वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

बहुव्रीहिसमासप्रकरणम् । ( १४९ ) १४५ ॥ एभ्यो दन्तस्य दत् वा ॥ कुड्‌मलाग्रदन् । कुड्‌मलाग्रदन्तः ॥ ककुदस्या- वस्थायां लोपः ।५।४।१४६ ॥ अजातककुत् । पूर्णककुत् ॥ त्रिककुत्पर्वते ।५।४। १४७ ॥ त्रीणि ककुदान्यस्य त्रिककुत् । संज्ञाया पर्वतविशेषस्य । त्रिककुदोऽन्यः ॥ उद्दिभ्यां काकुदस्य ।५।४।१४८ ॥ लोपः स्यात् ॥ उत्काकुत् । विकाकुत् । काकुदं तालु ॥ पूर्णाद्विभाषा । ५ । ४ । १४९ ॥ पूर्णकाकुत् । पूर्णकाकुदः ॥ सुहृद्दुर्हृदौ मित्रामित्रयोः ।५।४।१५० ॥ सुदुर्भ्यां हृदयस्य हृद्भावो निपात्यते ॥ सुहृन्मित्रम् । दुर्हृद- मित्रः । अन्यत्र सुहृदयः । दुर्हृदयः ॥ उरः^Aप्रभृतिभ्यः कप् ।५।४।१५१॥ व्यूढोरस्कः । प्रियसर्पिष्कः । इह पुमान्, अनड्वान्, पयः, नौः, लक्ष्मीरिति एकवचनान्तानि पठ्यन्ते । द्विव- चनबहुवचनान्तेभ्यस्तु ‘शेषाद्विभाषेति विकल्पेन कप्-द्विपुमान् । द्विपुंस्कः ॥ अर्थान्नञः*॥ अनर्थकम् ॥ नञः किम् ? अपार्थम् । अपार्थकम् ॥ इनः स्त्रियाम् ।५।४।१५२ ॥ बहुदण्डिका नगरी ॥ अनिनस्मन्ग्रहणान्यर्थवता चानर्थकेन च तदन्तविधिं प्रयोजयन्ति ॥ बहुवाग्ग्मिका ॥ स्त्रियां किम् ? बहुदण्डी बहुदण्डिको ग्रामः ॥ शेषाद्विभाषा ।५।४।१५४॥ अनुक्तसमासान्ताच्छेषाधिकारस्थाद्बहुव्रीहेः कप् वा स्यात् ॥ महायशस्कः । महायशाः ॥ अनु- क्तेत्यादि किम् ? व्याघ्रपात् । सुगन्धिः । प्रियपथः ॥ शेषाधिकारस्थात्किम् ? उपबहवः । उत्तरपूर्वा । सपुत्रः । तन्त्रादिना शेषशब्दोऽर्थद्वयपरः ॥ आपोऽन्यतरस्याम् ।७।४।१५ ॥ कप्याबन्तस्य ह्रस्वो वा स्यात् ॥ बहुमालाकः । बहुमालकः । कबभावे बहुमालः ॥ न संज्ञायाम् ।५।४।१५५ ॥ शेषादिति प्राप्तः कप् न स्यात्संज्ञायाम् ॥ विश्वे देवा अस्य विश्व- देवः ॥ ईयसश्च ।५।४।१५६ ॥ ईय्सन्तोत्तरपदान्न कप् ॥ बहवः श्रेयांसोऽस्य बहुश्रेयान् ॥ गोस्त्रियोरिति ह्रस्वे प्राप्ते-॥ ईयसो बहुव्रीहेर्नेति वाच्यम् * ॥ बह्वयः श्रेयस्योऽस्य बहुश्रे- यसी ॥ बहुव्रीहेः किम् ? अतिश्रेयसिः ॥ वन्दिते भ्रातुः ।५।४।१५७ ॥ ^३पूजितेऽर्थे यो भ्रातृशब्दस्तदन्तान्न कप् स्यात् ॥ प्रशस्तो भ्राता यस्य प्रशस्तभ्राता । 'न पूजनादिति निषे- धस्तु ‘बहुव्रीहौ सक्थ्यक्ष्णोरित्यतः प्रागेवेति वक्ष्यते ॥ वन्दिते किम् ? मूर्खभ्रातृकः ॥ नाडी- तन्त्र्योः स्वाङ्गे ।५।४।१५९ ॥ स्वाङ्गे यौ नाडीतन्त्रीशब्दौ तदन्तात्कप् न स्यात् । बहु- नाडिः कायः । बहुतन्त्रीर्ग्रीवा । तन्त्रीधमनी । स्त्रीप्रत्ययान्तत्वाभावाद्ध्रस्वो न ॥ स्वाङ्गे किम् ? बहुनाडीकः स्तम्भः । बहुतन्त्रीका वीणा ॥ निष्प्रवाणिश्च ।५।४।१६० ॥ कबभावोऽत्र निपात्यते ॥ प्रपूर्वाद्वयतेर्ल्युट् । प्रवाणी तन्तुवायशलाका । निर्गता प्रवाण्यस्य निष्प्रवाणिः पटः । समाप्तवान् । नव इत्यर्थः ॥ सप्तमीविशेषणे बहुव्रीहौ ।२।२।३५ ॥ सप्तम्यन्तं विशेषणं A उरस्, सर्पिस्, उपानह्, पुमान्, अनड्वान्, पयः, नौः, लक्ष्मीः, दधि, मधु,शालि,अर्थान्नञः। इत्युरःप्रभृतयः॥ १ ‘संख्याव्यया-’ इत्यादि सूत्रेषु भाष्ये ‘कबभावार्थम्’ इति वार्तिकेन ध्वनितोऽयमर्थ इति बोध्यम् ॥ २ सकृदुच्चरितशब्देनार्थद्वयबोधनस्यैव तन्त्रत्वमिति भावः ३ पूजितेऽर्थे इति । ‘वर्तमानात्परः’ इति शेषः ॥ ४ ‘न पूजनात्’ इत्यनेनैव निषेधे सिद्धे व्यर्थमिदमितिशङ्कामपनुदति-न पूजनादितीति ॥

च बहुव्रीहौ पूर्वं प्रयोज्यम् ॥ कण्ठेकालः । अत एव ज्ञापकाद्व्यधिकरणपदो बहुव्रीहिः ॥ चित्रगुः॥ सर्वनामसंख्ययोरुपसंख्यानम् * ॥ सर्वश्वेतः । द्विशुक्लः ॥ मिथोऽनयोः २ समासे संख्या- पूर्वम् । शब्दपरविप्रतिषेधात् ॥ द्व्यन्यः ॥ संख्याया अल्पीयस्याः * ॥ द्वित्राः ॥ द्वन्द्वेऽपि । द्वादश ॥ वा प्रियस्य * ॥ गुडप्रियः । प्रियगुडः ॥ गड्डादेः परा सप्तमी * ॥ गडु- कण्ठः ॥ क्वचिन्न–प्रहेगण्डुः ॥ निष्ठा । २।२।३६ ॥ निष्ठान्तं बहुव्रीहौ पूर्वं स्यात् ॥ कृतकृत्यः ॥ जातिकालसुखादिभ्यः परा निष्ठा वाच्या * ॥ सारङ्गजग्धी । मासजाता । सुखजाता । प्रायिकं चेदम् । कृतकटः । पीतोदकः ॥ ^Aवाहिताग्न्यादिषु । २।२।३७ ॥ आहिताग्निः । अग्न्याहितः । आकृतिगणोऽयम् ॥ प्रहरणार्थेभ्यः परे निष्ठासप्तम्यौ * ॥ अस्युद्यतः ।

