वीरमित्रोदय: राजनीतिप्रकाश (महामहोपाध्याय मित्रमिश्र - प्राचीन भारतीय राजनीति एवं शासन कोष)

४८८ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे अथ प्रच्छन्नपापानां शास्ता वैवस्वतो यमः ॥ ऋषीणां च नदीनां च कुलानां च महात्मनाम् । प्रभवो नाधिगन्तव्यः स्त्रीणां दुश्चरितस्य च ॥ द्विजातिपूजाभिरतो दाता ज्ञातिषु चार्जवी । क्षत्रियः शीलभाग्राजंश्चिरं पालयते महीम् ॥ सुवर्णपुष्पं पृथिवीं चिन्वन्ति पुरुषास्त्रयः । शूरश्च कृतविद्यश्च यश्च जानाति सेवितुम् ॥ बुद्धिश्रेष्ठानि कर्माणि बाहुमध्यानि भारत । तानि जङ्घाजघन्यानि भारप्रत्यवराणि च ॥ बुद्धिश्रेष्ठानीत्यादि । कर्माणि बुद्धिमात्रेण राजसेवादायीनि मन्त्रित्वादीनि श्रेष्ठानि । बाहुबलेन तादृशानि धनुर्द्धरत्वादी- नि मध्यानि । जाङ्घिकत्वादीनि जघन्यानि अधमानि । भारवाहित्वादीन्यत्यधमानीत्यर्थः । आपद्धर्मे महाभारते, बाह्यश्चेद्विजिगीषुः स्याद्धर्मार्थकुशलः शुचिः । जवेन सन्धिं कुर्वीत पूर्व्वान् पूर्व्वान् विमोचयन् ॥ यो धर्मविजिगीषुः स्याद्बलवान् पापनिश्चयः । आत्मनः सन्निरोधेन सन्धिं तेनापि रोचयेत् ॥ अपास्य राजधानीं वा तरेद्द्रव्येण वाऽऽपदम् । तद्भावयुक्तो द्रव्याणि जीवन्पुनरुपार्जयेत् ॥ तद्भावो राजभावः । यास्तु कोशबलत्यागाच्छक्यास्तारितुमापदः । कस्तत्राधिकमात्मानं सन्त्यजेदर्थधर्मवित् ॥ न त्वेवात्मा प्रदातव्यः शक्ये सति कथञ्चन । तथा,

अकाले कृत्यमारब्धं कर्तुर्नार्थाय कल्पते । तदेव काल आरब्धं महतेऽर्थाय कल्पते ॥ तथा, न च कश्चित्कृते कार्ये कर्तारं समवेक्षते । तस्मात्सर्वाणि कार्याणि सावशेषाणि कारयेत् ॥ कारयेत्, कुर्यात् । तथा, कारणात्प्रियतामेति द्वेष्यो भवति कारणात् । अर्थार्थी जीवलोकोऽयं न कश्चित्कस्य चित्प्रियः ॥ आत्मार्थे सन्ततिस्त्याज्या राज्यं रत्नं धनानि च । अपि सर्वस्वमुत्सृज्य रक्षेदात्मानमात्मना ॥ तथा, ब्राह्मणा वै परं श्रेयो दिवि चेह च भारत । एते धर्मस्य वेत्तारः कृतज्ञाः सततं प्रभो ॥ पूजिताः शुभकर्त्तारः पूजयेत्तान्नराधिपः । तथा, तत्रैव ब्रह्मदत्तोपाख्याने पूजन्या वाक्येषु । सान्त्वे प्रयुक्ते सततं कृतवैरे न विश्वसेत् । क्षिप्रं स वध्यते मूढो न हि वैरं प्रशाम्यति ॥ न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत् । विश्वासाद्भयमुत्पन्नमपि मूलं निकृन्तति ॥ कामं विश्वासयेदन्यान् परेषां च न विश्वसेत् । तथा, नास्ति वैरमतिक्रान्तं सान्त्वितोऽस्मीति नाश्वसेत् । विश्वासाद्वध्यते लोके तस्माच्छ्रेयोऽप्यदर्शनम् ॥ तरसा ये न शक्यन्ते शस्त्रैः सुनिशितैरपि । ६२

