भारतकोश
संग्रह पर लौटें

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

कण्डिका २१ ॥ वैश्वानर, जातवेदा और अश्व नामक अग्नि

१२२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० २१ ॥ कण्डिका २१ ॥ वैश्वानर, जातवेदा और अश्व नामक अग्नि का वही विषय ॥ ( त्वा वैश्वानरम् अग्निम् आहुः सदनान् प्रदहन् उ अगाः, सः नः देवत्रा अधिब्रूहि, वयं तव मा रिषाम इति ) [ क० देखो २० ] तुझको वैश्वानर [ सब नरों का हितकारी ] अग्नि लोग कहते हैं, [ शत्रुओं के ] घर वालों को जलाता हुआ तू चला है, सो तू हमसे विद्वानों के बीच अधिकार पूर्वक बोल, हम तेरे होकर दुखी न होवें [ यह ब्राह्मण वचन है ] । ( तम् एताभिः पंचभिः ऋग्भिः उपाकुरुते, यत् प्रथमं जायमानः अक्रन्दः इति ) उस [ अश्व ] को इन पांच ऋचाओं से वह [ ब्राह्मण ] संस्कार करता है—जो तूने उत्पन्न होते हुये पहिले शब्द किया है, [ यह प्रतीक ऋग्वेद १ । १६३ । १–५ की, है, देखो क० १८ ] । ( सः अशाम्यत् ) वह [ अश्व अग्नि ] शान्त हो गया, ( तस्मात् अश्वः पशूनां जिघत्सुतमः भवति ) इसलिये अश्व पशुओं में अधिक खानेवाला होता है [ वैसा ही अग्नि है ] । ( एषः हि वैश्वानरः ) यही [ अश्व ] वैश्वानर [ अग्नि ] है, ( तस्मात् अग्निपदम् अश्वं ब्रह्मणे ददाति ) इसलिये अग्नि पद वाले अश्व को ब्रह्मा [ विद्वान् ] के लिये देता है । ( ब्रह्मणे हि प्रत्तं तस्य रसम् अपीडयत् ) ब्रह्मा के लिये उस दिये हुये के रस को उस [ प्रजापति ] ने निचोड़ा । ( सः रसः अभवत् ) वह रस हो गया । ( रसः ह वै एषः, तं वै एतं रसं सन्तं रथः इति आचक्षते ) रस ही यह है उस रस होते हुये को ही—यह रथ है—ऐसा लोग कहते हैं । ( परोक्षेण ) परोक्ष [ आंख ओट प्रलय में वर्त्तमान ब्रह्म ] के द्वारा ( परोक्षप्रियाः इव हि ) परोक्षप्रिय [ आंख ओट भविष्य के प्रेमी ] लोगों के समान ही ( देवाः ) देवता [ विद्वान् लोग ] ( प्रत्यक्षद्विषः ) प्रत्यक्ष [ वर्त्तमान अवस्था ] के द्वेषी [ विरोधी ] ( भवन्ति ) होते हैं [ देखो गो० पू० १ । १ ] । ( सः देवान् आगच्छत् ) वह [ रथ वा रस ] देवों [ इन्द्रियों ] में आया । ( सः देवेभ्यः अन्वातिष्ठत् ) और वह देवों के लिये अनुष्ठान करने लगा । ( तस्मात् देवाः अबिभयुः, तं ब्रह्मणे प्रायच्छन् ) उससे देव डर गये, उसे उन्होंने ब्रह्मा को दे दिया ( तम् एतया ऋचा आज्याहुत्या अभ्यजुहोत् ) उसको इस ऋचा द्वारा घृत की आहुति से उसने ग्रहण किय:—( इन्द्रस्योजो मरुतामनीकम् इति ) इन्द्रस्यौजो मरुतामनीकम्—अथ० ६ । १२५ । ३ ॥ २१—( आहुः ) कथयन्ति ( सदनान् ) सदन—अर्शआद्यच् । शत्रुगृहवतः पुरुषान् ( उ ) वितर्के ( अगाः ) प्राप्तवान् ( नः ) अस्मान् ( मा रिषाम ) हिंसिता मा भूम ( जिघत्सुतमः ) अद भक्षणे—सन्, घस्लृ आदेशः । सनाशंसभिक्ष उः ( पा० ३ । २ । १६८ ) जिघत्स—उः, तमप् । अतिशयेन भक्षणेच्छुः । महाशनः— निरु० २ । २७ । (पदम्) प्रापणीयम् (प्रत्तम् ) अच उपसर्गात्तः ( पा० ७ । ४ । ४७ )