दन्तानां राजानो राजदन्ताः ॥ ^Aधर्मादिष्वनियमः * ॥ अर्थधर्मौ । धर्मार्थौ । दम्पती । जम्पती । जायापती । जायाशब्दस्य जम्भावो दम्भावश्च वा निपात्येते ३ । आकृतिगणोऽयम् ४ ॥ द्वन्द्वे घि । २।२।३२ ॥ द्वन्द्वे घिसंज्ञं पूर्वं स्यात् । हरिश्च हरश्च हरिहरौ ॥ अनेकप्राप्ता- वेकत्र नियमोऽनियमः शेषे * ॥ हरिगुरुहराः । हरिहरगुरवः ॥ अजाद्यद- न्तम् । २।२।३३ ॥ इदं द्वन्द्वे पूर्वं स्यात् । ईशकृष्णौ ॥ बहुष्वनियमः । अश्वस्थेन्द्राः । इन्द्राश्वरथाः ॥ घ्यन्तादजाद्यदन्तं विप्रतिषेधेन ॥ इन्द्राग्नी ॥ अल्पाच्तरम् । २।२।३४॥ ५ शिवकेशवौ ॥ ऋतुनक्षत्राणां समाक्षराणामानुपूर्व्येण * ॥ हेमन्तशिशिरवसन्ताः । कृत्ति- कारोहिण्यौ । समाक्षराणां किम् ? ग्रीष्मवसन्तौ ॥ लघ्वक्षरं पूर्वम्* ॥ कुशकाशम् ॥ अभ्यर्हितं च * ॥ तापसपर्वतौ ॥ वर्णानामानुपूर्व्येण * ॥ ब्राह्मणक्षत्रियविट्शूद्राः ॥ भ्रातुर्ज्यायसः* ॥ युधिष्ठिरार्जुनौ ॥ द्वन्द्वश्च प्राणितूर्यसेनाङ्गानाम् ।२।४।२ ॥ एषां द्वन्द्व एकवत्स्यात् ॥ पाणिपादम् । मार्दङ्गिकपाणविकम् ॥ रथिकाश्वारोहम् ॥ समाहारस्यैकत्वादेकत्वे सिद्धे निय- A धर्मादिषूभयम् * अर्थधर्मौ, धर्मार्थौ, अर्थशब्दौ, शब्दार्थौ, अर्थकामौ, कामार्थौ, वैकारिमतम्, गोज- वाजम्, गोपालधानीपुलासम्, पूलासककरण्डम्, स्थूलपूलासम्, स्थलपूलासम्, उशीरबीजम्, सिद्धास्थम्, चित्रास्वाती, भार्यापती, दम्पती, जम्पती, जायापती, पुत्रपती, पुत्रपशू, केशश्मश्रू, शिरोबीजम्, शिरोजानु, सर्पिर्मधुनी, मधुसर्पिषी, आद्यन्तौ, अन्तादी, गुणवृद्धी, वृद्धिगुणौ । आकृतिगणोऽयं राजदन्तादिः ॥ १ ‘राजदन्तास्तु चत्वारो दशनानां पुरःस्थिताः’ इति त्रिकाण्डशेषः ॥ हैमे तु-‘राजदन्तौ तु मध्यस्थावुपरिश्रेणिकौ क्वचित् ॥’ इत्युपलभ्यते ॥ २ “अल्पाच्तरम्” इति सूत्रभाष्यनिर्दिष्टं ‘धर्मादिषूभयम्’ इति वार्तिकं राजदन्तान्तर्गतसूत्रं मत्वा तदर्थमाह-धर्मादिष्वनियम इति ॥ ३ निपात्यत इति । राजदन्तादिगणे पाठेनेति शेखरकृत् ॥ धर्मादिगणे पाठेनेति दाधिमथाः ॥ ४ अयमिति । राजदन्तादिरित्यर्थ इति शेखरकृत् ॥ धर्मादिरित्यर्थ इति दाधिमथाः ॥ ५ अल्पाच्तरम् । ‘ऐऔच्’ इति सूत्रे निर्देशादेवेत्संज्ञकचकारस्य कुत्वस्थानित्वाभावनिपातनमिव ष्टुत्वनि- मित्त्वाभावनिपातनमप्येतन्निर्देशादेव निश्चीयते । अत एव ‘अच्त्वम्’ ‘अनच्त्वम्’ ‘अकच्स्वरौ’ इत्यादयो भाष्यप्रयोगाः ‘अच्ंसंधिः’ इत्यादयोपि प्रयोगाः ॥ एवं च ‘अक्षु’ ‘एक्षु’ इत्यत्र भाष्यप्रयोगे तु कुत्वं कैश्चित्पण्डितप्रकाण्डैः शोधितमेव भवेदिति दाधिमथानां निश्चयः ॥ ६ ननु समाहारे द्वन्द्वे समाहार- स्यैकत्वादेवैकवद्भावे सिद्धे इदं प्रपञ्चार्थं व्यर्थमिति शङ्कायामाह-नियमार्थमिति । ‘प्राण्यङ्गादीनामेव समाहारः’ इति विपरीतनियमस्तु न ‘संज्ञापरिभाषम्’ इत्यसिद्ध्यापत्तेः ॥ ‘तिष्यपुनर्वस्वोः-’ इति सूत्रे बहुवचनग्रहणात् । तद्धि ‘तिष्यपुनर्वसु’ इति समाहारैकवचनस्य मा भूत् इति कृतम् इति मनोरमाशयश्चिन्त्यः । उक्तविपरीत-- नियमे ‘तिष्यपुनर्वसु’ इत्यत्रैकवद्भावो भवति न वा । भवति चेदिष्ट्यापत्तिरेव । न भवति चेत्, कुतो न भवति प्राण्यङ्गादिष्वप्राणिजातेरप्यन्तर्भावात्प्राप्तेरव्याहतत्वात् ॥ तेन प्राण्यङ्गादीनामितरेतरयोगे द्वन्द्वो नैव भवतीति ॥ एवं च ‘जातिरप्राणिनाम्’ इत्येकवद्भावनियमेन बहुवचनस्यासंभवात् ‘तिष्यपुनर्वस्वोः-’ इति सूत्रे बहुवचनग्रह- णमनर्थकं सत् “सर्वो द्वन्द्वो विभाषयैकवद्भवति” इति परिभाषां ज्ञापयति तद्धटकसर्वशब्दस्य ‘प्राणितूर्यसेनाङ्गद्वन्द्वव्यतिरिक्तपरत्वं च । तथा चोक्तं “विभाषा वृक्ष-” इति सूत्रे भाष्ये-‘तत्तर्हि न वक्त- व्यम्’ इति शङ्कायाम् ‘वक्तव्यं च । किं प्रयोजनम् ? पूर्वत्र नित्यार्थम्, उत्तरत्र व्यभिचारा- र्थम्” इति व्याख्यातं चैतत्प्रदीपे-पूर्वत्रेति । ‘प्राण्यङ्गादीनां समाहार एवं’ इत्येवमर्थमित्यर्थः ॥ उद्योते- व्यभिचारार्थमिति । नित्यैकवद्भावस्य व्यभिचारार्थमित्यर्थः ॥ एवं च ‘जातिरप्राणिनाम्’ इत्येकवद्भावस्य वैकल्पिकत्वाद् बहुवचने तस्य द्विवचनं विधीयत इति तिष्यपुनर्वसू तिष्यपुनर्वसु सिद्धमिति बोध्यम् ॥

मार्थं प्रकरणम्—प्राण्यङ्गादीनां समाहार एव यथा स्यात् ॥ अनुवादे चरणानाम् ।२।४।३ ॥ चरणानां द्वन्द्व एकवत्स्यात्सिद्धस्योपन्यासे ॥ स्थेणोर्लुङीति वक्तव्यम्* ॥ उद्- गात्कठकालापम् । प्रत्यष्ठात्कठकौथुमम् ॥ अध्वर्युकतुरनपुंसकम् ।२।४।४ ॥ यजुर्वेदे विहितो यः क्रतुस्तद्वाचिनामनपुंसकलिङ्गानां द्वन्द्व एकवत्स्यात् ॥ अर्काश्वमेधम् ॥ अध्वर्युकतुः किम् ? इषुवज्रौ सामवेदे विहितौ ॥ अनपुंसकं किम् ? राजसूयवाजपेये । अर्धर्चादौ ॥ अध्ययनतोऽविप्रकृष्टाख्यानाम् ।२।४।५ ॥ अध्ययनेन प्रत्यासन्ना आख्या येषां तेषां द्वन्द्व एकवत् ॥ पदक्रमकम् ॥ जातिरप्राणिनाम् ।२।४।६ ॥ प्राणिवर्जजातिवा- चिनां द्वन्द्व एकवत् ॥ धानाशष्कुलि ॥ प्राणिनां तु विट्शूद्राः ॥ द्रव्यजातीयानामेव । नेह— रूपरसौ । गमनाकुञ्चने ॥ जातिप्राधान्य एवायमेकवद्भावः । द्रव्यविशेषविवक्षायां तु बदराम- लकानि ॥ विशिष्टलिङ्गो नदीदेशोऽग्रामाः ।२।४।७ ॥ ग्रामवर्जनदीदेशवाचिनां भिन्नलि- ङ्गानां समाहारे द्वन्द्व एकवत्स्यात् ॥ उद्ग्यश्च इरावती च च उद्ग्येरावती । गङ्गा च शोणश्च गङ्गाशोणम् । कुरवश्च कुरुक्षेत्रं च कुरुकुरुक्षेत्रम् ॥ भिन्नलिङ्गानां किम् ? गङ्गायमुने । मद्रके- कयाः ॥ अग्रामाः किम् ? जाम्बवं नगरम् । शाल्किनी ग्रामः । जाम्बवशालूकिन्यौ ॥ क्षुद्रजन्तवः ।२।४।८ ॥ एषां समाहारे द्वन्द्व एकवत्स्यात् ॥ यूकालिक्षम् ॥ आनकुलात्क्षुद्र- जन्तवः ॥ येषां च विरोधः शाश्वतिकः ।२।४।९ ॥ एषां प्राग्वत् ॥ अहिनकुलम् ॥ गोव्याघ्रम् । काकोलूकमित्यादौ परत्वाद् 'विभाषा वृक्षमृगेति प्राप्तं चकारेण बाध्यते ॥ शूद्रा- णामनिरवसितानाम् ।२।४।१० ॥ अबहिष्कृतानां शूद्राणां प्राग्वत् ॥ तक्षायस्कारम् । पात्राद्बहिष्कृतानां तु चण्डालमृतपाः ॥ गवाश्वप्रभृतीनि च ।२।४।११ ॥ यथोच्चारितानि साधूनि स्युः ॥ गवाश्वम् । दासीदासमित्यादि ॥ विभाषा वृक्षमृगतृणधान्यव्यञ्जनपशुशकु- न्यश्ववडवपूर्वापराधरोत्तराणाम् ।२।४।१२ ॥ वृक्षादीनां सप्तानां द्वन्द्वः अश्ववडवेत्यादि द्वन्द्वत्रयं च प्राग्वद्वा । वृक्षादौ विशेषाणामेव ग्रहणम् । प्लक्षन्यग्रोधम् । प्लक्षन्यग्रोधाः । रुरु-

A गवाश्वम्, गवाविकम्, गवैडकम्, अजाविकम्, अजैडकम्, कुब्जवामनम्, कुब्जकिरातम्, पुत्रपौत्रम्, श्वचण्डालम्, स्त्रीकुमारम्, दासीमाणवकम्, शाटीपटीकम्, शाटीप्रच्छदम्, शाटीपट्टीकम्, उष्ट्रखरम्, उष्ट्रशशम्, मूत्रशकृत्, मूत्रपुरीषम्, यकृन्मेदः, मांसशोणितम्, दर्भशरम्, दर्भपूतकम्, अर्जुनशिरीषम्, अर्जुनपुरुषम्, तृणोलपम्, दासीदासम्, कुटीकुटम्, भागवतीभागवतम् । एते गवाश्वप्रभृतयः ॥

