वाक्यपदीयम्: ब्रह्मकाण्ड (भर्तृहरि - शब्दब्रह्म, स्फोट-सिद्धान्त एवं भाषा-दर्शन सटीक)
Vakyapadiya Brahmakanda of Bhartrihari with Commentary
भर्तृहरि (टीकाकार: पं. सूर्यनारायण शुक्ल) द्वारा
१५६ वाक्यपदीयम् उपदेशेन मन्त्रान् संप्रादुः उपदेशाय ग्लायन्तोऽवरे विल्मग्रहणायेमं ग्रन्थं समाम्ना- सिषुर्वेदं च वेदाङ्गानि च' इति ॥ १४५ ॥ श्रुतिस्मृतीनां स्वरूपमुक्त्वा व्याकरणस्मृतेरन्यस्मृतितुल्यतामाह— अन्य स्मृतियों के समान व्याकरण भी स्मृति है। कायवाग्बुद्धिविषया ये मलाः समवस्थिताः । चिकित्सालक्षणाध्यात्मशास्त्रैस्तेषां विशुद्धयः ॥ १४७ ॥ कायवाग्बुद्धिविषयाः कायाश्रितो रोगः वागाश्रितोऽपभ्रंशः बुद्ध्याश्रितो रागद्वेषादिः एते ये मलाः समवस्थिताः वर्तन्ते तेषां चिकित्सालक्षणाध्यात्म- शास्त्रैः चिकित्साशास्त्रं चरकादिः लक्षणशास्त्रं व्याकरणं अध्यात्मशास्त्रं वेदान्तः तैः विशुद्धयो भवन्ति यथा आयुर्वेदशास्त्रं रोगान् आध्यात्मशास्त्रं च रागद्वेषादीन् समूलघातमुपहन्तीति संप्रतिपन्नं तथा लक्षणशास्त्रमपि वाचो मलान् अपभ्रंशानुप- हन्तीति संप्रतिपत्तव्यमिति भावः ॥ १४७ ॥ ( एक प्राणी के ) काय, वाणी और बुद्धि के मल (रोग, अपभ्रंश, और राग द्वेष आदि) जो स्थित हैं। उनकी विशुद्धि क्रम से चिकित्सा, लक्षण, और अध्यात्म शास्त्र (वेदान्त विद्या) के द्वारा ही होती है। तात्पर्य यह है कि जैसे चिकित्सा से कायमल- (रोग) दूर होता है, अध्यात्म शास्त्र से बुद्धिमल (राग-द्वेष) दूर होता है। वैसे वाणी का मल (अपभ्रंश) व्याकरण के द्वारा दूर किया जाता है। अतः चिकित्साशास्त्र और वेदान्त शास्त्र की भाँति व्याकरण शास्त्र भी मनुष्य के जीवन का उपयोगी शास्त्र है ॥ १४७ ॥ कः पुनरपभ्रंशो नामेत्यत आह— संग्रहकार के मत से अपभ्रंश लक्षण— शब्दः संस्कारहीनो यो गौरिति प्रयुयुक्षिते । तमपभ्रंशमिच्छन्ति विशिष्टार्थनिवेशिनम् ॥ १४८ ॥ गौरिति प्रयुयुक्षिते गौरिति प्रयोक्तुमिष्टे यः संस्कारहीनः शब्दः गाव्या- दिर्निष्पद्यते विशिष्टार्थनिवेशिनम् विशिष्टे सास्त्रादिमत्त्वार्थे निविशमानं तमपभ्रंश- मिच्छन्ति । यथाह संग्रहकारः—'शब्दप्रकृतिरपभ्रंशः' इति ॥ १४८ ॥ गौ शब्द प्रयोग करने की इच्छा होने पर जो व्याकरण संस्कार से हीन शब्द (गोणी, गावी, गोत आदि) उसी सास्त्रा वाली गौ के लिए अथवा अपर के लिए प्रयुक्त होने लगते हैं उन्हें अपभ्रंश कहते हैं ॥ १४८ ॥ शब्दानां साधुत्वमर्थविशेषनिबन्धनमित्याह— शब्दों के साधुत्व और असाधुत्व की व्यवस्था भी अर्थ विशेष में ही है। अश्वागोण्यादयः शब्दाः साधवो विषयान्तरे । निमित्तभेदात् सर्वत्र साधुत्वं च व्यवस्थितम् ॥ १४९ ॥
