धम्मपद (पालि मूल, संस्कृत छाया एवं हिन्दी अनुवाद)
Dhammapada with Pali Original & Hindi Translation
महापण्डित राहुल सांकृत्यायन द्वारा
८—सहस्सवग्गो वेणुवन तम्बदाठिक (चोरघातक) १००—सहस्समपि चे वाचा अनत्थपदसंहिता । एकं अत्थपदं सेय्यो यं सुत्वा उपसम्मति ॥ १॥ (सहस्रमपि चेद् वाचः अनर्थपदसंहिताः । एकमर्थपदं श्रेयो यच्छ्रुत्वोपशाम्यति ॥ १ ॥) अनुवाद—व्यर्थके पदोंसे युक्त सहस्रों वाक्योंसे भी (वह) सार्थक एक पद श्रेष्ठ है, जिसे सुनकर शान्ति होती है। जेतवन दारुचीरिय (थेर) १०१—सहस्समपि च गाथा अनत्थपदसंहिता । एकं गाथापदं सेय्यो यं सुत्वा उपसम्मति ॥२॥ (सहस्रमपि चेद् गाथा अनर्थपदसंहिताः । एकं गाथापदं श्रेयो यच्छ्रुत्वोपशाम्यति ॥ २ ॥) अनुवाद—व्यर्थके पदोंसे युक्त हज़ार गाथाओंसे भी एक गाथापद श्रेष्ठ है, जिसे सुनकर० । [ ४७
६. पण्डितवग्गो (पण्डित वर्ग)
४८ ] धम्मपदं [ ८।६ जेतवन कुण्डलकेसी (थेरी) १०२—यो च गाथा सतं भासे अनत्थपदसंहिता । एकं धम्मपदं सेय्यो यं सुत्वा उपसम्मति ॥३॥ ( यश्च गाथाशतं भाषेतानर्थपदसंहितम् । एकं धर्मपदं श्रेयो यच्छ्रुत्वोपशाम्यति ॥ ३ ॥ ) १०३-यो सहस्सं सहस्सेन सङ्गामे मानुसे जिने । एकं च जेय्यमत्तानं स वे सङ्गामजुत्तमो ॥४॥ ( यः सहस्रं सहस्रेण संग्रामे मानुषान् जयेत् । एकं च जयेद् आत्मानं स वै संग्रामजिदुत्तमः ॥ ४ ॥ ) अनुवाद—जो व्यर्थके पदोंसे युक्त सौ गाथायें भी भायें (उससे) धर्मका एक पद भी श्रेष्ठ है, जिसे सुनकर ० ॥ सग्राममें जो हजारो हजार मनुष्योंको जीत ले, (उससे कहीं अच्छा) एक अपनेको जीतनेवाला उत्तम संग्रामजिद् है। जेतवन अनर्थ-पुच्छक ब्राह्मण १०४-अत्ता ह वे जितं सेय्यो या चायं इतरा पजा । अत्तदन्तस्स पोसस्स निच्चं सञ्ञतचारिनो ॥५॥ ( आत्मा ह वै जितः श्रेयान् या चेयमितराः प्रजा । दान्तात्मनः पुरुषस्य नित्यं संयतचारिणः ॥ ५ ॥ ) १०५-नेव देवो न गन्धब्बो न मारो सह बम्हुना । जितं अपजितं कयिरा तथारूपस्स जन्तुनो ॥६॥
८१८ ] सहस्सवग्गो [ ४९ ( नैव देवो न गन्धर्वो न मारः सह ब्रह्मणा । जितं अपजितं कुर्यात् तथारूपस्य जन्तोः ॥ ६ ॥ अनुवाद—इन अन्य प्रजाओंके जीतनेकी अपेक्षा अपनेको जीतना श्रेष्ठ है । अपनेको दमन करनेवाला, नित्य अपनेको संयम करनेवाला जो पुरुष है। इस प्रकारके प्राणीके जीतेको, न देवता, न गन्धर्व, न ब्रह्मा सहित मार, बेजीता कर सकते हैं । वेणुवन सारिपुत्तके मामा १०६—मासे मासे सहस्सेन यो यजेथ सतं समं । एकञ्च भावितत्तानं मुहुत्तमपि पूजये । सा येव पूजना सेय्यो 'यं चे वस्ससतं हुतं ॥