१ सिद्धस्येति किम् ? उद्गुः कठकालापाः प्रत्यष्ठुः कठकौथुमाः ॥ २ “आपोमयः प्राणः” इति श्रुतेर- द्भिर्विनाम्लायमानप्राणानां लोकप्रसिद्ध्या जङ्गमानां मनुष्यादीनामेव प्राणित्वमिति नक्षत्राणां न प्राणित्वमिति 'तिष्यपुनर्वसू' इत्यत्रैकवद्भावः सिध्यतीति भावः ॥ ३ द्रव्येति । 'अप्राणिनाम्' इति पर्युदासाल्लब्ध- मिदमिति भावः ॥ ४ तज्जात्याश्रयसकलव्यक्तिबोधनमेव जातिप्राधान्यम् ॥ ५ तज्जात्याश्रयकियद्व्य- क्तिबोधनेच्छैव द्रव्यविशेषविवक्षा ॥ ६ 'क्षुद्रजन्तुरनस्थिः स्यादथवा क्षुद्र एव यः । शतं वा प्रसूतौ येषां केचिदानकुलावधि' ॥ ७ “सिद्धविशेषाणां वृक्षाद्यर्थम्” इति 'स्वं रूपम्' इति सूत्रवार्तिकं स्मारयन्नाह- विशेषाणामेवेति ॥

पृषतम् । रुरुपृषताः । कुशकाशम् । कुशकाशाः । व्रीहियवम् । व्रीहियवाः । दधिघृतम् । दधिघृते । गोमहिषम् । गोमहिषाः । शुकवकम् । शुकवकाः । अश्ववडवम् । अश्ववडवौ । पूर्वापरम् । पूर्वापरे । अधरोत्तरम् । अधरोत्तरे ॥ फलसेनावनस्पतिमृगशकुनिक्षुद्रजन्तुधा- न्यतृणानां बहुप्रकृतिरेव द्वन्द्व एकवदिति वाच्यम् * ॥ बदराणि चामलकानि च बद- रामलकम् । जातिरप्राणिनामित्येकवद्भावः । नेह-बदरामलके । रथिकाश्वारोहौ । प्लक्षन्यग्रोधौ । इत्यादि ॥ ²विभाषावृक्षेति सूत्रे येऽप्राणिनस्तेषां ग्रहणं 'जातिरप्राणिनामिति नित्ये प्राप्ते विक- ल्पार्थम् ॥ ³पशुग्रहणं हस्त्यश्वादिषु सेनाङ्गत्वान्नित्ये⁴ प्राप्ते ॥ 'मृगाणां मृगैरेव शकुनीनां तैरेवो- भयत्र द्वन्द्वः । अन्यैस्तु सहेतरेतरयोग एव' इति नियमार्थं मृगशकुनिग्रहंणम्⁵ ॥ एवं ⁶पूर्वापर- मधरोत्तरमित्यपि ॥ अश्ववडवग्रहणं तु पक्षे नपुंसकत्वार्थम् । अन्यथा परत्वात् 'पूर्ववदश्ववडवा- विति स्यात् ॥ विप्रतिषिद्धं चानधिकरणवाचि । २।४।१३ ॥ विरुद्धार्थानामद्रव्यवाचिनां द्वन्द्व एकवद्वा स्यात् ॥ शीतोष्णम् । शीतोष्णे । ⁷वैकल्पिकः समाहारद्वन्द्वः 'चार्थे द्वन्द्वः' इति सूत्रेण प्राप्तः स विरुद्धार्थानां यदि भवति, तर्हि अद्रव्यवाचिनामेवेति नियमार्थमिदम् । तेन द्रव्यवाचिनामितरेतरयोग एव । शीतोष्णे उदके स्तः ॥ ⁸'विप्रतिषिद्धं किम् ? नन्दकपाञ्चजन्यौ । इह पाक्षिकः समाहारद्वन्द्वो भवत्येव ॥ न ^Aदधिपयआदीनि । २।४।१४ ॥ एतानि नैकवत्स्युः । दधिपयसी । इध्माबर्हिषी । निपातनाद्दीर्घः । ऋक्सामे । वाङ्मनसे ॥ अधिकरणैतावत्त्वे च । २।४।१५॥ द्रव्यसंख्यावगमे एकवदेवेति नियमो न स्यात् ॥ दश दन्तोष्ठाः ॥ विभाषा समीपे । २।४।१६॥ अधिकरणैतावत्त्वस्य सामीप्येन परिच्छेदे समाहार एवेत्येवंरूपो नियमो वा स्यात् ॥ A दधिपयसी, सर्पिर्मधुनी, मधुसर्पिषी, ब्रह्मप्रजापती, शिववैश्रवणौ, स्कन्दविशाखौ, परिव्राजककौशिकौ प्रवर्योगपसदौ, शुक्लकृष्णौ, इध्माबर्हिषी, दीक्षातपसी, अध्ययनतपसी, उलूखलमुसले, आद्यवसाने, श्रद्धामेधे, ऋक्सामे, वाङ्मनसे । इति दधिपयआदयः ॥ १ एकवद्भावे नियमार्थं वार्तिकमाह-फलसेनेति ॥ २ 'विभाषावृक्ष-' इति सूत्रे 'फलसेना-' इति वार्तिके च निर्दिष्टप्रयोजनमाह-विभाषा वृक्षेति सूत्र इति ॥ अप्राणिनः वृक्षतृणधान्यव्यञ्जनानि ॥ ३ हस्त्यश्वादिषु सेनाङ्गत्वादिति । 'एकेभैकरथा त्र्यश्वा पत्तिः पञ्चपदातिका' इति पत्तिपरिग- णितपील्वादीनां लक्षणलक्षितपत्तितो यथाक्रमं त्रिगुणतया ×३=सेनामुख ×३= गुल्म ×३= गण ×३= वाहिनी ×३= पृतना ×३= चमू ×३= अनीकिनीसंज्ञाः सेना भवन्ति । अनीकिन्या दशगुणत्वे अक्षौ- हिणीसंज्ञा सेना भवति । तत्र हस्तिरथाश्वानां केवलानामनुपपत्त्या पीलुवानरथवानचर्माधाराः स्वारा मुख्ययो- द्धारश्च यद्यपि गृह्यन्ते तथापि पीलुवानादीनां तदधीनवृत्तित्वाद् मुख्यतया हस्त्यादय एव सेनाङ्गत्वेन गृह्यन्ते । तथा चेदं प्रयोजननिरूपणं सूत्रवार्तिकयोरेकवाक्यतया सेनापशुग्रहणपरं बोध्यम् । अत एव क्षुद्रपशुग्रहणचारितार्थ्यस्य 'महाजोरभ्रम्' इत्यत्र भाष्ये वर्णितस्य नासामञ्जस्यम् ॥ ४ नित्ये प्राप्त इति । विकल्पार्थम् इति शेषः ॥ ५ मृगशकुनिग्रहणमिति । मृगग्रहणं वार्तिके, शकुनिग्रहणं सूत्रे वार्तिके चेति बोध्यम् ॥ 'चार्थे द्वन्द्वः' इत्येव समाहारद्वन्द्वेनैकवद्भावसिद्धौ इति शेषः ॥ ६ पूर्वापरशब्दयोरधरोत्तरशब्दयोश्च परस्परं यथानिर्दिष्टयोरेव समाहारद्वन्द्वः अन्यैस्त्वितरेतरयोग एवेति भावः ॥ ७ 'चार्थे द्वन्द्वः' इति सूत्रेण प्राप्तो यो वैकल्पिकः समाहारद्वन्द्वः, स इत्यन्वयः ॥ ८ 'चार्थे द्वन्द्वः' इति सूत्रेण प्राप्तो वैकल्पिकः समाहारद्वन्द्वोऽद्रव्यवाचिनामेव' इति नियमाङ्गीकारे 'नन्दकपाञ्चजन्यौ' इत्यत्र द्रव्यवाचित्वेन नैव स्याद् अतो 'विप्रतिषिद्धम्' इतीति भावः ॥