संस्कृत-हिन्दी-व्याख्योपेतम् १५७ अस्वगोण्यादयः शब्दाः विषयान्तरे नास्ति स्वं धनं यस्येत्यस्मिन्नर्थे आवपनेऽर्थे च साधवः निमित्तभेदात् प्रवृत्तिनिमित्तभेदात् सर्वत्र अश्वादिशब्दे साधुत्वं व्यवस्थितम् धनाभावं प्रवृत्तिनिमित्तमादाय प्रयुज्यमानः अस्वशब्दः साधुः अश्वत्वजातिं प्रवृत्तिनिमित्तमादायासाधुः आपनत्वं प्रवृत्तिनिमित्तमादाय गोणीशब्दः साधुः गोरूपजातिं प्रवृत्तिनिमित्तमादाय चासाधुरिति भावः ॥ १४९ ॥ जैसे अस्व शब्द दरिद्रता का वाचक है अश्व का वाचक नहीं और गोणी शब्द एक ढंग के बोरा का वाचक है गौ का नहीं, इस प्रकार अस्व और गोणी शब्द किसी भिन्न अर्थ में साधु होने पर भी अश्व और गौ अर्थ में असाधु हैं। क्योंकि साधुत्व सर्वत्र प्रवृत्तिनिमित्त पर स्थिर है। (अर्थात् जिस शब्द से जो अर्थ प्रतीत होता है वह शब्द उन उन अर्थों में साधु है) ॥ १४९॥ तार्किकाद्यभिमतं साक्षाद्वाचकत्वलक्षणं साधुत्वं निर्वक्ति— जो तार्किक असाधु शब्दों को साक्षात् वाचक मानते हैं उनका मत है कि— ते साधुष्वनुमानेन प्रत्ययोत्पत्तिहेतवः । तादात्म्यमुपगम्येव शब्दार्थस्य प्रकाशकाः ॥ १५० ॥ पूर्वं ते अपभ्रंशाः गाव्यादयः साधूनां शब्दानां विषये प्रयुज्यमानाः साधुषु अनुमानेन साधुशब्दविषयकस्मृत्या प्रत्ययोत्पत्तिहेतवः अर्थावबोधकारणानि भवन्ति पश्चात्तादात्म्यम् अर्थतादात्म्यमुपगम्य इव शब्दार्थस्य प्रकाशका भवन्ति । तत्र गौरिति प्रयोक्तव्ये केनचित् अशक्त्या प्रमादेन वा गावीति प्रयुक्तं ततः श्रोतुः गौरितिप्रयोक्तव्ये गावीत्यनेन प्रयुक्तमिति गोपदस्मृत्या गोविषयको बोधो जातः ततः पार्श्वस्थेन गावीशब्दादेवायं बोधो जात इति भ्रान्त्या प्रतिपन्न- मिति तेन गावीशब्दस्य गोरूपेऽर्थे तादात्म्याभावेऽपि तद्वात्म्यमुपगम्य गावी- शब्दादेव साक्षाद्बोधो भवतीति भावः । स्पष्टं चेदं 'तदशक्तिश्चानुरूपत्वात्' इति सूत्रे शाबरभाष्ये ॥ १५० ॥ जब कोई असाधु शब्द का प्रयोग करता है तब साधु शब्द समझने वाला विद्वान् असाधु शब्द से साधु का अनुमान कर लेता है और उसी अनुमान के द्वारा अर्थ बोध होता है। बाद में पार्श्वस्थ बालक को जो बीच के अनुमान का पता नहीं चलता, वह गावी शब्द का गोरूप अर्थ में तादात्म्य मान बैठता है और उसे साक्षात् गावी शब्द से ही बोध होने लगता है॥१५०॥ ननु साक्षादेवापभ्रंशानां कुतो न वाचकत्वमित्यत आह— किन्तु वैयाकरण असाधु शब्दों को साक्षात् वाचक नहीं मानते क्योंकि— न शिष्टैरनुगम्यन्ते पर्याया इव साधवः । ते यतः स्मृतिशास्त्रेण तस्मात्साक्षादवाचकाः ॥ १५१ ॥ यतः शिष्टैः पर्यायाः साधव इव ते असाधवः स्मृतिशास्त्रेण व्याकरण- स्मृतिमूत्रेण न अनुगम्यन्ते तस्मात् साक्षादवाचकाः असाधव इत्यर्थः । यदि- श्माधवो वाचकाः स्युस्तदा यथा पर्यायाः साधवः करः हस्त इत्यादयः अनुगम्यन्ते