७॥ ( मासे मासे सहस्रेण यो यजेत शतं समान् । एकं च भावितात्मानं मुहूर्तमपि पूजयेत् । सैव पूजना श्रेयसी यच्चेव् वर्षशतं हुतम् ॥ ७ ॥ ) अनुवाद—सहस्र(-दक्षिणा यज्ञ) से जो महीने महीने सौ वर्ष तक यजन करे, और यदि परिशुद्ध मनवाले एक (पुरुष) को एक मुहुर्त ही पूजे ; तो सौ वर्षके हवनसे यह पूजा ही श्रेष्ठ है । वेणुवन सारिपुत्तका भाजा १०७—यो च वस्ससतं जन्तु अग्गिं परिचरे वने । एकं च भावितत्तानं मुहुत्तमपि पूजये । सा येव पूजना सेय्यो यं चे वस्ससतं हुतं ॥८॥ ४
५० ] धम्मपद [ ८।१० ( यश्च वर्षशतं जन्तुरग्निं परिचरेद् वने । एकं च भावितात्मानं मुहूर्तमपि पूजयेत् । सैव पूजना श्रेयसी यच्चेद् वर्षशतं हुतम् ॥ ८ ॥ ) अनुवाद—यदि प्राणी सौ वर्ष तक वनमें अग्निपरिचरण (=अग्नि- होत्र ) करे, और यदि। वेणुवन सारिपुत्तका मित्र ब्राह्मण १०८–यं किंचियिट्ठं च हुतं च लोके , संवच्छरं यजेथ पुञ्जपेक्खो । सब्बम्पि तं न चतुभागमेति , अभिवादना उज्जुगतेसु सेय्यो ॥६॥ ( यत् किंचिद् इष्टं च हुतं च लोके, संवत्सरं यजेत पुण्यापेक्षः । सर्वमपि तत् न चतुर्भागमेति, अभिवादना ऋजुगतेषु श्रेयसी ॥ ९ ॥ ) अनुवाद—पुण्यकी इच्छासे जो वर्ष भर नाना प्रकारके यज्ञ और हवनको करे, तो भी वह सरलताको प्राप्त ( पुरुष ) के लिये की गई अभिवादनाके चतुर्थांशसे भी बढ़कर नहीं है। अरण्यकुटी दीघायु कुमार १०९–अभिवादनसीलस्स निच्चं वद्धापचायिनो । चत्तारो धम्मा वड्ढन्ति आयु वण्णो सुखं बलं ॥१०॥
८।१२ ] सहस्सवग्गो [ ५१ ( अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धापचायिनः । चत्तारो धर्मा वर्धन्ते आयुर्वर्णः सुखं बलम्* ॥ १० ॥ ) अनुवाद—जो अभिवादन शील है, जो सदा वृद्धोंकी सेवा करनेवाला है, उसकी चार बातें ( =धर्म ) बढ़ती हैं,—आयु, वर्ण, सुख और बल । जेतवन संकिच्च (=सांकृत्य) सामणेर ११०—यो च वस्ससतं जीवे दुस्सीलो असमाहितो । एकाहं जीवितं सेय्यो सीलवन्तस्स झायिनो ॥ ११॥ ( यश्च वर्षशतं जीवेद् दुःशीलोऽसमाहितः । एकाहं जीवितं श्रेयः शीलवतो ध्यायितः ॥ ११ ॥ ) अनुवाद—दुराचारी और एकाग्रचित्तताविरहित (=असमाहित) के सौ वर्षके जीनेसे भी सदाचारी और ध्यानीका एक दिन का जीवन श्रेष्ठ है । जेतवन कोण्डन्न (थेर) १११—यो च वस्ससतं जीवे दुप्पञ्ञो असमाहितो । एकाहं जीवितं सेय्यो पञ्ञावन्तस्स झायिनो ॥ १२॥ ( यश्च वर्षशतं जीवेद् दुष्प्रज्ञोऽसमाहितः । एकाहं जीवितं श्रेयः प्रज्ञावतो ध्यायिनः ॥ १२ ॥ )