उपदशं दन्तोष्ठम् । उपदशाः दन्तोष्ठाः ॥ आनङ् ऋतो द्वन्द्वे । ६।३।२५ ॥ विद्यायोनिसंब- न्धवाचिनामृदन्तानां द्वन्द्वे आनङ् स्यादुत्तरपदे परे ॥ होतापोतारौ । होतृपोतृनेष्टोद्गातारः । मातापितरौ ॥ 'पुत्रेऽन्यतरस्यामित्यतो मण्डूकप्लुत्या पुत्रे इत्यनुवृत्तेः पितापुत्रौ ॥ देवता- द्वन्द्वे च । ६।३।२६ ॥ इहोत्तरपदे परे आनङ् ॥ मित्रावरुणौ ॥ वायुशब्दप्रयोगे प्रति- षेधः * ॥ अग्निवायू । वाय्वग्नी ॥ पुनर्द्वन्द्वग्रहणं प्रसिद्धसाहचर्यस्य परिग्रहार्थम् । तेन ब्रह्मप्र- जापती इत्यादी नानङ् । एतद्धि नैकहविर्भागित्वेन श्रुतं, नापि लोके प्रसिद्धं साहचर्यम् ॥ ईदग्नेः सोमवरुणयोः । ६।३।२७ ॥ देवताद्वन्द्वे इत्येव ॥ अग्नेस्तुत्स्तोमसोमाः । ८।३। ८२ ॥ अग्नेः परेषांमेषां सस्य षः स्यात्समासे ॥ [ अग्निष्टुत् । अग्निष्टोमः ॥ ] अग्नीषोमौ । अग्नीवरुणौ ॥ इद्वृद्धौ । ६।३।२८ ॥ वृद्धिमत्युत्तरपदे अग्नेरिदादेशः स्याद्देवताद्वन्द्वे ॥ अग्न्यम- रुतौ देवते अस्य आग्निमारुतं कर्म । अग्नीवरुणौ देवते अस्य आग्निवारुणम् । 'देवताद्वन्द्वे चेत्युभयपदवृद्धिः । अलौकिके वाक्ये आनङ्मीत्त्वं च बाधित्वा इत् ॥ वृद्धौ किम् ? आग्नेन्द्रः । नेन्द्रस्य परस्येत्युत्तरपदवृद्धिप्रतिषेधः ॥ विष्णौ न * ॥ आग्नावैष्णवम् ॥ दिवो द्यावा । ६।३। २९ ॥ देवताद्वन्द्वे उत्तरपदे ॥ द्यावाभूमी । द्यावाक्षामे ॥ दिवस्च पृथिव्याम् । ६।३। ३० ॥ दिव इत्येव । चाद् द्यावा । आदेशे अकारोच्चारणं सकारस्य रुत्वं मा भूदित्येतदर्थम् । द्यौश्च पृथिवी च दिवस्पृथिव्यौ । द्यावापृथिव्यौ ॥ छन्दसि दृष्टानुविधिः ॥ द्यावा चिदस्मै पृथिवी । दिवस्पृथिव्योररतिरित्पन्न पदकारा विसर्गं पठन्ति ॥ उषासोषसः । ६।३।३१ ॥ उषस्शब्दस्योषासादेशो देवताद्वन्द्वे ॥ उषासासूर्यम् ॥ मातरपितरावुदीचाम् । ६।३।३२ ॥ मातरपितरौ ॥ उदीचां किम् ? मातापितरौ ॥ द्वन्द्वाच्चुदषहान्तात्समाहारे । ५।४। १०६ ॥ चवर्गान्ताद्दषहान्ताच्च द्वन्द्वादच् स्यात्समाहारे ॥ वाक् च त्वक् च वाक्त्वचम् । त्वक्स्रजम् । शमीदृषदम् । वाक्त्विषम् । छत्रोपानहम् ॥ समाहारे किम् ? प्रावृट्शरदौ ॥ इति द्वन्द्वप्रकरणम् । अथैकशेषप्रकरणम् । सरूपाणाम् । रामौ । रामाः ॥ विरूपाणामपि समानार्थानाम् * ॥ वक्रदण्डश्च कुटिल- दण्डश्च वक्रदण्डौ । कुटिलदण्डौ ॥ वृद्धो यूना तल्लक्षणश्चेदेव विशेषः । १।२।६५ ॥ १ ऋदन्तानामिति । 'ऋतो विद्यायोनिसंबन्धेभ्यः ' इत्यतः 'ऋतः ' इत्यनुवर्तमाने पुनर् 'ऋतः' इत्युपादानसामर्थ्याद् अवधारणप्रतीत्या 'ऋदन्तानामेव द्वन्द्वे ' इत्यर्थो बोध्यः । तेन पितृपितामहादौ नैवा- नङ् ॥ २ पुत्र इत्यनुवृत्तेरिति । 'ऋदन्तस्य पुत्रे आनङ् ' इत्यर्थाङ्गीकारेण तातपुत्रावित्यादौ नानङ् ३ षत्वोदाहरणत्वेनानयोरपि निर्देशोऽत्र ॥ ४ अन्तरङ्गत्वल्लौकिकविग्रहवाक्य इव जातम् आनङम् ईत्त्वं च को वारयेद् अत आह-अलौकिक इति । उपसंजनिष्यमाणनिमित्तोप्यवाद उपसंजातनिमित्तम- प्युत्सर्गं बाधते ' इति न्यायादिकारः स्वनििमित्तवृद्धेरुपसंजनिष्यमाणत्वेन उपसंजातद्वन्द्वरूपनिमित्तमपि आनङम् ईत्त्वं च बाधते इति भावः ॥ ५ मध्ये 'चिदस्मै ' इति पददानेन सूचिते समासाभावेपि द्यावादेशदर्शनाद् वेदे द्यावादेशे नैव द्वन्द्रापेक्षेति भावः ॥ लोके विसर्गस्थानिरुत्वबाधकत्वनेपि पदपाठे विसर्गदर्शनेन रुत्वं भवत्येवेति भावः ॥

एकशेषप्रकरणम् । ( १५६ )

यूना सहोक्तौ गोत्रं शिष्यते गोत्रयुवप्रत्ययमात्रकृतं चेत्तयोः कृत्स्नं वैरूप्यं स्यात् । गार्ग्यश्च गार्ग्यायणश्च गार्ग्यौ ॥ वृद्धः किम् ? गर्गगार्ग्यायणौ ॥ यूना किम् ? गर्गगार्ग्यौ ॥ तल्लक्षणः किम् ? भागवित्तिभौगवित्तिकी ॥ कृत्स्नं किम् ? गार्ग्यवात्स्यायनौ ॥ स्त्री पुंवच्च ।१।२।६६ ॥ यूना सहोक्तौ वृद्धा स्त्री शिष्यते, तदर्थश्च पुंवत् ॥ गार्गी च गार्ग्यायणौ च गर्गाः । अस्त्रिया- मित्यनुवर्तमाने 'यञञोश्चेति लुक् ॥ दाक्षी च दाक्षायणश्च दाक्षी ॥ पुमान् स्त्रिया ।१।२। ६७ ॥ स्त्रिया सहोक्तौ पुमान् शिष्यते तल्लक्षण एव विशेषश्चेत् ॥ हंसी च हंसश्च हंसौ ॥ भ्रातृपुत्रौ स्वसृदुहितृभ्याम् ।१।२।६८ ॥ भ्राता च स्वसा च भ्रातरौ । पुत्रश्च दुहिता च पुत्रौ ॥ नपुंसकमनपुंसकेनैकवच्चास्यान्यतरस्याम् ।१।२।६९ ॥ अक्लीबेन सहोक्तौ क्लीबं शिष्यते, तच्च वा एकवत्स्यात्तल्लक्षण एव विशेषश्चेत् ॥ शुक्लः पटः । शुक्ला शाटी । शुक्लं वस्त्रम्—तदिदं शुक्लम्, तानीमानि शुक्लानि ॥ पिता मात्रा । १ । २ । ७० ॥ मात्रा सहोक्तौ पिता वा शिष्यते ॥ माता च पिता च पितरौ । मातापितरौ ॥ श्वशुरः श्वश्र्वा । १।२।७१ ॥ श्वश्र्वा सहोक्तौ श्वशुरो वा शिष्यते तल्लक्षण एव विशेषश्चेत् ॥ श्वश्रूश्च श्वशुरश्च श्वशुरौ । श्वश्रूश्वशुरौ ॥ ^Aत्यदादीनि सर्वैर्नित्यम् ।१।२।७२ ॥ सर्वैः सहोक्तौ त्यदादीनि नित्यं शिष्यन्ते ॥ स च देवदत्तश्च तौ ॥ त्यदादीनां मिथः सहोक्तौ यत्परं तच्छिष्यते* ॥ स च यश्च यौ ॥ पूर्वशेषोऽपि दृश्यते इति भाष्यम् ॥ स च यश्च तौ ॥ त्यदादितः शेषे पुंनपुंसकतो लिङ्गवचनानि * सा च देवदत्तश्च तौ । तच्च देवदत्तश्च यज्ञदत्ता च तानि ॥ पुंनपुंसकयोस्तु परत्वान्नपुंसकं शिष्यते । तच्च देवदत्तश्च ते ॥ अद्वन्द्वतत्पुरुषविशेषणानामिति

A त्यदादिः सर्वाद्यन्तर्गणः ॥ १ भागवित्तिशब्दाद् गोत्र इञ् । तदन्ताद् यूनि कुत्सने च ‘वृद्धाद्वक् सौवीरेषु बहुलम्’ इति ठकि जाते भागवित्तिकाशब्दे यूनोर्थाद् अधिकयोः सौवीरकुत्सार्थयोरपि प्रतीत्या गोत्रयुवमात्रकृतस्य वैलक्षण्यस्याभावा- नैव भवत्यत्रैकशेष इति भावः ॥ २ अत्र कृत्स्नं वैरूप्यं गोत्रयुवप्रत्ययमात्रकृतं न किंतु ‘गर्ग-वत्स’ इति प्रकृतिकृतमप्यस्तीति नैकशेषो भवतीति भावः ॥ ३ पुंवद्भावफलं दर्शयति-अस्त्रियामितीति ॥ ४ पुंवत्त्वेन ‘इतो मनुष्यजातेः’ इति ङीषोऽप्राप्तेः ह्रस्वान्ताद् दाक्षिशब्दाद् औङि ‘दीर्घाज्जसि च’ इति निषेधस्याप्राप्त्या ‘प्रथमयोः’ इति पूर्वसवर्णदीर्घो भवतीति भावः ॥ ५ एवं च देवदत्तश्च त्वं चेति सहवि- वक्षायां ‘युवां गच्छथः’ चैत्रश्च अहं चेति सहविवक्षायाम् ‘आवां गच्छावः’ इत्येवं पुरुषव्यवस्था सिद्धा भवति ॥ ६ एवं च स च त्वं चेति सहविवक्षायां ‘युवां गच्छथ