१४८ वाक्यपदीयम् तथा तेऽपि अनुगम्येरन् नानुगम्यन्ते अतो न वाचकाः करः हस्त पाणिरित्येवमादिषु अभियुक्तोपदेशादनादिरमीषामर्थेन सम्बन्धः तस्मात्साक्षाद्बोधकत्वं साधुत्वं परम्परया बोधकत्वमसाधुत्वमिति भावः ॥ १५१ ॥ बड़े बूढ़े वैयाकरण जैसे साधु ( कर, हस्त और पाणि ) शब्दों को पर्याय मानते हैं और उनका व्याकरण सूत्रों से साधुत्व भी मानते हैं वैसे असाधु शब्दों का व्याकरण शास्त्र द्वारा साधुत्व और पर्याय नहीं मानते । इसलिए असाधु शब्द साक्षाद् अवाचक हैं ॥ १५१ ॥ साधौ प्रयोक्तव्ये कथमसाधुच्चारणं कुतो वा ततो बोध इत्यमुमर्थं दृष्टान्तेनोपपादयति— साधु शब्दों को सिखाते समय असाधु शब्द का उच्चारण तो हो जाता है— अम्वाम्बेति यथा बालः शिक्षमाणः प्रभाषते । अव्यक्तं तद्विदां तेन व्यक्ते भवति निर्णयः ॥ १५२ ॥ यथा अम्वाम्बेति शिक्षमाणः बालः अव्यक्तं प्रभाषते तद्विदां अव्यक्त- प्रकृति व्यक्तं जानतां तेन अव्यक्तेन व्यक्ते साधौ निर्णयो साधुविषयकं ज्ञानं भवति इति । अव्यक्तशब्दश्रवणपूर्वकंव्यक्तशब्दज्ञानाद्बोध इत्यर्थः ॥ १५२ ॥ जैसे बालक को अम्बा अम्बा सिखाया जा रहा है किन्तु बोलने में असमर्थ बालक अव्यक्त ( व, वं ) बोलने लगता है । किन्तु इसको समझने वाले लोग उस अव्यक्त ( व, वं ) से अम्बा अम्बा का ही निर्णय करते हैं । (अर्थात् साधु शब्द का अनुमान कर लेते हैं ।) ॥१५२॥ दार्ष्टान्तिकमाह— एवं साधौ प्रयोक्तव्ये योऽपभ्रंशः प्रयुज्यते । तेन साधुव्यवहितः कश्चिदर्थोऽभिधीयते ॥ १५३ ॥ एवं साधौ गौरित्यादौ प्रयोक्तव्ये प्रयोक्तुरिष्टे योऽशक्त्या प्रमादाद्वा अप- भ्रंशः गावीत्यादि प्रयुज्यते तेन अपभ्रंशेन साधुव्यवहितः साधुव्यवधानेन कश्चिदर्थोऽभिधीयते न साक्षादित्यर्थः ॥ १५३ ॥ इसलिए जो साधु शब्द का प्रयोग करने के स्थान पर अशक्ति अथवा प्रमाद से असाधु ( अपभ्रंश ) शब्द का प्रयोग करता है उसके उस असाधु शब्द से जो कोई अर्थ प्रतीत होता है वह साधु शब्द के व्यवधान से प्रतीत होता है ( अर्थात् साधुशब्दानुमान द्वारा ही प्रतीत होता है ) ॥ १५३ ॥ नन्वेवं साधुशब्दमजानतां स्त्रीशूद्रचण्डालादीनां बोधो न स्यात्तेषामसाधुशब्द- श्रवणेन साधुशब्दस्मरणासंभवादत आह— किन्तु जो साधु शब्द नहीं जानते उन्हें असाधु शब्द सुनने से साधु शब्द का स्मरण भी नहीं होता उनके लिये तो साधु ही अवाचक है । क्योंकि— पारम्पर्यादपभ्रंशा विगुणेष्वभिधातृषु । प्रसिद्धिमगता येषु तेषां साधुरवाचकः ॥ १५४ ॥
