधुर्यादि च यत्कार्यं १९८ या तु स्यान्मानसी ६६ मानसे तु गृहे व्यक्तः १०५ या माहारजनाद्यास्ता ५२ मानस्र्यस्तद्वदन्यस्य ६७ यावान् स्यादिदमंशो यः २८ मायाहस्तिनमारुह्य १५९ युगपत्समवेतत्वं १३८ मिथश्च भिन्ना यदि २६४ येन वेत्ति स वेदः स्यात् १५४ मिथ्याध्यासनिषेधार्थं २० येन स्वप्नगतो वक्ति १५४ मुखादन्यो मुखाभासः १९४ येनात्मना विलीयन्ते १८३ मुखेन व्यपदेशात्स १९६ येनाधिगम्यतेऽभावः १३० मूढया मूढ इत्येवं ६८ यो वेदालुप्तदृष्टित्वं ६१ मूत्राशङ्को यथोदङ्को २४ योऽहंकर्तारमात्मानं ८२ मूषासिक्तं यथा ताम्रं ७५ यो हि यस्मात् २५८ मृषाध्यासस्तु यत्र स्यात् १२९ रज्जुसर्पो यथा रज्ज्वा १९९ मोक्षस्तन्नाश एव स्यात् १४३ रहस्यं सर्ववेदानां १८१

गद्यभाग ३: परिसंख्यानप्रकरणम्

श्लोकानुक्रमणी ३३५ रागद्वेषक्षयाभावे ६ व्यक्तिः स्यादप्रकाशस्य ११२ राजवत् साक्षिमात्रत्वात् १७९ व्यंजकत्वं तदेवास्या ७६ राहोः प्रागेव वस्तुत्वं १९७ व्यंजकस्तु यथाऽऽलोकः ११९ रूपवत्त्वाद्यसत्त्वान्न ३९ व्यंजको वा यथाऽऽलोको ७५ रूपसंस्कारतुल्याधी १०१ व्यवधानाद्धि पारोक्ष्यं १६४ रूपस्मृत्यन्धकारार्थाः ११० व्यस्तं नाहं समस्तं वा १०४ रूपादीनां यथान्यः स्यात् २३६ व्यापकं सर्वतो व्योम १०९ वाक्यार्थप्रत्ययी कश्चित् १८७ व्याप्तुमिष्टं च यत्कर्त्तुः २३० वाक्यार्थो व्यज्यते चैवं २४६ व्योमवत् सर्वभूतस्थो ५१ वाक्ये तत्त्वमसीत्यस्मिन् २४९ व्रणस्नाय्वोरभावेन १०० वाक्यं हि श्रूयमाणानां २४५ शक्त्यलोपात्सुषुप्ते ज्ञः १६३ वाचारंभणमात्रत्वात् १७३ शब्दादीनामभावश्च ६८ वाचारंभणशास्त्राच्च १३१ शब्दाद्वाऽनुमितेर्वापि २३० वाच्यभेदात्तु तद्भेदः १५१ शब्दानांमयथार्थत्वे २०४ वाथ्वादीनां यथोत्पत्तेः ३७ शब्देनैव प्रमाणेन २२७ वासुदेवो यथाऽश्वत्थे १०० शरीरबुद्धीन्द्रिय ४३ विकल्पना चाप्यभवे २६५ शरीरबुद्ध्योर्यदि ९१ विकल्पनाच्चापि २६७ शरीरेन्द्रियसंधातः ११९ विकल्पना वापि तथा २६३ शान्तं प्राज्ञं तथा मुक्तं १६८ विकल्पोऽद्भवतोऽसत्त्वं १३१ शान्तेशचायतनसिद्धत्वात् १२८ विकारित्वमशुद्धत्वं ३१ शारीरादि तपः कुर्यात् १५७ विक्षेपो नास्ति तस्मान्मे ६९ शारीरा पृथिवी तावत् १६ विज्ञातुनैव विज्ञाता ६१ शास्त्रप्रामाण्यतो ज्ञेया १८४ विज्ञातेर्यस्तु विज्ञाता ५९ शास्त्रयुक्तिविहीनत्वात् १४४ विदिताविदिताभ्यां ११५ शास्त्रस्यानतिशक्यत्वात् १७४ विद्यया तारिताः स्मो यैः १८२ शास्त्राद्ब्रह्मास्मि नान्योऽहं २५७ विद्यायाः प्रतिकूलं हि ८ शास्त्रानर्थक्यमेव स्यात् १४२ विद्याऽविद्ये श्रुतिप्रोक्ते १५६ शिरोदुःखादिनात्मानं १२० विद्यैवाऽज्ञानहानाय ६ शून्यताऽपि न युक्तैवं १२२ विमथ्य वेदोदधितः २७१ श्रद्धाभक्ती पुरस्कृत्य १४४ विमुच्य मायामय ३३ श्रुतमात्रेण चेन्न स्यात् २१९ विराड्वैश्वानरो बाह्य १७३ श्रुतानुमानजन्मानौ १८७ विरुद्धत्वदतः शक्यं ९ श्रुतेः स्वात्मनि नाशङ्का २५५ विविच्य्मास्मात् स्वमात्मानं ११० श्रोतुः स्यादुपदेशश्चेत् २२३ विवेकात्मधिया दुःखं २४१ श्रोतृश्रोतव्ययोर्भेदी २५२ विशुद्धिश्चात एवास्य १३२ षडूर्गिमालाभ्यतिवृत्त २६१ विशेषणमिदं सर्वं २८ संकल्पाध्यवसायौ १२५ विशेषो मुक्तबद्धानां १३६ संघातो वाऽस्मि भूतानां १०३ विषयग्रहणं यस्य २३८ संनिधौ सर्वदा तस्य १९२ विषयत्वं विकारित्वं १६४ सम्बन्धग्रहणं शास्त्रात् २१२ विषया वासना वापि १०६ सम्बन्धानुपपत्तेश्च १३७ वेदान्तवाक्यपुष्पेभ्यो २५९ संभाव्यो गोचरे शब्दः १९१ वेदार्थो निश्चितो ह्येष ७३