( १५६ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- वक्तव्यम् ॥ कुक्कुटमयूर्याविमे । मयूरीकुक्कुटाविमौ । तच्च सा च अर्धपिप्पल्यौ ते । ग्राम्यपशुसङ्घेष्वतरुणेषु स्त्री ।१।२।७३ ॥ एषु सहविवक्षायां स्त्री शिष्यते ॥ पुमान् स्त्रियेत्यस्यापवादः ॥ गाव इमाः ॥ ग्राम्येति किम् ? रुरव इमे ॥ पशुग्रहणं किम् ? ब्राह्मणाः ॥ सङ्घेषु किम् ? एतौ गावौ ॥ अतरुणेषु किम् ? वत्सा इमे ॥ अनेकशफेष्विति वाच्यम् ॥ अश्वा इमे ॥ इह सर्वत्र एकशेषे कृतेऽनेकसुबन्ताभावाद्द्वन्द्वो न । तेन शिरसी शिरांसीत्यादौ “समासस्येत्यन्तोदात्तः प्राण्यङ्गत्वादेकवद्भावश्च न । पन्थानौ पन्थान इत्यादौ समासान्तो न ॥ इत्येकशेषप्रकरणम् । अथ सर्वसमासशेषप्रकरणम् । कृत्तद्धितसमासैकशेषसनाद्यन्तधातुरूपाः पञ्च वृत्तयः । परार्थाभि

समासान्तप्रकरणम् । ( १५७ ) सुपां सुपा तिङा नाम्ना धातुनाऽथ तिङां तिङा । सुबन्तेनेति विज्ञेयः समासः षड्विधो बुधैः ॥ १ ॥ सुपां सुपा, राजपुरुषः । तिङा, पर्यभूषयत् । नाम्ना, कुम्भकारः धातुना, कटप्रूः ३। अजस्रम् । तिङां तिङा, पिबतखादता । खादतमोदता । तिङां सुपा, कृन्तविचक्षणेति यस्यां क्रियायां सा कृन्तविचक्षणा । एहीडादयोऽन्यपदार्थे इति मयूरव्यंसकादौ पाठात्समासः ॥ इति सर्वसमासशेषप्रकरणम् । अथ समासान्तप्रकरणम् । ऋक्पूरब्धूःपथामानक्षे ।५।४।७४ ॥ अ॑ अनक्षे इति छेदः । ऋगाद्यन्तस्य समासस्य अप्रत्ययोऽन्तावयवः स्यात् अक्षे या धूस्तदन्तस्य तु न । अर्धर्चः ॥ अनुक्तवद्बह्वृचावध्येतयैव ॥ नेह–

ऋक्सामे । वाङ्मनसे । अक्षिणी च भ्रुवौ च अक्षिभ्रुवम् । दाराश्च गावश्च दारगवम् । ऊरू च अष्ठीवन्तौ च ऊर्वष्ठीवम्—निपातनाट्टिलोपः । पदष्ठीवम्—निपातनात्पादशब्दस्य पद्भावः । नक्तं च दिवा च 'नक्तन्दिवम्' । रात्रौ च दिवा च 'रात्रिन्दिवम्' रात्रेर्मान्तत्वं निपात्यते । अहनि च दिवा च 'अहर्दिवम्' वीप्सायां द्वन्द्वो निपात्यते । अहन्यहनीत्यर्थः ॥ सरजसमिति साकल्येऽव्ययीभावः । बहुव्रीहौ तु सरजः पङ्कजम् ॥ निश्चितं श्रेयो निःश्रेयसम् । तत्पुरुष एव । नेह—निःश्रेयान् पुरुषः । पुरुषस्यायुः पुरुषायुषम् ॥ ततो द्विगुः । द्व्यायुषम् । त्र्यायु- षम् ॥ ततो द्वन्द्वः । ऋग्यजुषम् ॥ ततस्त्रयः कर्मधारयाः । जातोक्षः । महोक्षः । वृद्धोक्षः ॥ शुनः समीपम् उपशुनम् । टिलोपाभावः संप्रसारणं च निपात्यते ॥ गोष्ठे¹ श्वा गोष्ठश्वः ॥ ब्रह्महस्तिभ्यां वर्चसः ।५।४।७८ ॥ अच् स्यात् । ब्रह्मवर्चसम् । हस्तिवर्चसम् ॥ पत्य- राजभ्यां चेति वक्तव्यम् * ॥ पत्यवर्चसम् । राजवर्चसम् ॥ अवसमन्धेभ्यस्तमसः ।५।४।७९ ॥ अवतमसम् । संतमसम् । अन्धयतीत्यन्धं पचाद्यच् । अन्धं तमः अन्धतमसम् ॥ श्वसोवसीयइश्रेयसः ।५।४।८० ॥ वसुशब्दः प्रशस्तवाची तत ईयसुनि वसीयः । श्वस्- शब्द उत्तरपदार्थप्रशंसामाशीर्विषयतामाह । मयूरव्यंसकादित्वात्समासः । श्वोवसीयसम् । श्वःश्रेयसं ते भूयात् ॥ अन्ववतप्ताद्रहसः ।५।४।८१ ॥ अनुरहसम् । अवरहसम् । तप्तर- हसम् ॥ प्रतेरुरसः सप्तमीस्थात् ।५।४।८२ ॥ उरसि इति प्रत्युरसम् । विभक्त्यर्थेऽव्ययी- भावः ॥ अनुगवमायामे ।५।४।८३ ॥ एतन्निपात्यते दीर्घत्वे ॥ अनुगवं यानम् । 'यस्य चायामः' इति समासः ॥ द्विसतावा त्रिसतावा वेदिः ।५।४।८४ ॥ अच्प्रत्ययष्टिलोपः समासश्च निपात्यते ॥ यावती प्रकृतौ वेदिस्ततो द्विगुणा त्रिगुणा वाऽश्वमेधादौ तत्रेदं निपात- नम् ॥ वेदिरिति किम् ? द्विसतावती त्रिसतावती रज्जुः ॥ उपसर्गादध्वनः ।५।४।८५ ॥ प्रगतोऽध्वानं प्राध्वो रथः ॥ न पूजनात् ।५।४।६९ ॥ पूजनार्थात्परेभ्यः समासान्ता न स्युः ॥ सुराजा । अतिराजा ॥ स्वतिभ्यामेवै³* ॥ नेह—परमराजः ॥ पूजनात्किम् ? गाम- तिक्लान्तो ऽतिगवः ॥ ⁴बहुव्रीहौ सक्थ्यक्ष्णोरित्यतः प्रागेवायं निषेधः । नेह—सुसक्थः । स्वक्षः ॥ किमः क्षेपे ।५।४।७० ॥ क्षेपे यः किंशब्दस्ततः परं यत्तदन्तात्समासान्ता न स्युः ॥ कुत्सितो राजा किराजा । किंसखा । किंगौः ॥ क्षेपे किम् ? किंराजः । किंसखः । किंगवः ॥ नञस्त- त्पुरुषात् ।५।४।७१ ॥ समासान्तो न ॥ अराजा । असखा ॥ तत्पुरुषात्किम् ? अधुरं शक- टम् ॥ पथो विभाषा ।५।४।७२ ॥ नञ्पूर्वात्पथो वा समासान्तः ॥ अपथम् । अपन्थाः ॥ तत्पुरुषादित्येव—अपथो देशः । ⁵अपथं वर्तते ॥ इति समासान्तप्रकरणम् । १ 'ततोऽव्ययीभावः' इति भाष्यं निगमयति—शुनः समीपमिति ॥ २ 'ततः सप्तमीसमासः' इति भाष्यं निगमयति—गोष्ठे श्वेति ॥ ३ 'पूजायां स्वतिग्रहणम्' इति वार्तिकफलितमाह—स्वतिभ्यामिति ॥ ४ 'प्राग्बहुव्रीहिग्रहणं च' इति वार्तिकार्थमाह—बहुव्रीहाविति ॥ ५ अपथं वनमित्यत्र शेषः ॥ यद्वा अत्यये ध्वंसे नञोऽव्ययीभावः ॥

अलुक्समासप्रकरणम् । (१९९) अथालुक्समासप्रकरणम् । अलुगुत्तरपदे । ६।३।१ ॥ अलुगधिकारः प्रागानङः, उत्तरपदाधिकारस्त्वापादसमाप्तेः ॥ पञ्चम्याः A स्तोकादिभ्यः । ६।३।२ ॥ एभ्यः पञ्चम्या अलुक् स्यादुत्तरपदे । स्तोका- न्मुक्तः । एवमन्तिकार्थदूरार्थकृच्छ्रेभ्यः ॥ उत्तरपदे किम् ? निष्क्रान्तः स्तोकान्निस्तोकः ॥ ब्राह्मणाच्छंसिन उपसंख्यानम् * ॥ ब्राह्मणे विहितानि शस्त्राणि उपचाराद् ब्राह्मणानि तानि शंसतीति ब्राह्मणाच्छंसी ऋत्विग्विशेषः । द्वितीयार्थे पञ्चम्युपसंख्यानादेव ॥ ओजः- सहोऽम्भस्तमसस्तृतीयायाः । ६।३।३ ॥ ओजसाकृतमित्यादि ॥ अञ्जस उपसंख्यानम्

• ॥ अञ्जसाकृतम् । आर्जवेन कृतमित्यर्थः ॥ पुंनानुजो जनुषान्ध इति च * ॥ यस्या- ग्रजः पुमान् स पुंसानुजः । जन

लोमा ॥ अमूर्धमस्तकात्किम् ? मूर्धशिखः ॥ मस्तक‌शिखः ॥ अकामे किम् ? मुखे कामोऽस्य मुखकामः ॥ बन्धे च विभाषा ६।३।१३ ॥ हलदन्तात्सप्तम्या अलुक् ॥ हस्तेबन्धः । हस्तबन्धः ॥ हलदन्तेति किम् ? गुप्तिबन्धः ॥ तत्पुरुषे कृति बहुलम् ६।३।१४ ॥ स्तम्बेरमः । कर्णेजपः ॥ क्वचिन्न-कुरुचरः ॥ प्रावृट्शरत्कालदिवां जे ६।३।१५ ॥ प्रावृषिजः । शरदिजः । कालेजः । दिविजः । पूर्वस्यायं प्रपञ्चः ॥ विभाषा वर्षक्षरशरवरात् ६।३।१६ ॥ एभ्यः सप्तम्या अलुक् जे ॥ वर्षेजः । वर्षजः । क्षरेजः । क्षरजः । शरेजः । शरजः । वरेजः । वरजः ॥ घकालतनेषु कालनाम्नः ६।३।१७ ॥ सप्तम्या विभाषाऽलुक् स्यात् ॥ घे-पूर्वाह्णेतरे । पूर्वाह्णतरे । पूर्वाह्णेतमे । पूर्वाह्णतमे । काले-पूर्वाह्णेकाले । पूर्वाह्