- मनुस्मृतिमें है—"अभिवादनशीलस्य नित्य वृद्धोपसेविनः । चत्वारि संप्रवर्द्धन्ते आयुर्विद्या यशो बलम् ( २।१२१ ) ।
५२ ] धम्मपदं [ ८।१५ अनुवाद—दुष्प्रज्ञ और असमाहितके सौ वर्षके जीनेसे भी प्रज्ञावान् और ध्यानीका एक दिनका जीवन श्रेष्ठ है। जेतवन सप्पदास ( थेर ) ११२–यो च वस्ससतं जीवे कुसीतो हीनवीरियो । एकाहं जीवितं सेय्यो वीरियमारभतो दळ्हं ॥१३॥ ( यश्च वर्षशतं जीवेत् कुसीदो हीनवीर्यः । एकाहं जीवितं श्रेयो वीर्यमारभतो दृढम् ॥१३॥ ) अनुवाद—आलसी और अनुद्योगीके सौ वर्षके जीवनसे दृढ़ उद्योग करनेवालेके जीवनका एक दिन श्रेष्ठ है। जेतवन पटाचारा ( थेरी ) ११३–यो च वस्ससतं जीवे अपस्सं उदयव्ययं । एकाहं जीवितं सेय्यो पस्सतो उदयव्ययं ॥१४॥ ( यश्च वर्षशतं जीवेद् अपश्यन् उदयव्ययम् । एकाहं जीवितं श्रेयः पश्यत उदयव्ययम् ॥१४॥ ) अनुवाद—( संसारमें वस्तुओंके ) उत्पत्ति और विनाशका न ख्यालकरनेके सौ वर्षके जीवनसे, उत्पत्ति और विनाश- का ख्याल करनेवाले जीवनका एक दिन श्रेष्ठ है। जेतवन किस गोतमी ११४–यो च वस्ससतं जीवे अपस्सं अमतं पदं । एकाहं जीवितं सेय्यो पस्सतो अमतं पदं ॥१५॥
८।१६ ] सहस्सवग्गो [ ५३ ( यश्च वर्षशतं जीवेद् अपश्यन् अमृतं पदम् । एकाहं जीवितं श्रेयः पश्यतोऽमृतं पदम् ॥१५॥ ) अनुवाद—अमृतपद ( =दुःखनिर्वाण ) को न ख्याल करनेके सौ वर्षके जीवनसे, अमृतपदको देखनेवाले जीवनका एक दिन श्रेष्ठ है। जेतवन बहुपुत्तिका (थेरी) ११५—यो च वस्ससतं जीवे अपस्सं धम्ममुत्तमं । एकाहं जीवितं सेय्यो पस्सतो धम्ममुत्तमं ॥१६॥ ( यश्च वर्षशतं जीवेदपश्यन् धर्ममुत्तमम् । एकाहं जीवितं श्रेयः पश्यतो धर्ममुत्तमम् ॥१६॥ ) अनुवाद—उत्तम धर्मको न देखनेके सौ वर्षके जीवनसे, उत्तम धर्मके देखनेवालेके जीवनका एक दिन श्रेष्ठ है। ८–सहस्रवर्ग समाप्त
९—पापवग्गो जेतवन ( चूळ ) एकसाटक ( ब्राह्मण ) ११६—अभित्थरेथ कल्याणे पापा चित्तं निवारये । दन्धं हि करोतो पुञ्ञं पापस्मिं रमते मनो ॥ १॥ ( अभित्वरेत कल्याणे पापात् चित्तं निवारयेत् । तन्द्रितं हि कुर्वतः पुण्यं पापे रमते मनः ॥१॥ ) अनुवाद—पुण्य ( कामोंमें ) जल्दी करे, पापसे चित्तको निवारण करे, पुण्यको धीमी गतिसे करनेपर चित्त पापमें रत होने लगता है । जेतवन सेय्यसक ( थेर ) ११७—पापञ्चे पुरिसो कयिरा न तं कयिरा पुनप्पुनं । न तम्हि छन्दं कयिराथ दुक्खो पापस्स उच्चयो ॥२॥ ( पापं चेद् पुरुषः कुर्यात् न तत् कुर्यात् पुनः पुनः । न तस्मिं छन्दं कुर्यात् , दुःखः पापस्य उच्चयः ॥२॥ ) अनुवाद—यदि पुरुष ( कभी ) पापकर डाले, तो उसे पुनः पुनः न करे, उसमें रत न होवे, ( क्योंकि ) पापका संचय दुःख ( का कारण ) होता है । ५४ ]