ः? अवाचकः?), धर्म्यास्तु समयोचिताः..." Wait! "साधुरधर्मेषु धर्म्यास्तु समयोचिताः"! Look at the words in line 4: "शूद्रादीनां साधुर[???] किन्तु धर्म्य[??] एव वाचकाः"! WAIT! Look at line 4: "शूद्रादीनां साधुरधर्मेषु किन्तु धर्म्या एव वाचकाः"??? WAIT! Look at: "साधुर" then: 'अ'? No, look at line 4: "शूद्रादीनां साधुरवाचकः" - Wait, is that "साधुरवाचकः"? स, ा, ध, ु, र, व, ा, च, क, ः. Yes, "साधुरवाचकः"! Now look at the next words: "किन्तु" (क + ि + न् + त + ु) Then: "धर्माधव"? Wait! Is it "धर्म्या एव"? Wait, look at "ध", then "र्म्या": ध, र्म, bottom has 'य' loop, top has 'ा' and repha = र्म्या! Wait, what is the next letter? Is it 'स'? Wait, look at: "धर्म्याश्च"? Wait, look at the word: "धर्म्या एव"? Wait! If it is "धर्म्या एव", why did I see two letters
१६० वाक्यपदीयम् दाद्देश शास्त्रेण धर्मनियमः क्रियते' इति तथाच स्वमते पुण्यजनकतावच्छेदकरूपधर्मवत्त्वं ग्राह्यसङ्क्रमरहितत्वं वा साधुत्वम्, तद्रहितत्वं चासाधुत्वमिति भावः ॥ १४६ ॥ न्यायव्याकरणसाहित्याचार्य श्रीमत्सूर्यनारायणशुक्ल प्रणीते वाक्यपदीय- भावप्रदीपे ब्रह्मकाण्डं समाप्तम् । वस्तुतः जो किसी शब्द के प्रयोग करने के स्थान पर दूसरे शब्द का प्रयोग करने से उस अर्थ का बोधक नहीं होता है किन्तु साधु शब्द और असाधु शब्द का शिष्टों ने अबाध प्रयोग किया है अतः दोनों वाचक हैं ॥ १४६ ॥ इन दोनों मतों में भेद यह है कि साधु शब्द के प्रयोग से धर्म होता है और असाधु शब्दों के प्रयोग से धर्म नहीं होता है। इसलिए साधु शब्दों का ही प्रयोग करना चाहिये। साधुत्व के बारे में कुछ मतभेद है। कुछ लोग साक्षात् बोधक को साधु और परम्परया बोधक को असाधु मानते हैं। वैयाकरण लोग पुण्यजनकत्व को साधुत्व और पुण्य अजनकत्व को असाधुत्व मानते हैं । इस प्रकार वैयाकरणों के सिद्धान्त के रूप में शब्द के दो रूप व्यक्त किए गये । एक तो जगत् का कारण ध्वनि व्यङ्ग्य स्फोट रूप ब्रह्म और दूसरा कार्य रूप में परिणत शब्द इसलिये इस काण्ड का नाम ब्रह्म काण्ड है। द्वितीय काण्ड को वाक्यकाण्ड और तृतीय काण्ड को पद काण्ड कहा गया है। न्यायव्याकरणसाहित्याचार्य श्रीरामगोविन्दशुक्ल द्वारा रचित वाक्यपदीय ब्रह्मकाण्ड की हिन्दी व्याख्या समाप्त ।