स्वसृपत्योः ६।३।२४ ऋदन्तात्षष्ठ्या अलुग् वा स्वसृपत्योः परयोः ॥ मातुःपितुर्भ्या- मन्यतरस्याम् ।८।३।८५ ॥ आभ्यां स्वसुः सस्य षो वा स्यात् समासे ॥ मातुःष्वसा । मातुःस्वसा । पितुःष्वसा । पितुःस्वसा ॥ लुक्पक्षे तु-॥ मातृपितृभ्यां स्वसा ।८।३।८४ ॥ आभ्यां परस्य स्वसुः सस्य षः स्यात्समासे । मातृष्वसा पितृष्वसा ॥ असमासे तु मातुः स्वसा । पितुः स्वसा ॥ इत्यलुक्समासप्रकरणम् । अथ समासाश्रयविधिप्रकरणम् । घरूपकल्पचेलड्ब्रुवगोत्रमतहतेषु ङ्योऽनेकाचो ह्रस्वः ।६।३।४३ ॥ भाषितपुं- स्काद्यो ङी तदन्तस्यानेकाचो ह्रस्वः स्यात् घरूपकल्पप्रत्ययेषु परेषु चेलडादिषु चोत्तरपदेषु ॥ ब्राह्मणितरा । ब्राह्मणितमा । ब्राह्मणिरूपा । ब्राह्मणिकल्पा । ब्राह्मणिचेली । ब्राह्मणिब्रुवा । ब्राह्मणिगोत्रेत्यादि ॥ ब्रूञः पचाद्यचि वच्यादेशगुणयोरभावो निपात्यते । चेलडादीनि वृत्तिविषये कुत्सनवाचीनि तैः 'कुत्सितानि कुत्सनैरीति समासः ॥ ङ्यः किम् ? दत्ततरा ॥ भाषित- पुंस्कात्किम् ? आमलकीतरा । कुवलीतरा ॥ नद्याः शेषस्यान्यतरस्याम् । ६।३।४४ ॥ अङ्यन्तन्नद्या ङ्यन्तस्यैकाचश्च घादिषु ह्रस्वो वा स्यात् ॥ ब्रह्मबन्धुतरा । ब्रह्मबन्धूत्तरा । स्त्रितरा । स्त्रीतरा ॥ कृन्नद्या न * ॥ लक्ष्मीतरा ॥ उगितश्च ।६।३।४५ ॥ उगितः परा या नदी तदन्तस्य घादिषु ह्रस्वो वा स्यात् ॥ विदुषितरा । ह्रस्वाभावपक्षे तु १तसिलादिष्विति पुंवत्-विद्वत्तरा । वृत्त्यादिषु विदुषीतरैत्यप्युदाहृतं तन्निर्मूलम् ॥ हृदयस्य हल्लेखयदण्- लासेषु ।६।३।५० ॥ हृदयं लिखतीति हल्लेखः । हृदयस्य प्रियं हृद्यम् । हृदयस्येदं हार्दम् । हल्लासः ॥ लेखेत्यैणन्तस्य ग्रहणम् । घञि तु हृदयलेखः । लेखग्रहणमेव २ज्ञापकम्- उत्तरपदाधिकारे ३तदन्तविधिर्नास्तीति ॥ वा शोकष्यञ्रोगेषु ।६।३।५१ ॥ हृच्छोकः । हृदयशोकः । सौहार्द्यम् । सौहृदय्यम् । हृद्रोगः । हृदयरोगः । ४हृदयशब्दपर्यायो हृच्छब्दोऽ- प्यस्ति । तेन सिद्धे प्रपञ्चार्थमिदम् ॥ पादस्य पदाज्यातिगोपहतेषु । ६ । ३ । ५२ ॥ एषूत्तरपदेषु पादस्य पद् इत्यदन्त आदेशः स्यात् । पादाभ्यामजतीति पदाजिः । पदातिः । 'अज्यतिभ्याम्' 'पादे चेतीण् प्रत्ययः । अजेर्व्यभावो निपातनात् ॥ ५पद्गः । पदोपहतः ॥ पद्यत्यतदर्थे ।६।३।५३॥ पादस्य पत्स्यादतदर्थे यति परे ॥ पादौ विध्यन्ति पद्याः शर्कराः ॥ अतदर्थे किम् ? पादार्थमुदकं पाद्यम् 'पादार्घाभ्यां चेति यत् ॥ इके चरतावुपसंख्यानम्*॥ पादाभ्यां चरति पदिकः । पर्णादित्वात् ष्ठन् ॥ हिमकाषिहतिषु च । ६।३।५४॥ पद्भि- १ अप्रवर्तमानस्य ह्रस्वस्य पुंवत्त्वबाधकत्वासंभवादिति शेषः ॥ २ ज्ञापकपरभाष्यप्रामाण्यादिति भावः ॥ ३ तेन 'कुमारीगौरितरा' इत्यत्र तरबन्ते परे ह्रस्वो नेति भावः ॥ ४ 'चित्तं तु चेतो हृदयं स्वान्तं हृन्मानसं मनः' इत्येवमिति भावः ॥ ५ 'पादः पद‌ङ्घ्रिश्चरणोऽस्त्रियाम्' 'पदं व्यवसितत्राणस्थानलक्ष्मांध्रिवस्तुषु' इत्यमरे पाद्-पद-पद्-इत्येवं त्रिधोपलम्भात्प्रपञ्चार्थमेवेति बोध्यम् ॥ ११

( १६२ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- मम् । पत्काषी पद्धतिः ॥ ऋचः शे । ६।३।५५ ॥ ऋचः पादस्य पत्स्याच्छे परे ॥ गायत्री पच्छः शंसति । पादंपादमित्यर्थः ॥ ऋचः किम् ? पादशः कार्षापणं ददाति ॥ वा घोष- मिश्रशब्देषु । ६।३।५६ ॥ पादस्य पत् ॥ पद्घोषः । पादघोषः । पद्मिश्रः । पादमिश्रः । पच्छब्दः । पादशब्दः ॥ निष्के चेति वाच्यम् * ॥ पन्निष्कः । पादनिष्कः ॥ उदक- स्योदः संज्ञायाम् । ६।३।५७ ॥ उदमेघः ॥ उत्तरपदस्य चेति वक्तव्य * ॥ क्षीरोदः ॥ पेषंवासवाहनाधिषु च । ७।३।५८ ॥ उदपेषं पिनष्टि । उदवासः । उदवाहनः । उद- धिर्घटः । समुद्रे तु पूर्वेण सिद्धम् ॥ एकहेलादौ पूरयितव्येऽन्यतरस्याम् । ६।३।५९ ॥ उदकुम्भः । उदककुम्भः ॥ एकेति

समासाश्रयविधिप्रकरणम् । ( १६३ ) पुत्रः ॥ बन्धुनि बहुव्रीहौ । ६।१।१४ ॥ बन्धुशब्दे उत्तरपदे ष्यङः संप्रसारणं स्याद्बहु- व्रीहौ ॥ कारीषगन्ध्या बन्धुरस्येति कारीषगन्धीबन्धुः ॥ बहुव्रीहाविति किम् ? कारीषगन्ध्याया बन्धुः कारीषगन्ध्याबन्धुः । क्लीवनिर्देशस्तु शब्दस्वरूपापेक्षया ॥ मातज्मातृकमातृषु वा * ॥ कारीषगन्धीमातः । कारीषगन्ध्यामातः । कारीषगन्धीमातृकः । कारीषगन्ध्यामातृकः । कारी- षगन्धीमाता । कारीषगन्ध्यामाता । अस्मादेव निपातनान्मातृशब्दस्य मातजादेशः कव्वि- कल्पश्च । बहुव्रीहावेवेदम् । नेह-कारीषगन्ध्याया माता कारीषगन्ध्यामाता । चित्त्वसाम- र्थ्याच्चित्स्वरो बहुव्रीहिस्वरं बाधते इष्टकेषीकामालानां चिततूलभारिषु । ६।३। ६६ ॥ इष्टकादीनां तदन्तानां च