७. अरहन्तवग्गो (अर्हत् वर्ग)
२।५ ] पापवग्गो [ ५५ जेतवन लाजदेवकी कन्या ११८-पुञ्ञञ्चे पुरिसो कयिरा कयिराथेतं पुनप्पुनं । तम्हि छन्दं कयिराथ सुखो पुञ्ञस्स उच्चयो ॥३॥ ( पुण्यं चेत् पुरुषः कुर्यात्, कुर्याद् एतत् पुनः पुनः। तस्मिं छन्दं कुर्यात् सुखः पुण्यस्य उच्चयः ॥३॥ ) अनुवाद—यदि पुरुष पुण्य करे तो, उसे पुनः पुनः करे, उसमें रत होवे, (क्योंकि) पुण्यका संचय सुखकर होता है। जेतवन अनाथपिण्डिक (सेठ) ११९-पापोपि पस्सति भद्रं याव पापं न पच्चति । यदा च पच्चति पापं अथ पापानि पस्सति ॥४॥ ( पापोऽपि पश्यति भद्रं यावत् पापं न पच्यते । यदा च पच्यते पापं अथ पापानि पश्यति ॥४॥) १२०-भद्रोपि पस्सति पापं याव भद्रं न पच्चति । यदा च पच्चति भद्रं अथ भद्रानि पस्सति ॥५॥ ( भद्रोऽपि पश्यति पापं यावद् भद्रं न पच्यते । यदा च पच्यते भद्रं अथ भद्राणि पश्यति ॥५॥) अनुवाद—पापी भी तबतक भला ही देखता है, जबतक कि पापका विपाक नहीं होता; जब पापका विपाक होता है, तब (उसे) पाप दिखाई पड़ने लगता है। भद्र (पुण्य करनेवाला, पुरुष) भी तबतक पापको देखता है 'जवतक'
५६ ] धम्मपद [ ९।७ कि पुण्यका विपाक नहीं होने लगता; जब पुण्यका विपाक होने लगता है, तो पुण्योको देखने लगता है। जेतवन ' असयमी (भिक्षु) १२१—मावमञ्ञेथ पापस्स न मन्तं आगमिस्सति । उदविन्दुनिपातेन उदकुम्भोपि पूरति । बालो पूरति पापस्स थोक-थोकम्पि आचिनं ॥६॥ ( मा ऽ वमन्येत पापं न मां तद् आगमिष्यति । उदविन्दुनिपातेन उदकुम्भोऽपि पूर्यते । बालः पूरयति पापं स्तोकं स्तोकमप्याचिन्वन् ॥ ६ ॥ ) अनुवाद—“वह मेरे पास नहीं आयेगा” ऐसा ( सोच ) पापकी अवहेलना न करे। पानीकी बूंदके गिरनेसे घड़ा भर जाता है ( ऐसे ही ) मूर्ख थोड़ा थोड़ा संचय करते पाप- को भर लेता है। जेतवन विळालपाद ( सेठ ) १२२—मावमन्ञेथ पुञ्ञस्स न मन्तं आगमिस्सति । उदविन्दुनिपातेन उदकुम्भोपि पूरति । धीरो पूरति पुञ्ञस्स थोक-थोकम्पि आचिनं ॥७॥ ( मा ऽ वमन्येत पुण्यं न मां तद् आगमिष्यति । उदविन्दुनिपातेन उदकुम्भो ऽपि पूर्यते । धीरः पूरयति पुण्यं स्तोकं स्तोकमप्याचिन्वन् ॥ ७ ॥ )