वाक्यपदीय-कारिकाणामनुक्रमणिका का० पृ० अ अग्निशब्दस्तथैवा- ६० ७२ अजस्रवृत्तिर्यः शब्दः ११६ ११२ अनन्तः सर्वशक्तिस्वाद् ११० ११८ अत्यन्तमथाभूते १३० १४० अतोऽनिर्ज्ञातरूप- ५७ ७१ अप्रतीतेविपर्यासः १७ २६ अतीन्द्रियानसंवेशा- ३८ ५६ अथर्वणामङ्गिरसां २१ २२ अध्यामन्तरे ज्ञाता ११२ ११९ अध्याहितकलं यस्य ३ ७ अनवस्थितकम्पेष्वपि १०६ ११५ अन्तःकरणतत्त्वस्य ११४ १२१ अनादिनिधनं ब्रह्म १ २ अनादिमव्यवच्छिन्नां १४५ १५४ अनेकव्यक्त्यभिव्य- ९३ १०६ अपि प्रयोक्तुरात्मानं १३१ १४० अपोद्धारपदार्था ये २४ ४३ अभ्यासेऽपि यथा १५२ १५८
( १६ ) का० पृ० तस्माद्भिन्नकालेषु १०१ ११२ तस्यार्थवादरूपाणि ८ १४ तस्याभिधेयभावेन ६५ ७५ तस्य कारणसामर्थ्याद् १०९ ११० तस्य प्राणे च या ११७ ११७ ते लिङ्गैः स्वशब्दैश्च २६ ४३ ते साध्वनुमानेन १५० १५१ द दूरात्प्रभेव दीपस्य १०४ ११४ देशादिभिश्च ९६ १०८ दैवीवाग्व्यवकीर्णेय- १५५ १५५ द्वावुपादानशब्देषु ४४ ६० द्रव्याभिघातात्प्रचितौ १०५ ११५ ध धर्मस्य चाप्यवच्छिन्नाः ३३ ५२ न न चागमादृते धर्मस्तर्केण- ३० ५० न चास्त्येवमभिव्यक्ति- ९१ १०७ न जात्यकर्त्तृकं १३३ १४१ न वर्णव्यतिरेकेण ७२ ८० न शिष्टैरनुगम्यते १५१ १५७ न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके १२३ १३३ नादैराहितबीजाया- ८४ ९७ नादस्य क्रमजन्मत्वाद् ४८ ६५ नार्त्तिकामिमां २९ ५१ नित्याः शब्दार्थसम्बन्धाः २३ ३४ निश्चये कृतकत्वे च २८ ४८ निर्ज्ञातशक्तेर्द्रव्यस्य ३२ ५३ प पदभेदेऽपि वर्णाना- ७३ ८० पदे न वर्णा विद्यन्ते ७३ ८१ परेषामसमाख्येयं ३५ ५४ पारम्पर्यादपभ्रंशा- १५४ १५८ प्रत्यक्षमनुमानं च ३६ ५५ प्रतिबिम्बं यथान्यत्र ४९ ६६ [L
( १६३ ) का० पृ० | का० पृ० विभज्य स्वात्मनो ११५ १२१ | सत्या विशुद्धिस्तत्रोक्ता ९ १६ विवृद्धपरिणामेषु १०० ११२ | सदृशग्रहणां च ९८ ११० विषयत्वमनापन्नैः ५६ ७१ | संज्ञिनीं व्यक्तिमिच्छन्ति ६९ ७८ वेदशास्त्राविरोधी च १३६ १४६ | स मनोभावमापद्य ११३ ११३ वैकृतं समतिक्रान्ताः १९ २७ | सर्वोऽदृष्टफलानर्या- १४३ १४९ वैखर्या मध्यमायाश्च १५३ १५० | सामर्थ्यमवस्थितं ६३ ७४ वृद्ध्यादयो यथाभावा ५५ ७१ | सा सर्वविद्याशिल्पानां १२५ १३५ श | साधुत्वज्ञानविषया १५२ १५० शब्दः संस्कारहीनो यो १५८ १५६ | सैषा संसारिणां संज्ञा १२६ १२७ शब्दस्य परिणामोऽयं १२० १२५ | स्फोटस्याभिन्नकालस्य ७५ ८४ शब्दस्योल्लेखमात्र- ७७ ८७ | स्फोटरूपाविभागेन ८१ ९२ शब्दानामेव सा शक्तिः १३८ १४८ | स्वमात्रा परगात्रा वा १२७ १२९ शब्देनैवाभिधा- ११८ १२३ | स्मृतयो बहुरूपाश्च ७ १२ शिष्टेभ्यः आगमात् २७ ४६ | स्वभावभेदाद्विरथपे ७६ ८५ ष | स्वशक्तौ व्यज्यमानायां १३१ १३८ षड्ङ्गादिभेदः शब्देन १११ १२४ | स्मृदमिति ६८ ७७ स | ह सतोऽविवक्षा पारार्थ्यं १३० १४० | ह्रस्वत्वप्रवृद्धित्वान्वयेव ४२ ५४