४९० वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे सान्ना तेऽपि निगृह्यन्ते गजा इव करेणुभिः ॥ तथा, कृतवैरे न विश्वासः कार्यस्त्विह सुहृद्यपि । छन्नं सन्तष्ठते वैरं गूढोऽग्निरिव सागरे ॥ न हि वैराग्निरुद्भूतः कर्म चाप्यपराधजम् । शाम्यत्यदग्ध्वा नृपते विना ह्येकतरक्षयात् ॥ तथा, सदा न विश्वसेद्राजा पापं कृत्वेह कस्य चित् । अपकृत्य परेषां हि विश्वासाद्दुःखमश्नुते ॥ दैवं पुरुषकारश्च स्थितावन्योन्यसंश्रयात् । उदाराणां तु सत्कर्म दैवं क्लीबा उपासते ॥ दत्त्वाभयं यः स्वयमेव राजा न तत्प्रमाणं कुरुतेऽर्थलोभात् । सर्वस्य लोकादुपलभ्य पापं सोऽधर्मबुद्धिर्निरयं प्रयाति ॥ दत्त्वाऽभयं स्वयं राजा प्रमाणं कुरुते यदि । स सर्वसुखकृज्ज्ञेयः प्रजा धर्मेण पालयन् ॥ माता पिता गुरुर्गोप्ता वह्निर्वैश्रवणो यमः । सप्त राज्ञो गुणानेतान्मनुराह प्रजापतिः ॥ पिता हि राजा राष्ट्रस्य प्रजानां योऽनुकम्पनः । तस्मिन् मिथ्याविनीतो हि तिर्यग्गच्छति मानवः ॥ यस्तु रञ्जयते राजा पौरजानपदान् गुणैः । न तस्य भ्रंशते राज्यं स्वयं धर्मानुपालनात् ॥ नित्योद्विग्नाः प्रजा यस्य करभारप्रपीडिताः । अनर्थैर्विप्रलुप्यन्ते स गच्छति पराभवम् ॥ प्रजा यस्य विवर्द्धन्ते सरसीव महोत्पलम् । स सर्वफलभाग्राजा स्वर्गलोके महीयते ॥

प्रकीर्णके महाभारतीयनीतयः । ४९१ बलिना विग्रहो राजन्न कदाचित्प्रशस्यते । बलिना विग्रहो यस्य कुतो राज्यं कुतः सुखम् ॥ तथा, वाङ्मात्रेण विनीतः स्याद्धृदयेन यथा क्षुरः । श्लक्ष्णपूर्वाभिभाषी च कामक्रोधौ च वर्जयेत् ॥ सपत्नसंहिते कार्ये कृत्वा सन्धिं न विश्वसेत् । अपक्रामेत्ततः शीघ्रं कृतकार्यो विचक्षणः ॥ शत्रुं च मित्ररूपेण सान्त्वेनैवाभिसान्त्वयेत् । नित्यशश्चोद्विजेत्तस्माद्गृहात्सर्पयुतादिव ॥ यथाबुद्धिः परिभवेत्तमतीतेन सान्त्वयेत् । अनागतेन दुष्प्रज्ञं प्रत्युत्पन्नेन पण्डितम् ॥ अञ्जलिं शपथं सान्त्वं प्रणम्य शिरसा वदेत् । अश्रुप्रमार्जनं चैव कर्तव्यं भूतिमिच्छता ॥ वहेदमित्रं स्कन्धेन यावत्कालस्य पर्ययः । प्राप्तकालं तु विज्ञाय भिन्द्याद्घटमिवाश्मनि ॥ तथा, नात्मच्छिद्रं रिपुर्विद्याद्विद्याच्छिद्रं परस्य तु । गूहेत्कूर्म इवाङ्गानि रक्षेद्विवरमात्मनः ॥ बकवच्चिन्तयेदर्थान् सिंहवच्च पराक्रमेत् । वृकवच्चावलुम्पेत शरवच्च विनिष्पतेत् ॥ पानमक्षास्तथा नार्यो मृगया गीतवादिते । एतानि युक्त्या सेवेत प्रसङ्गो ह्यत्र दोषवान् ॥ तथा, देशकालौ समासाद्य विक्रमेत विचक्षणः । देशकालव्यतीतो हि विक्रमो निष्फलो भवेत् ॥ दण्डेनोपनतं शत्रुं यो राजा न नियच्छति ।