२१९ ] पापवग्गो [ ५७ अनुवाद--"वह मेरे पास नहीं आयेगा"-ऐसा ( सोच ) पुण्यकी अवहेलना न करे । पानी की० । धीर थोडा थोडा संचय करते पुण्यको भर लेता है । जेतवन महाधन ( वणिक् ) १२३-वाणिजो 'व भयं मग्गं अप्पसत्थो महद्धनो । विसं जीवितुकामो'व पापानि परिवज्जये ॥८॥ ( वणिगिव भयं मार्गं अल्पसार्थो महाधनः । विषं जीवितुकाम इव पापानि परिवर्जयेत् ॥ ८ ॥ ) अनुवाद-थोडे काफिले और महाधनवाला बनजारा जैसे भययुक्त रास्तेको छोड देता है, ( अथवा ) जीनेकी इच्छावाला पुरुष जैसे विषको, ( छोड देता है ); वैसे ही ( पुरुष ) पापों- को छोड दे । वेणुवन कुक्कुटमित्त १२४-पाणिम्हि चे वणो नास्स हरेय्य पाणिना विसं । नाब्बणं विसमन्वेति नत्थि पापं अकुब्बतो ॥९॥ ( पाणौ चेद् व्रणो न स्याद् हरेत् पाणिना विषम् । ना ऽव्रणं विषमन्वेति, नास्ति पापं अकुर्वतः ॥ ९ ॥ अनुवाद-यदि हाथमें घाव न हो, तो हाथसे विषको ले ले (क्योंकि) घाव (=व्रण )-रहित ( शरीरमें ) विष नहीं लगता; ( इसी प्रकार ) न करनेवालेको पाप नहीं लगता ।
५८ ] धम्मपदं [ ९।११ जेतवन कोक (कुत्तेका शिकारी) १२५-यो अप्पदुट्ठस्स नरस्स दुस्सति सुद्धस्स पोसस्स अनङ्गणस्स। तमेव बालं पच्चेति पापं, सुखु मो रजो पटिवातं 'व खित्तो ॥१०॥ (योऽल्पदुष्टाय नराय दुष्यति शुद्धाय पुरुषायऽनङ्गणाय । तमेव बालं प्रत्येति पापं, सूक्ष्मो रजः प्रतिवातमिव क्षिप्तम् ॥१०॥) अनुवाद—जो दोपरहित शुद्ध निसंल पुरुषको दोप लगाता है, उसी अज्ञको (उसका) पाप लौटकर लगता है, (जैसे कि) सूक्ष्म धूलिको हवाके आनेके रुख फेंकनेसे (वह फेंकनेवाले पर पडती है)। जेतवन (माणिकारकुलूपग) तिस्स (थेर) १२६-गब्भमेके उप्पज्जन्ति निरयं पापकम्मिनो । सग्गं सुगतिनो यन्ति, परिनिब्बन्ति अनासवा ॥११॥ (गर्भमेक उत्पद्यन्ते, निरयं पापकर्म्मिणः । स्वर्गं सुगतयो यान्ति, परिनिर्वान्त्यनास्रवाः ॥११॥) अनुवाद—कोई (पुरुष) गर्भमें उत्पन्न होते हैं, (कोई) पाप- कर्मा नरकमें (जाते हैं), (कोई) सुगतिवाले (पुरुष) स्वर्गको जाते हैं; (और चित्तके) मलोमे रहित (पुरुष) निर्वाणको प्राप्त होते हैं।
९।१३ ] पापवग्गो [ ५९ जेतवन ३ भिक्षु १२७–न अन्तलिक्वे न समुद्दमज्झे न पब्बतानं विवरं पविस्स । न विज्जती सो जगतिप्पदेसो यत्थट्ठितो मुञ्चेय्य पापकम्मा ॥ १२ ॥ (नान्तरिक्षे न समुद्रमध्ये न पर्वतानां विवरं प्रविश्य । न विद्यते स जगति प्रदेशो यत्रस्थितो मुच्येत पापकर्मणः ॥ १२ ॥ ) अनुवाद—न आकाशमें न समुद्रके मध्यमें न पर्वतोंके विवरमें प्रवेश कर—संसारमें कोई स्थान नहीं है, जहाँ रहकर—पाप कर्मोंके (फलसे) (प्राणी) बच सके । कपिलवस्तु (न्यग्रोधाराम) सुप्पबुद्ध (शाक्य) १२८–न अन्तलिक्वे न समुद्दमज्झे न पब्बतानं विवरं पविस्स । न विज्जती सो जगतिप्पदेसो यत्थट्ठितं न प्पसहेय्य मच्चू ॥ १३ ॥ (नान्तरिक्षे न समुद्रमध्ये न पर्वतानां विवरं प्रविश्य । न विद्यते स जगति प्रदेशो यत्रस्थितं न प्रसहेत मृत्युः ॥ १३ ॥ ) अनुवाद—न आकाशमें ०—जहाँ रहनेवालेको मृत्यु न सतावे । ९–पापवर्ग समाप्त
