वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

३३२ वेणीसंहारं नाटकं प्राप्ता नाशमयं तु भूमिवलये जीयात्प्रबन्धो महान् ॥ ४७ ॥ समाप्तमिदं वेणीसंहारं नाम नाटकम् । रसप्रसन्नाः रसान्विताः अत एव मधुरा मधुरस्वरूपाः, गिरः = उक्तयः, नाशम्, प्राप्तः, गुणग्राहकव्यक्त्यभावादिति भावः अतः, भूमिवलये = भूमण्डले, अयम् = मदीयः, महान् = रसालङ्कारादिसंयुतः तुशब्दः पूर्वव्यच्छेदकः, प्रबन्धः = कविता, जीयात् = उत्कृष्टत्वेन वर्तताम् । अनेन प्रबन्धेन मम कीर्तिलाभः प्रसन्नता च भवत्विति कवेराशयः तदुक्तमग्निपुराणे व्यासदेवेन— निर्दोषं गुणवत्काव्यमलङ्कारैरलङ्कृतम् । रसान्वितं कविः कुर्वन् कीर्तिं प्रीतिञ्च विन्दति ॥ इति । एतादृशं मदीयमपि काव्यमिति गूढाभिप्रायः । शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ॥ ४७ ॥ उमरावाङ्गसम्भूतं नरसिंहस्य जन्मभूम् । अनहेरं कुलपतिं नौमि तं प्रपितामहम् ॥ १ ॥ विद्वद्वृन्दविलासिता भगवती संराजते सर्वदा । यतास्ते च विशालभालललिता लक्ष्मी स्वयं सुस्थिरा । पुण्ये तत्'पटसा'ख्यपत्तनवरे श्रीद्वारवङ्गस्थिते सानन्दं मृदुचेतसा निवसत। व्याख्या मया पूरिता ॥ २ ॥ ॥ इति प्रबोधिनीव्याख्या समाप्ता ॥ समाप्तश्चायं ग्रन्थः

श्लोकानुक्रमणिका

३३४ श्लोकानुक्रमणिका पद्यानि पृष्ठाङ्काः | पद्यानि पृष्ठाङ्काः कुसुमाञ्जलिरपर इव ६ | ज्ञेया रहः शङ्कितं २४६ कृतगुरुमहदादि- ३२४ | ज्वलनः शोकजन्मा २२१ कृतमनुमतं दृष्टं वा १२३ | कृष्टा केशेषु भार्या २३१ | त कृष्टा येन शिरोरुहे १४८ | तथाभूतां दृष्ट्वा १७ कृष्टा येनासि राज्ञां ३२० | तद्दीर्घत्वं तव मम पुरः ६० कृष्णा केशेषु कृष्टा २३० | तस्मिन्कौरवभीमयोः २७७ कोदण्डज्याकिणाङ्कैः ८८ | तस्मै देहि जलं कृष्णे १०५ कौरव्यवंशदावेऽस्मिन् ३० | तस्यैव देहरुधिरोक्षित- क्रोधान्धैर्यस्य ३२२ | तस्यैव पाण्डवपशोः १६४ क्रोधान्धैः सकलं हतं ३२८ | तातस्तव प्रणयवान् १३२ क्रोधोद्गूर्णगदस्य नास्ति २६८ | तातं शस्त्रग्रहणविमुखं १२२ | तां वत्सलामनभिवाद्य ३०९ ग | तीर्णं भीष्ममहोदधौ २४३ गते भीष्मे हते द्रोणे २२४ | तेजस्वी रिपुहतबन्धु १२८ गतो येनाद्य त्वं ११५ | त्यक्तप्राजनरश्मि- २१४ गुप्त्या साक्षान्महानल्पः ४९ | त्यक्त्वोत्थितः सरभसं २५९ गुरूणां बन्धूनां २४९ | त्रस्तं विनापि विषयात् २४९ गृहीतं येनासीः ११८ | ग्रहाणां चरितं स्वप्नो- ६७ | द | दग्धुं विश्वं दहन् १०६ च | दत्त्वा द्रोणेन पार्थान् १५८ च्छन्दद्भुजअमितचण्ड ३३ | दत्त्वा भग्नं मोऽतिरथ १३० चत्वारो वयमृत्विजः ३९ | दत्त्वा मे करदीकृता २८३ चूर्णिताशेषकौरव्यः २२९ | दायादा न ययोर्बलेन २०४ | दिक्षु व्यूढाङ्घ्रिपादः ७४ ज | दिष्ट्यार्धश्रुतविप्रलम्भ- ६१ जन्मेन्दोर्विमले कुले २५५ | दुःशासनस्य रुधिरे १५२ जातोऽहमगतिकृत्या २०१ | दुःशासनस्य हृदय ८५ जात्या कलिमवध्यो- १४३ | दृष्टः सप्रेम देव्या ५ जीवत्सु पाण्डुपुत्रेषु २९ | देशः सोऽयमराति १३४ जृम्भारम्भाप्रचितत ५५ | द्रक्ष्यन्ति न चिरात्सुतं २३४ ज्ञातप्रीतिर्मनसि न २८५ |