४९२ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे स मृत्युमुपगृह्णाति गर्भमश्वतरी यथा ॥ सुपुष्पितः स्यादफलः फलवान्स्याद्दुरारुहः । आमः स्यात्पक्वसङ्काशो न च शीर्येत कस्य चित् ॥ आशां कालवतीं कुर्यात् तां च विघ्नेन योजयेत् । विघ्नं निमित्ततो ब्रूयान्निमित्तं चापि हेतुतः ॥ भीतवत्संविधातव्यं यावद्भयमनागतम् । आगतं तु भयं दृष्ट्वा प्रहर्त्तव्यमभीतवत् ॥ योऽरिणा सह सन्धाय सुखं स्वपिति विश्वसन् । स वृक्षाग्रे प्रसुप्तो वा पतितः प्रतिबुद्ध्यते ॥ वा शब्द इवार्थे । ये सपत्नाः सपत्नानां सर्वांस्तानुपसान्त्वयेत् । आत्मनश्चापि बोद्धव्याश्चारा विनिहिताः परैः ॥ चारस्त्वविदितः कार्य आत्मनोऽथ परस्य च । पाखण्डांस्तापसादींश्च परराष्ट्रे प्रवेशयेत् ॥ उद्यानेषु विहारेषु प्रपास्वावसथेषु च । पानागारेषु वेशेषु तीर्थेषु च सभासु च ॥ वेशेषु, वेश्याजनाश्रयेषु । विश्वासयित्वा तु परं तत्त्वभूतेन हेतुना । अथास्य प्रहरेत्काले किञ्चिद्विचलिते पदे ॥ अशङ्क्यमपि शङ्केत नित्यं शङ्केत शङ्कितात् । भयं ह्यशङ्किताज्जातं समूलमपि कृन्तति ॥ अशङ्क्यं शङ्कानर्हम् पुत्रा वा यदि वा भ्राता पिता वा यदि वा अर्थस्य विघ्नं कुर्वाणा हन्तव्या भूतिमिच्छता ॥ गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः ।

प्रकीर्णके महाभारतीयानीतयः । ४९३ उत्पथप्रतिपन्नस्य दण्डो भवति शासनम् ॥ तथा, अमित्रं नैव मुञ्चेत वदन्तं करुणान्यपि । दुःखं तत्र न कर्त्तव्यं हन्यात्पूर्वापकारिणम् ॥ प्रहरिष्यन् प्रियं ब्रूयात्प्रहृत्यैव प्रियोत्तरम् । असिनापि शिरश्छित्त्वा शोचेत च रुदेत च ॥ निमन्त्रयीत सान्त्वेन सम्मानेन तितिक्षया । लोकाराधनमित्येतत्कर्त्तव्यं भूतिमिच्छता ॥ इत्येवमादीनि नीतिशास्त्राणि सर्वथा शृणुयादिति शिवम् । प्रत्याशं परिवर्द्धतेऽर्थिजनतादैन्यान्धकारापहे श्रीमद्वीरमृगेन्द्रदानजलधिर्यद्दृक्चन्द्रोदये । राजादेशितमित्रमिश्रविदुषस्तस्योक्तिभिर्निर्मिते- ग्रन्थेऽस्मिन् खलु राजनीतिविषयः पूर्त्तिं प्रकाशोऽगमत् ॥ इति श्रीमत्सकलसामन्तचक्रचूडामणिमरीचिमञ्जरीनीराजि- तचरणकमल— श्रीमन्महाराजाधिराजप्रतापरुद्रतनूज— श्रीमन्मधुकरसाहसूनु— श्रीमन्महाराजाधिराजचतुरुदधिवलयवसुन्धराहृदयपुण्डरी- कविकासदिनकर— श्रीवीरसिंहदेवोद्योजितश्रीहंसपण्डितात्मज— श्रीपरशुराममिश्रसूनुसकलविद्यापारावारपारीणधुरीण— जगद्दारिद्यमहागजपारीन्द्रविद्वज्जनजीवातु— श्रीमान्मित्रमिश्रकृते वीरमित्रोदयाभिधनिबन्धे राजनीतिप्रकाशः पूर्त्तिमगात् ।

The provided image is completely blank and contains no visible text, diagrams, or manuscript content to transcribe.