३३६ उपदेश-साहस्री

संयोगस्याप्यनित्यत्वात् १३३ सिद्धादेवाहमित्यस्मात् १८४ संवादमेतं यदि ३५ सिद्धिः स्यात्स्वात्मलाभश्चेत् २३१ संसारिणां कथा त्वास्तां १९६ सिद्धे दुःखित्व इष्टं २४१ संसारी च स इत्येक १९४ सिद्धो मोक्षस्त्वमित्येतत् २५२ संसारो वस्तुसंस्तेषां २०० सिद्धो मोक्षोऽहमित्येवं २५२ सकामः सक्रियोः सिद्ध २५३ सुखादेनर्तिमधर्मत्वं १३९ सकृदुक्तं न गृह्णाति १८६ सुषुप्तजाग्रत्स्वपत्तश्च ४२ स गुरुस्तारयेद्युक्तं १६८ सुषुप्तवज्जाग्रति ४७ स चोक्तस्तन्निभत्वं प्राक् २३७ सुषुप्त्याख्यं तमोऽज्ञानं १५८ सत्तामात्रे प्रकाशस्य ११३ सूक्ष्मताव्यापिते ज्ञेये ३६ सत्यं ज्ञानमनन्तं च १७२ सूक्ष्मैकागोचरेभ्यश्च १४१ सत्यमेवमनामार्यं २५० सेतुं सर्वव्यवस्थानां १७७ सदभ्युपेतं भवतोप २६५ सेत्स्यतीत्येव चेत्तत्स्यात् २५१ सदसत्सदसच्चेति १३० सोऽध्यासो नेतीति १९० सदसीति फलं चोक्त्वा १८८ सोपाधिश्चैवमात्मोक्तो १०७ सदस्मीति च विज्ञानं १७७ स्थानावच्छेददृष्टिः १२५ सदस्मीति धियोऽभावे २१५ स्थावरं जंगमं चैव ८१ सदस्मीति प्रमाणोत्था १८५ स्थितो दीपो यथाऽयत्नः ११९ सदा च भूतेषु समोऽहं ४५ स्पष्टत्वं कर्मकर्त्रादेः २३२ सदा च भूतेषु समोऽस्मि ३४ स्मरतो दृश्यते दृष्टं ९६ सदेरूपनिपूर्वस्य १५ स्यान्मालाऽपरिहार्या तु १४० सदेव त्वमसीत्युक्ते १८६ स्वप्नः सत्यो यथाऽऽबोधात् ५० सदेवेत्यादिवाक्येभ्यः २४९ स्वप्नस्मृत्योर्घटादेर्हि ७४ सद्ब्रह्माहं करोमीति १८४ स्वप्ने तद्वत्प्रबोधे यो १५५ सबाह्याभ्यन्तरे शुद्धे ७७ स्वप्ने दुःख्यहमध्यासं २४८ स बाह्याभ्यन्तरोऽजीर्णो १६४ स्वभावशुद्धे गगने ९४ स भयादभयं प्राप्तः २५७ स्वयं ज्योतिर्न हि द्रष्टुः २१८ समं तु तस्मात्सततं २७० स्वयं लब्धस्वभावत्वात् १५० समस्तं सर्वगं शान्तं १११ स्वयंवैद्यत्वपर्यायः २५० समाधिर्वाऽसमाधिर्वा ६९ स्वयमेवावभास्यन्ते २०८ समापय्य क्रियाः सर्वा २ स्वरूपं चात्मनो ज्ञानं २०६ समाप्तेस्तर्हि दुःखस्य २४८ स्वरूपत्वान्न सर्वस्य १३४ सम्यक् संशयमिथ्योक्ताः २२६ स्वरूपस्यानिमित्तत्वात् १३३ सर्वज्ञोऽप्यत् एव १०७ स्वरूपाव्यवधानाभ्यां १११ सर्वप्रत्ययसाक्षित्वात् १०३ स्वलक्षणावधिनशः २३४ सर्वप्रत्ययसाक्षी ज्ञः १११ स्वसाक्षिकं ज्ञानं १४५ सर्वमात्मेति वाक्यार्थे २५६ स्वाकारान्यावभासं १२६ सर्वमूर्तिवियुक्तं यत् ७१ स्वात्मबुद्धिमपेक्ष्यासौ ९७ सर्वस्यात्माऽहमेवेति १७५ स्वार्थस्य ह्यप्रहाणेन २४३ सर्वेषां मनसो वृत्तं ५० हन्त तर्हि न मुख्यार्थो २०४ साक्षादेव स विज्ञेयः १६१ हित्वा जात्यादिसम्बन्धान् १७७ सादित्यं हि जगत्प्राणः ७९ हूयन्ते तु हवींषीति १०५

This page is blank and contains no text to transcribe.

इस पृष्ठ/छवि पर कोई पाठ (text) उपलब्ध नहीं है। यह एक सादा/रिक्त जिल्द (book cover) का पृष्ठ है।