चारिणि ।६।३।८६ ॥ ब्रह्मचारिण्युत्तरपदे समानस्य सः स्याच्चरणे समानत्वेन गम्यमाने ॥ चरणः शाखा। ब्रह्म वेदः। तदध्ययनार्थं व्रतमपि ब्रह्म तच्चरतीति ब्रह्मचारी । समानः सः सब्रह्मचारी ॥ तीर्थे ये ।६।३।८७ ॥ तीर्थे उत्तरपदे यादौ प्रत्यये विवक्षिते समानस्य सः स्यात् ॥ सतीर्थ्यः एकगुरुकः । 'समानतीर्थे वासीति यत्प्रत्ययः ॥ विभाषोदरे ।६।३।८८ ॥ यादौ प्रत्यये विवक्षिते इत्येव ॥ सोदर्यः । समानोदर्यः ॥ दृग्दृशवतुषु ।६।३।८९ ॥ सदृक् । सदृशः ॥ दृक्षे चेति वक्तव्यम् * ॥ सदृक्षः ॥ वतुरुत्तरार्थः ॥ इदंकिमोरीश्की ६।३।९० ॥ दृग्दृशवतुषु इदम ईश् किमः की स्यात् । ईदृक् । ईदृशः । कीदृक् । कीदृशः ॥ वतूदाहरणं वक्ष्यते ॥ दृक्षे च । ईदृक्षः । कीदृक्षः ॥ आ सर्वनाम्नः ॥ दृक्षे च । तादृक् । तादृशः । तावान् । तादृक्षः ॥ दीर्घः । मत्वोत्वे । अमूदृक् । अमूदृशः । अमूदृक्षः ॥ समा- सेऽङ्गुलेः सङ्गः ।८।३।८० ॥ अङ्गुलिशब्दात्सङ्गस्य सस्य मूर्धन्यः स्यात्समासे । अङ्गु- लिषङ्गः ॥ समासे किम् ? अङ्गुलेः सङ्गः ॥ भीरोः स्थानम् ।८।३।८१ ॥ भीरुशब्दात् स्थानस्य सस्य मूर्धन्यः स्यात्समासे ॥ भीरुष्ठानम् ॥ असमासे तु—भीरोः स्थानम् ॥ ज्योति- रायुषः स्तोमः ।८।३।८३ ॥ आभ्यां स्तोमस्य सस्य मूर्धन्यः स्यात्समासे ॥ ज्योतिष्टोमः । आयुष्टोमः ॥ समासे किम् ? ज्योतिषः स्तोमः ॥ ^Aसुषामादिषु च ।८।३।९८ ॥ सस्य

^२शिष्टैर्यथोच्चारितानि or ‘शिष्टैर्यथोच्चारितानि? Wait, let's look at the instruction: "Transcribe ... line by line into pure, clean Markdown in Unicode Devanagari. Include all sutras, vartikas, bhashya, karikas, vivarana, paribhashas, Hindi translation, and footnotes. Prefix each line with line marker like , ."

Let's read line 10: पृषोदरम् । तलोपः॥ वारिवाहको बलाहकः । पूर्वपदस्य वः उत्तरपदादेश्च लत्वम् ॥ Wait, is it "तलोपः॥" or "तलोपः ॥"? Either is fine, let's match spacing: "तलोपः॥".

Let's read line 11: भवेद्वर्णागमाद्धंसः सिंहो वर्णविपर्ययात् । गूढोत्मा वर्णविकृतेर्वर्णनाशात्पृषोदरम् ॥ १ ॥ Wait, let's re-verify "गूढोत्मा": ग, ू, ढ, ो, त्, म, ा = गूढोत्मा. Yes.

Let's read line 12: दिक्शब्देभ्यस्तीरस्य तारभावो वा * ॥ दक्षिणतारम् । दक्षिणतीरम् । उत्तरतारम् । Wait, there is an

( १६६ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-

नीरुक् । अभीरुक् । ऋतीषट् । परीतत् ॥ काविति किम् ? परिणहनम् । 'विभाषा पुरुषे' इत्यतो मण्डूकप्लुत्या विभाषानुवर्तते सा च व्यवस्थिता । तेन गतिकारकयोरेव । नेह—पटुरुक् । तिग्मरुक् ॥ वनगिर्योः संज्ञायां ^Aकोटरकिंशुलुकादीनाम्^B । ६ । ३ । ११७ ॥ कोटरादीनां वने परे किंशुलुकादीनां गिरौ परे दीर्घः स्यात्संज्ञायाम् ॥ वनं पुर- गामिश्रकासिध्रकासारिकाकोटराग्नेभ्यः । ८ । ४ । ४ ॥ वनशब्दस्योत्तरपदस्य एभ्य एव णत्वं नान्येभ्यः॥ इह कोटरान्ताः पञ्च दीर्घविधौ कोटरादयो बोध्याः । तेषां कृतदीर्घाणां णत्वविधौ निर्देशो नियमार्थः । अग्रेशब्दस्य तु विध्यर्थः । पुरगावणम् । मिश्रकावणम् । सिध्रकावणम् । सारिकावणम् । कोटरावणम् ॥ एभ्य एवेति किम् ? असिपत्र- वनम् । वनस्याग्रे अग्रेवणम् । राजदन्तादिषु निपातनात्सप्तम्या अलुक् । प्रातिपदिकार्थमात्रे प्रथमा । किंशुलुकागिरिः ॥ वले ।६।३।११८ ॥ वलप्रत्यये परे दीर्घः स्यात्संज्ञायाम् ॥ कृषीवलः ॥ मतौ बह्वचोऽनजिरादीनाम्^C ।६।३।११९ ॥ अमरावती ॥ अनजिरा- दीनां किम् ? अजिरवती ॥ बह्वचः किम् ? व्रीहिमती ॥ संज्ञायामित्येव । नेह—वलयवती। ^Dशरादीनां च ।६।३।१२० ॥ शरावती ॥ इको व्यहेऽपीलोः ।६।३।१२१ ॥ इग- न्तस्य दीर्घः स्याद्वहे । ऋषीवहम् । कपीवहम् । इकः किम् ? पिण्डवहम् ॥ अपीलोः किम् ? पीलुवहम् ॥ ^Eअपीलवादीनामिति वाच्यम् * ॥ दारुवहम् ॥ उपसर्गस्य घञ्यमनुष्ये बहुलम् ।६।३।१२२ ॥ उपसर्गस्य बहुलं दीर्घः स्याद्घञन्ते परे, नतु मनुष्ये ॥ परीपाकः । परिपाकः ॥ अमनुष्ये किम् ? निषादः ॥ इकः काशे ।६।३।१२३ ॥ इगन्तस्योपसर्गस्य दीर्घः स्यात्काशे ॥ वीकाशः । नीकाशः । इकः किम् ? प्रकाशः ॥ अष्टनः संज्ञायाम् ।६।३।१२५ ॥ उत्तरपदे दीर्घः ॥ अष्टापदम् । संज्ञायां किम् ? अष्टपुत्रः ॥ चितेः कपि ।६।३।१२७ ॥ एकचितीकः ॥ नरे संज्ञायाम् । ६।३।१२९ ॥ विश्वानरः ॥ मित्रे चर्षौ ।६।३।१३० ॥ विश्वामित्रः ॥ ऋषौ किम् ? विश्वमित्रो माणवकः ॥ शुँनो दन्तदंष्ट्रा-

A कोटर, मिश्रक, सिध्रक, । पुरग, शारिक । इति कोटरादिः ॥ B किंशुलुक, शाव, नड, अञ्जन, भञ्जन, लोहित, कुक्कुट, । इति किंशुलुकादिः ॥ C अजिर, खदिर, पुलिन, हंस, कारण्डव, चक्रवाक । इत्याजिरादिः ॥ D शर, वंश, धूस, अहि, कपि, मणि, मुनि, शुचि, हनु, । इति शरादिः ॥ E पील्वादिराकृतिगणः ॥

१ 'यथोपदिष्टम्' इत्यनुवृत्तेः ॥ २ संज्ञायामेव दीर्घस्य विधानादस्य णत्वस्य संज्ञायामेव विधानात् 'पूर्वपदात्संज्ञायाम्' इत्येव सिद्धे इति भावः ॥ ३ अग्रेवणशब्दस्यासंज्ञातत्वादिति भावः ॥ ४ 'अणकारान्त- पूर्वपदात्' इत्यर्थाद् 'अगः' इति प्रतिषेधो नेति भावः ॥ ५ अमनुष्यादिष्विति वक्तव्यम् * । प्रसेवः, प्रसारः, प्रहारः ॥ सादकारयोः कृत्रिमे * । एषोऽस्य प्रसादः । एषोऽस्य प्राकारः ॥ कृत्रिम इति किमर्थम् ? एषोऽस्य प्रसादः प्रकारः ॥ प्रतिवेशादीनां विभाषा * । प्रतिवेशः । प्रतीवेशः । प्रतिकारः । प्रतीकारः ॥ बहुलग्रहणस्यैवायं प्रपञ्चो भाष्य उक्तः ॥ ६ 'अन्येषामपि' इति सूत्रप्रपञ्चभूताभियुक्तोक्तिरियम्॥