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० २१ ॥ १२३ ( रथम् अभिहृत्य तम् एतया ऋचा अतिष्ठत् ) रथ को ग्रहण करके उस पर इस ऋचा द्वारा वह बैठा-( वनस्पते वीड्वङ्गो हि भूयाः । इति ) वनस्पते वीड्वङ्गो हि भूयाः । इति……अथ० ६ । १२५ । १ । ( तस्म त् आग्न्याधेयिकं रथं ब्रह्मणे ददाति ) इसलिये अग्नि रूप आधेय के रक्षक रथ को ब्रह्मा के लिये देता है । ( ब्रह्मणे हि प्रत्तं तस्य तक्षाणः तनूज्येष्ठां दक्षिणां निरमिमीत ) ब्रह्मा के लिये दिये हुये उसके सूक्ष्म बनाने वालों ने सूक्ष्मता को महाप्रधान रखने वाली दक्षिणा को बनाया है । ( तां पंचसु अपश्यत् ऋचि यजुषि साम्नि शान्ते अथ घोरे ) उस [ दक्षिणा ] को पांच में देखा-ऋग् [ स्तुति योग्य विद्या ] में, यजु [ सत्कर्म विद्या ] में, साम [ मोक्ष विद्या ] में, शान्त [ शान्त व्यवहार ] में और घोर [ भयानक व्यवहार ] में । ( तासां द्वे ब्रह्मणे प्रायच्छत् वाचं च ज्योतिः च ) उन [ विद्याओं ] में से दो ब्रह्मा को दीं-वाणी और ज्योति । ( वाक् वै धेनुः, ज्योतिः हिरण्यम् ) वाणी ही दुधैल गौ [ के समान ] और ज्योति तेज है । ( तस्मात् आग्न्याधेयिकां चातुष्प्राश्यां धेनुं ब्रह्मणे ददाति ) इसलिये अग्नि रूप आधेय की रक्षक चार प्रकार से फैलने योग्य [ क० १६ ] दुधैल गाय ब्रह्मा को देता है । ( ब्रह्मणे हि प्रत्ता पशुषु शाम्यमानेषु चक्षुः हापयति ) ब्रह्मा को ही दी हुई गौ पशुओं के शान्त होने पर आंख पहुंचाती है । ( चक्षुः एव तत् आत्मनि धत्ते ) आंख को ही तब वह अपने में धारण करता है । ( यत् वै चक्षुः तत् हिरण्यम् ) जो आंख है वही तेज है ( तस्मात् आग्न्याधेयिकं हिरण्यं ब्रह्मणे ददाति ) इसलिये अग्नि रूप आधेय का रक्षक तेज ब्रह्मा को वह देता है । ( ब्रह्मणे हि प्रत्तं तस्य आत्मन्¹ अधत्त तेन प्राज्वलयत् ) ब्रह्मा को दिया हुआ [ तेज ] उसके आत्मा में उसने धारण किया है, उससे उसने [ जगत् को ] प्रकाशित किया है । ( यत् न अधत्त तत् आग्ला अभवत् ) जो ( तेज को ) उसने न धारण किया, उस से आग्ला [ बड़ी ग्लानि वा थकावट ] हुई । ( तत् आग्ला भूत्वा सा समुद्रं प्राविशत् ) बड़ी ग्लानि हो कर उस [ ग्लानि ] ने समुद्र में प्रवेश किया । प्र + ददातेः-क्तः । प्रकर्षेण दत्तम् । दत्तस्य वा ( आग्न्याधेयिकम् ) रक्षति ( पा० ४ । ४ । ३३ ) अग्न्याधेय-ठक् । अग्निरूपस्याधेयस्य रक्षकम् ( तक्षाणः ) कनिन् युवृषितक्षि० ( उ० १ । १५६ ) तक्षू तनूकरणे-कनिन् । सूक्ष्मीकर्तारः ( तनुज्ये- ष्ठाम् ) तनूः सूक्ष्मक्रिया ज्येष्ठा महाप्रधाना यस्यां ताम् ( धेनुः ) धेट इच्च ( उ० ३ । ३४ ) धेट् पाने-नुः । धेनुर्वाक्-निघ० १ । ११ । धेनुर्घयतेर्वा धिनोतेर्वा-निरु० ११ । ४२ ) दोग्ध्री वाक् । नवप्रसूता गौः ( चातुष्प्राश्याम् ) गो० पू० २ । १६ । चतुर्धा व्याप्याम् ( हापयति ) ओहाङ् गतौ-णिच्, हापयति गमयति प्रापयति ( आग्ला ) आ + ग्लै हर्षक्षये कलमे च-डः, टाप् । समन्ताद् ग्लानिः । श्रमातिः १. आत्मन्यधत्त यह पाठ समीचीन प्रतीत होता है ॥ सम्पा० ॥