१०—दण्डवग्गो जेतवन छब्बग्गिय ( भिक्षुलोग ) १२९—सब्बे तसन्ति दण्डस्स सब्बे भायन्ति मच्चुनो । अत्तानं उपमं कत्वा न हनेय्य न घातये ॥१॥ ( सर्वे त्रस्यन्ति दण्डाद् सर्वे विभ्यति मृत्योः । आत्मानं उपमां कृत्वा न हन्यात् न घातयेत् ॥१॥ ) अनुवाद—दण्डसे सभी डरते हैं, मृत्युसे सभी भय खाते हैं, अपने समान ( इन बातोंको ) जानकर न मारे न मारनेकी प्रेरणा करे । जेतवन छब्बग्गिय ( भिक्षु ) १३०-सब्बे तसन्ति दण्डस्स सब्बेसं जीवितं पियं । अत्तानं उपमं कत्वा न हनेय्य न घातये ॥२॥ ' ( सर्वे त्रस्यन्ति दण्डाद् सर्वेषां जीवितं प्रियम् । आत्मानं उपमां कृत्वा न हन्यात् न घातयेत् ॥२॥ ) अनुवाद—सभी दण्डसे डरते हैं, सबको जीवन प्रिय है, ( इसे ) अपने समान जानकर न मारे न मारनेकी प्रेरणा करे । १० ]
८. सहस्सवग्गो (सहस्र वर्ग)
१०।६ ] दण्डवग्गो [ ६१ जेतवन बहुतसे लड़के १३१-सुखकामानि भूतानि यो दण्डेन विहिंसति । अत्तनो सुखमेसानो पेच्च सो न लभते सुखं ॥३॥ ( सुखकामानि भूतानि यो दण्डेन विहिनस्ति । आत्मनः सुखमन्विष्य प्रेत्य स न लभते सुखम् ॥३॥ ) १३२-सुखकामानि भुतानि यो दण्डेन न हिंसति । अत्तनो सुखमेसानो पेच्च सो लभते सुखं ॥४॥ ( सुखकामानि भूतानि यो दण्डेन न हिनस्ति । आत्मनः सुखमन्विष्य प्रेत्य स लभते सुखम् ॥४॥ ) अनुवाद—सुख चाहनेवाले प्राणियोंको, अपने सुख की चाहसे जो दण्ड से मारता है, वह मरकर सुख नहीं पाता । सुख चाहनेवाले प्राणियोको, अपने सुख की चाहसे जो दण्डसे नहीं मारता, वह मरकर सुखको प्राप्त होता है । जेतवन कुण्डधान (थेर) १३३-मा वोच फरुसं कञ्चि वुत्ता पटिवदेय्यु तं । दुक्खा हि सारम्भकथा पटिदण्डा फुसेय्यु तं ॥५॥ ( मा वोचः परुषं किञ्चिद् उक्ताः प्रतिवदेयुस्त्वाम् । दुःखा हि संरम्भकथाः प्रतिदण्डाः स्पृशेयुस्त्वाम् ॥५॥ ) १३४-स चे नेरेसि अत्तानं कंसो उपहतो यथा । एस पत्तोसि निब्बाणं सारम्भो ते न विज्जति ॥६॥