श्लोकानुक्रमणिका २३५ पद्यानि | पृष्ठाङ्काः | पद्यानि | पृष्ठाङ्काः ध | | प्रत्यक्षं हतबन्धूनां | १८९ धर्मात्मजं प्रति यमौ | ८७ | प्रत्यक्षं हतबान्धवस्य | २१२ धिक्मानुजं कुरुपति | ११२ | प्रयत्नपरिवोधिनः | १३६ धृतराष्ट्रस्य तनयान् | १५ | प्रवृद्धं यद्वैरं मम | १६ धृतायुधो यावदहं | १४८ | प्राप्तावेकरथारूढौ | २२५ न | | प्रालेयमिश्रमकरन्द | ५४ नाहं रक्षो न भूतः | ३१२ | प्रियमनुजमपश्यंस्त | ३११ निर्लज्जस्य दुरोदर | २८१ | प्रभावमृदुस्तिमित- | ७३ निर्वाणवैरदहनाः | ११ | ब | निर्वैर्यं गुरुशाप | १३८ | बालस्य मे प्रकृति | १६१ निर्वीर्यं वा सवीर्यं वा | २३९ | भ | निवापाञ्जलिदानेन | ११७ | भग्नं भीमेन भवतो | ८१ निविडोरस्येमिलुलित | १ | भवति तनय लक्ष्मीः | २२१ नूनं तेनाद्य वीरेण | २५० | भवेदक्षीभ्पद्रोणं | १२६ नोच्चैः सत्यपि | ४४ | भीष्मे द्रोणे च निहते | २१६ न्यस्ता न भ्रुकुटिर्न | ७६ | भूमौ क्षिप्तं शरीरं | ३१७ प | | भूमौ निमग्नचक्रः | २२० पङ्के सैकते वा | २४५ | भूयः परिभवक्लान्ति | ४१ पद्मगहदाणं मंसए | ९२ | भ्रातुस्ते तनयेन | २९८ पञ्चानां मन्यसेऽस्माकं | २६१ | म | पदे संदिग्ध एवास्मिन् | २७५ | मथ्नामि कौरवशतं | २४ परित्यक्ते देहे रण | १२१ | मदकलितकरेणु | १५९ पर्याप्तनेत्रमचिरोद्गत- | १८९ | मद्वियोगभयात्तातः | ११६ पर्यायेण हि दृश्यन्ते | ६६ | मन्थात्रस्तार्णवाम्भः | ३४ पाञ्चाल्या मन्युवह्निः | २५६ | मम प्राणाधिकं | २१८ पाप प्रियस्तव कथं | १४५ | मम हि वयसा | २९४ पापेन येन हृदयस्थ | २२२ | मया पीतं पीतं न तदनु | ३०४ पितुर्मूर्ध्नि स्पृष्टे | १२४ | मयि जीवति यत्तातः | १३३ पीताभ्यां मद्भुजाभ्यां | २३४ | महाप्रलयमारुत | १०० पूर्यन्तां सलिलेन | २६३ | मातः किमप्यसदृशं | २०२ प्रत्यक्षमरुधनुषां | १२० | मामुद्दिश्य त्यजन् | २१९

३३६ श्लोकानुक्रमणिका पद्यानि पृष्ठाङ्काः पद्यानि पृष्ठाङ्काः य श यत्तदूर्जितमत्युग्रं २१ शदयामि नो परिव- २८९ यत्सत्यव्रतभङ्गभीरु ३८ शक्यामि व्यपनीय १९९ यदि शस्त्रसुझिक्तं १४१ शल्येन यथा शल्येन २१५ यदि समरमपास्य १०४ शाखारोधस्थगित २१३ यद्दुर्योधनपक्षपात- १०१ शोकं स्त्रीवन्नयन- २३२ यद्वैद्युतमिव ज्योति- २२ शोचामि शोच्यमपि २१८ यन्मोचिस्तव पिता २४२ श्रवणाञ्जलिपुटपेयं ५ यस्मिंश्चिरप्रणय ६२ श्रुत्वा वधं मम नृपा १११ युक्तो यथेष्टमुपभोग १६३ स युष्मच्छासनलङ्घनहिंस्र १८ सकलरिपुजयाशा २२९ युष्मान्हेपयति २७ स कीचकनिषूदनो- २८२ येनासि तत्र जतु- २९३ सत्पक्षा मधुरगिरः १० योः यः शस्त्रं बिभर्ति १३३ सत्यादप्यनृतं श्रेयो- १५१ र स भीरुः शूरो वा १४० रक्षणीयेन सततं १६५ सर्वथा कथय ब्रह्मन् २७६ राज्ञो मानधनस्य १५५ सहभृत्यगणं सबान्धवं ५१ रिपोरास्तां तावत् ३१८ सीरीसत्वर २७७ रेणुर्वाधां विधत्ते ७९ सूतो वा सूतपुत्रो वा १३९ ल स्त्रीणां हि साहचर्यात् ३२ लाक्षागृहानलविषाग्न- १२ स्मरति न भवान्पीतं २४६ लुहिलाशवपाणमत्तिए ९३ ह लोलांशुकस्य पवना ८० हते जरति गाङ्गेये ५४ व हत्वा पार्थान्सलिल १९४ विकिर धवलदीर्घा- ७० हृदमाणुममंश ९१ विस्मृत्यास्यान्श्रुति २९५ हली हेतुः सख्यं ३०० व्यासोऽयं भगवागमी ३२६ हस्त्याकृष्टविलोय ८५ वृषसेनो न ते पुत्रो १५५ हीयमानः किल २०७