कर्णकुन्दवराहपुच्छपदेषु दीर्घो वाच्यः* ॥ श्वादन्तः । इत्यादि ॥ प्रनिरन्तःशरेक्षुप्ल- क्षाम्रकार्ष्यखदिरपीयूक्षाभ्योऽसंज्ञायामपि ।८।४।५ ॥ एभ्यो वनस्य णत्वं स्यात् ॥ प्रवणम् । कार्ष्यवणम् । इह षात्परत्वाण्णत्वम् ॥ विभाषौषधिवनस्पतिभ्यः । ८ । ४ । ६ ॥ एभ्यो वनस्य णत्वं वा स्यात् ॥ दूर्वावणम् । दूर्वावनम् । शिरीषवणम् । शिरी- षवनम् । द्वयच्त्र्यज्भ्यामेव * ॥ नेह—देवदारुवनम् ॥ $^A$इरिकादिभ्यः प्रतिषेधो वक्तव्यः * ॥ नेह—इरिकावनम् । मिरिकावनम् ॥ वाहनमाहितात् । ८ । ४ । ८ ॥ आरोप्य यदुह्यते तद्वाचिस्थान्निमित्तात्परस्य वाहननकारस्य णत्वं स्यात् ॥ इक्षुवाणम् ॥ आहि- तात्किम् ? इन्द्रवाहनम् । इन्द्रस्वामिकं वाहनमित्यर्थः । वहतेर्ल्युटि वृद्धिरिहैव सूत्रे निपात- नात् ॥ पानं देशे ।८।४।९ ॥ पूर्वपदस्थान्निमित्तात्परस्य पानस्य नस्य णत्वं स्याद्देशे गम्ये ॥ क्षीरं पानं येषां ते क्षीरपाणा उशीनराः । सुरापाणाः प्राच्याः । पीयते इति पानम् कर्मणि ल्युट् ॥ वा भावकरणयोः ।८।४।१० ॥ पानस्येत्येव ॥ क्षीरपानम् । क्षीरपाणम् ॥ गिरिनद्यादीनां$^B$ वा * ॥ गिरिनदी । गिरिणदी । चक्रनितम्बा । चक्रणितम्बा ॥ प्रातिप- दिकान्तनुम्विभक्तिषु च ।८।४।११ ॥ पूर्वपदस्थान्निमित्तात्परस्य एषु स्थितस्य नस्य णो वा स्यात् ॥ प्रातिपदिकान्ते—माषवापिणौ । नुमि—व्रीहिवापाणि । विभक्तौ—माषवापेण । पक्षे माषवापिनावित्यादि ॥ उत्तरपदं यत्प्रातिपदिकं तदन्तस्यैव णत्वम् । नेह—गर्गाणां भगिनी गर्गभगिनी । अत एव नुम्ग्रहणं कृतम् । अङ्गस्य नुग्विधानात्तद्भक्तो हि नुम् नतूत्तरपदस्य । किंच । प्रहिण्वन्नित्यादौ हिवेर्नुमो णत्वार्थमपि नुम्ग्रहणम् । प्रेन्वनमित्यादौ तु क्षुम्भादि- त्वात्न ॥ $^C$युवादेर्न * ॥ रम्ययूना । परिपक्वानि ॥ एकाजुत्तरपदे णः ॥ नित्यमित्युक्तम् । वृत्रहणौ । हरिं मानयतीति हरिमाणी । नुमि—क्षीरपाणि । विभक्तौ—क्षीरपेण । रम्यविणा ॥ कुमति च । ८।४।१३ ॥ कवर्गवत्युत्तरपदे प्राग्वत् ॥ हरिकामिणौ । हरिकामाणि । हरि- कामेण ॥ पदव्यवायेऽपि । ८।४।३८ ॥ पदेन व्यवधानेऽपि णत्वं न स्यात् ॥ माषकुम्भ- वापेन । चतुरङ्गयोगेन ॥ अतद्धित इति वाच्यम् * ॥ आर्द्रगोमयेण ॥ शुष्कगोमयेण ॥

A. इरिका, मिरिका, तिमिरा । इतीरिकादिराकृतिगणः ॥ B गिरिनदी, गिरिनख, गिरिनडथ, गिरिनितम्ब, चक्रनदी, चक्रनितम्ब, तूर्यमान, माषोन, आर्गेयन ः इति गिरिनद्यादिराकृतिगणः ॥ C युवन्, पक्व, इत्यादि युवांदिरपि क्षुम्नाद्यन्तर्गण एवेति भाष्यस्वरसः ॥

१ आदिना श्वापुच्छम् । श्वापद इत्यादि । 'दृश्यते यथा तथैव साधु' इत्यर्थात् श्वपदम् श्वपुच्छमित्याद्यपि । २ अत एव समासरूपप्रातिपदिकान्तस्येवाग्रहणादेव उत्तरपदभूतप्रातिपदिकान्तस्यैव ग्रहणादेव ॥ ३ समासरूप- प्रातिपदिकस्यैवाङ्गत्वेन तदुद्देशेनैव नुमो विधानान्नुम् समासावयव एव नतूत्तरपदावयव इति भावः ॥ ४ इत्यादाविति । 'नुमः' इति शेषः ॥ कृन्नकारस्य तु यथा न भवति तथा तत्रैव वक्ष्यामः ॥ ५ हरिं मानयतीति । ण्यन्तान्मन्यतेः क्विप् । प्राक्सुबुत्पत्तेरपि समासे नान्तत्वान्डीपि उत्तरपदभूतप्राति- पदिकान्तत्वान् नकारस्य णत्वं भवतीति भावः ॥ ६ 'व्यवधायकपदनिमित्तिनोर्मध्ये तद्धितो न चेत्' इत्यर्थः ॥ 'पदे व्यवायः' इति विग्रहस्वीकारेण त्वेतत्प्रत्याख्यातं भाष्ये ॥

( १६८ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- कुस्तुम्बुरूणि जातिः । ६।१।१४३ ॥ अत्र सुन्निपात्यते ॥ कुस्तुम्बुरु धान्याकम्। क्लीबत्वमतन्त्रम् ॥ जातिः किम् ? कुस्तुम्बुरूणि । कुत्सितानि तिन्दुकीफलानीत्यर्थः ॥ अप- रस्पराः क्रियासातत्ये । ६।१।१४४ ॥ सुन्निपात्यते ॥ अपरस्पराः सार्था गच्छन्ति । सततमविच्छेदेन गच्छन्तीत्यर्थः ॥ क्रियेति किम् ? अपरपरा गच्छन्ति । अपरे च परे च सकृदेव गच्छन्तीत्यर्थः ॥ गोष्पदं सेवितासेवितप्रमाणेषु । ६।१।१४५ ॥ सुट् सस्य षत्वं च निपात्यते ॥ गावः पद्यन्तेऽस्मिन्देशे स गोभिः सेवितो गोष्पदः । असेविते—अगो- ष्पदान्यरण्यानि । प्रमाणे,—गोष्पदमात्रं क्षेत्रम् ॥ सेवितेत्यादि किम् ? गोः पदं गोपदम् ॥ आस्पदं प्रतिष्ठायाम् । ६।१।१४६ ॥ आत्म्यापनाय स्थाने सुट् निपात्यते ॥ आस्पदम् ॥ प्रेति किम् ? आपदापदम् ॥ आश्चर्यमनित्ये । ६।१।१४७ ॥ अद्भुते सुट् ॥ आश्चर्यं यदि स भुञ्जीत ॥ अनित्ये किम् ? आचर्यं कर्म शोभनम् ॥ वर्चस्केऽवस्करः । ६।१।१४८ ॥ कुत्सितं वर्चः वर्चस्कम् अन्नमलं तस्मिन् सुट् ॥ अवकीर्यत इत्यवस्करः ॥ वर्चस्के किम् ? अवकरः ॥ अपस्करो रथाङ्गम् । ६।१।१४९ ॥ अपकरोऽन्यः ॥ विष्किरः शकुनौ वा । ६।१।१५० ॥ पक्षे विकिरः । वावचनेनैव सुड्विकल्पे सिद्धे विकिरग्रहणं तस्यापि शकुनेरन्यत्र प्रयोगो माभूदिति वृत्तिस्तन्न । भाष्यविरोधात् ॥ प्रतिष्कशश्च कशेः । ६।१।१५२ ॥ कश गतिशासनयोरित्यस्य प्रतिपूर्वस्य पचाद्यचि सुट् निपात्यते षत्वं च ॥ सहायः पुरोयायी वा प्रतिष्कश इत्युच्यते ॥ कशेः किम् ? प्रतिगतः कशां प्रतिकशोऽश्वः ॥ यद्यपि कशोरेव कशा, तथापि ‘कशोरिति धातोर्ग्रहणमुपसर्गस्य प्रतेर्ग्रहणार्थम् । तेन धात्वन्तरोपसर्गान्न ॥ प्रस्कण्वह- रिश्चन्द्रावृषी । ६।१।१५३ ॥ हरिश्चन्द्रग्रहणममन्त्रार्थम् ॥ ऋषीति किम् ? प्रकण्वो देशः । हरिश्चन्द्रो माणवकः ॥ मस्करमस्करिणौ वेणुपरिव्राजकयोः । ६।१।१५४ ॥ मकरशब्दो- ऽव्युत्पन्नस्तस्य सुडिनिश्च निपात्येते ॥ वेण्विति किम् ? मकरो ग्राहः । मकरी समुद्रः ॥ कास्तीराजस्तुन्दे नगरे । ६ । १ । १५५ ॥ ईषत्तीरमस्यास्तीति कास्तीरं नाम नगरम् । अजस्येव तुन्दमस्येति अजस्तुन्दं नाम नगरम् ॥ नगरे किम् ? कातीरम् । अजतुन्दम् ॥ कार- स्करो वृक्षः । ६।१।१५६ ॥ कारं करोतीति कारस्करो वृक्षः । अन्यत्र कारकरः ॥ केचित्तु कस्क्यादिष्विदं पठन्ति, न सूत्रेषु ॥ ^४पारस्करप्रभृतीनि च संज्ञायाम् । ६।१।१५७ ॥ एतानि ससुटानि निपात्यन्ते नाम्नि ॥ पारस्करः । किष्किन्धा ॥ तद्बृहतोः करपत्योश्चोरदे- A पारस्करो देशे, कारस्करो वृक्षः, रथस्या नदी, किष्कुः प्रमाणम्, किष्किन्धा गुहा, तद्बृहतोः करपत्यो- श्चोरदेवतयोः सुट् तलोपश्च, प्रातुंपतौ गवि कर्तरि च, प्रायस्य वित्तिचित्तयोः । इति पारस्करादिराकृतिगणः॥ १ 'सातत्ये' इति निपातननिर्देशेन 'लम्पेदवश्यमः कृत्ये तु काममनसोरपि । समो वा हितततयोर्मांसस्य यचि युड्घञोः ॥' इति प्राचीनवैयाकरणतन्त्रे वाचनिकस्यास्य श्लोकस्य एकदेशानुमत्या स्वीकारः सूचितः ॥ २ 'विष्किरः शकुनौ विकिरो वेति वक्तव्यम्' इति वार्तिके इति बोध्यम् ॥ ३ 'विष्किर इत्ये- तच्छकुनौ वा निपात्यते' इति भाष्येण शकुनेरन्यत्र विकिरस्येष्टत्वमेव प्रतीयत इति भावः ॥ ४ 'पारस्करादिषु' इत्येवमुचितः पाठः, तस्मिन्नेव गणेऽस्य दर्शनात् ॥ कस्कादिष्वौचित्याभावाच्च ॥