६२ ] धम्मपदं [ १०।८ ( स चेत् नेरयसि आत्मानं कांस्यमुपहतं यथा । एष प्राप्तोऽसि निर्वाणं संरम्भस्ते न विद्यते ॥६॥ ) अनुवाद—कठोर वचन न बोलो, बोलनेपर (दूसरे भी वैसे ही) तुम्हें बोलेंगे, दुर्वचन दुःखदायक (होते हैं), (बोलनेसे) बदलेमें तुम्हें दण्ड मिलेगा। टूटा कांसा जैसे निःशब्द रहता है, (वैसे) यदि तुम अपनेको (निःशब्द रक्खो), तो तुमने निर्वाणको पालिया, तुम्हारे लिये कलह (=हिंसा) नहीं रही। श्रावस्ती (पूर्वाराम) विसाखा आदि (उपासिकायें) १३५-यथा दण्डेन गोपालो गावो पाचेति गोचरं । एवं जरा च मच्चू च आयुं पाचेन्ति पाणिनं ॥७॥ ( यथा दण्डेन गोपालो गाः प्राजयति गोचरम् । एवं जरा च मृत्युश्चायुः प्राजयतः प्राणिनाम् ॥७॥ ) अनुवाद—जैसे ग्वाला लाठीसे गायोंको चरागाहमें ले जाता है; वैसे ही बुढ़ापा और मृत्यु प्राणियोंकी आयुको ले जाते हैं। राजगृह (वेणुवन) अजगर (प्रेत) १३६-अथ पापानि कम्मानि करं बालो न बुज्झति । सेहि कम्मेहि दुम्मेधो अग्गिदड्ढो 'व तप्पति ॥८॥ (अथ पापानि कर्माणि कुर्वन् बालो न बुध्यते । स्वैः कर्मभिः दुर्मेधा अग्निदग्ध इव तप्यते ॥८॥) अनुवाद—पाप कर्म करते वक्त मूढ़ (पुरुष उसे) नहीं बूझता, पीछे
१०।१२ ] दण्डवग्गो [ ६३ दुर्बुद्धि अपने ही कर्मोंके कारण आगसे जलेकी भाँति अनुताप करता है । राजगृह ( वेणुवन ) महामोग्गलान ( थेर ) १३७-यो दण्डेन अदण्डेसु अप्पदुट्ठेसु दुस्सति । दसमन्नतरं ठानं खिप्पमेव निगच्छति ॥६॥ ( यो दण्डेनादण्डेष्वप्रदुष्टेषु दुष्यति । दशानामन्यतमं स्थानं क्षिप्रमेव निगच्छति ॥९॥ ) १३८-वेदनं फरुसं जानिं सरीरस्स च भेदनं । गरुकं वापि आबाधं चित्तक्खेपं व पापुणे ॥१०॥ ( वेदनां परुषां ज्यानिं शरीरस्य च भेदनम् । गुरुकं वाप्याबाधं चित्तक्षेपं वा प्राप्नुयात् ॥१०॥ ) १३६-राजतो वा उपस्सग्गं अब्भक्खानं व दारुणं । परिक्खयं व ञातीनं भोगानां व पभङ्गुणं ॥११॥ ( राजतो वोपसर्गमभ्याख्यानं वा दारुणम् । परिक्षयं वा ज्ञातीनां भोगानां वा प्रभंजनम् ॥११॥ ) १४०-अथवस्स अगारानि अग्गी दहति पावको । कायस्स भेदा दुप्पञ्ञो निरयं सोपपज्जति ॥१२॥ ( अथवाऽस्यागाराण्यग्निर्दहति पावकः । कायस्य भेदाद् दुष्प्रज्ञो निरयं स उपपद्यते ॥१२॥ ) अनुवाद—जो दण्डरहितोंको दण्डसे ( पीड़ित करता है ), निर्दोषोंको दोष लगाता है, वह शीघ्र ही इन स्थानोंमेंसे एकको प्राप्त
६४ ] धम्मपद [ १०।१४ होता है। कड़वी वेदना, हानि, अंगका भंग होना, भारी बीमारी, (या) चित्तविक्षेप (= पागल) को प्राप्त होता, है। या राजासे दण्डको (प्राप्त होता है।), दारुण निन्दा, जाति बन्धुओंका विनाश, भोगोंका क्षय; अथवा उसके घरको अग्नि = पावक जलाता है, काया छोड़नेपर वह दुर्बुद्धि नर्कमें उत्पन्न होता है। जेतवन बहुभक्तिक (भिक्षु) १४१-न नग्गचरिया न जटा न पङ्का नानासका थण्डिलसायिका वा । रजोवजल्लं उक्कुटिकप्पधानं सोधेन्ति मच्चं अवितिण्णकङ्खं ॥१३॥ ( न नग्नचर्या न जटा न पंकं नाऽनशनं स्थण्डिलशायिका वा। रजोजलीयं उत्कुटिकप्रधानं शोधयन्ति मर्त्य' अवितीर्णाकांक्षम् ॥१३॥ ) अनुवाद—जिस पुरुषकी आकांक्षायें समाप्त नहीं हो गईं, उस मनुष्य- की शुद्धि, न नंगे रहनेसे, न जटासे, न पंक (लपेटने) से, न फाका (=उपवास) करनेसे, न कड़ी भूमिपर सोनेसे, न धूल लपेटनेसे, न उकडूँ बैठनेसे होती है। जेतवन सन्तति (महामात्य) १४२-अलङ्कतो चेपि समं चरेय्य सन्तो दन्तो नियतो ब्रह्मचारी।
१०।१६ ] दण्डवग्गो [ ६५ सब्बेसु भूतेसु निधाय दण्डं सो ब्राह्मणो सो समणो स भिक्खू ॥१४॥ ( अलंकृतश्चेदपि शमं चरेत् शान्तो दान्तो नियतो ब्रह्मचारी । सर्वेषु भूतेषु निधाय दण्डं स ब्राह्मणः स श्रमणः स भिक्षुः ॥१४॥ ) अनुवाद—अलंकृत रहते भी यदि वह शान्त, दान्त, नियमतत्पर, ब्रह्म- चारी, सारे प्राणियोंके प्रति दंडत्यागी है, तो वही ब्राह्मण है, वही श्रमण (=संन्यासी ) वही भिक्षु है । जेतवन पिलोतिक ( थेर ) १४३—हिरिनिसेधो पुरिसो कोचि लोकस्मिं विज्जति । यो निन्दं अप्पबोधति अस्सो भद्दो कशामिव ॥१५॥ ( ह्रीनिषेधः पुरुषः कश्चित् लोके विद्यते । यो निन्दां न प्रबुध्यति अश्वो भद्रः कशामिव ॥१५॥) अनुवाद—लोकमें कोई पुरुष होते हैं, जो ( अपने ही ) लज्जा करके निषिद्ध ( कर्म ) को नहीं करते, जैसे उत्तम घोड़ा कोड़े को नहीं सह सकता, वैसे ही वह निन्दाको नहीं सह सकते । १४४—अस्सो यथा भद्रो कसानिविट्ठो आतापिनो संवेगिनो भवाथ । सद्धाय सीलेन च वीरियेन-च समाधिना धम्मविनिच्छयेन च । ५
६६ ] धम्मपदं [ १०।१७ सम्पन्नविज्जाचरणा पतिस्सता पहस्सथा दुक्खमिदं अनप्पकं ॥१६॥ (अश्वो यथा भद्रः कशानिविष्ट आतापिनः संवेगिनो भवत । श्रद्धया शीलेन च वीर्येण च समाधिना धर्मविनिश्चयेन च । सम्पन्नविद्याचरणाः प्रतिस्मृताः प्रहास्यथ दुःखमिदं अनल्पकम् ॥१६॥) अनुवाद—कोड़े पड़े उत्तम घोड़ेकी भाँति, उद्योगी, ग्लानियुक्त, (वेगवान् ) हो; श्रद्धा, आचार, वीर्य, समाधि, और धर्म- निश्चयसे युक्त ( बन ), विद्या और आचरणसे समन्वित हो, दौड़कर इस महान् दुःख(राशि) को पार कर सकते हो । १४५-उदकं हि नयन्ति नेत्तिका उसुकरा नमयन्ति तेजनं । दारुं नमयन्ति तच्छका अत्तानं दमयन्ति सुव्वता ॥१७॥ (उदकं हि नयन्ति नेतृकाः, इषुकारा नमयन्ति तेजनम् । दारुं नमयन्ति तक्षका आत्मानं दमयन्ति सुव्रताः ॥१७॥) अनुवाद—नहरवाले पानी लेजाते हैं, बाण बनानेवाले बाणको ठीक करते हैं, बढ़ई लकड़ीको ठीक करते हैं, सुन्दर व्रतवाले अपनेको दमन करते हैं । १०-दण्डवर्ग समाप्त