१२४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० २१ ॥ ( सा समुद्रम् अदहत् ) उसने समुद्र को जला दिया । ( तस्मात् दुर्गिः अपि समुद्रः वैश्वानरेण हि दग्धः ) इस लिये दुर्गम भी समुद्र वैश्वानर [ अग्नि ] करके जलाया गया । ( सा पृथिवीम् उदैत्, सा पृथिवीं व्यदहत् ) वह पृथिवी में उदय हुई उसने पृथिवी को जला दिया । ( सा देवान् आगच्छत् सा देवान् अहेडत् ) वह देवों में आई, उसने देवों का अनादर किया । ( ते देवाः ब्रह्माणम् उपाधावन् ) वे देव ब्रह्मा के पास दौड़े गये । ( सः न एव अगायत् न अनृत्यत् ) उस [ ब्रह्मा ] ने न तो गाया न नाचा । ( सा एषा आग्ला! एषा कारुविदा नाम ) सो यही आग्ला है यही कर्म करने वालों की वेदना [ पीड़ा ] नाम है । ( तं वै एतम् आग्लाहतं सन्तम् आग्लागृधः इति आचक्षते ) उस बड़ी ग्लानि करके ताड़े गये होते हुये [ ब्राह्मण ] को—यह बड़ी ग्लानि का लालची है—ऐसा लोग कहते हैं । ( परोक्षेण ) परोक्ष [ आँख ओट प्रलय में वर्त्तमान ब्रह्म ] के द्वारा ( परोक्षप्रियाः इव हि ) परोक्षप्रिय [ आंख ओट भविष्य के प्रेमी ] लोगों के समान ही ( देवाः ) देवता [ विद्वान् लोग ] ( प्रत्यक्षद्विषः ) प्रत्यक्ष [ वर्त्तमान अवस्था ] के द्वेषी [ विरोधी ] ( भवन्ति ) होते हैं [ ऊपर देखो ] । ( यः एषः ब्राह्मणः गायनः वा नर्त्तनः वा भवति तम् आग्लागृधः इति आचक्षते ) जो यह ब्राह्मण गवैया वा नचकैया होता है, उसको—यह आग्लागृध [ बड़ी ग्लानि का लालची ] है—ऐसा लोग कहते हैं । ( तस्मात् ब्राह्मणः न एव गायेत् न आनृत्येत् आग्लांगृधः मा स्यात् ) इस लिये ब्राह्मण न गावै न नाचै और आग्लागृध [ बड़ी ग्लानि का लालची ] न होवे । ( तस्मात् ब्राह्मम्यं हविः पूर्वम् प्राजापत्यम् अपरम् ) इसलिये ब्राह्मम्य [ वेद विचार की ] हवि पहिले है और प्राजापत्य [ व्रत विशेष की हवि ] पीछे है । ( प्राजापत्यात् ब्राह्मयम् एव उत्तमम् इति ब्राह्मणम् ) प्राजापत्य व्रत की हवि से ब्राह्मय [ वेद विचार की ] हवि उत्तम है । [ प्राजापत्य व्रत का लक्षण मनु० ११ । २११ में इस प्रकार है—त्र्यहं प्रातः त्र्यहं सायं त्र्यहमद्यादयाचितम् । त्र्यहं परं च नाश्नीयात् प्राजापत्यं चरन् द्विजः ॥ अर्थ—प्राजापत्य व्रत का आचरण करने वाला द्विज तीन दिन प्रातःकाल, तीन दिन सायंकाल और तीन दिन बिना मांगा अन्न खावे और फिर तीन दिन न खावे । यह १२ दिन का एक प्राजापत्य व्रत होता है ] ॥ २१ ॥ भावार्थः—जो मनुष्य अग्नि विद्या का सुप्रयोग करके कर्मकुशल होते हैं, वे आनन्द पाते हैं ॥ २१ ॥ विशेषः—प्रतीक वाले मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं । ( दुर्गिः ) खनिकष्यज्यसिवसि० ( उ० ४ । १४०, गम्लृ गतौ—इप्रत्ययः, स च डित् । दुःखेन गमनीयः ( अहेडत् ) हेडृ अनादरे—लङ् । तिरस्कृतवती ( कारुविदा ) कृवापाजिमि० ( उ० १ । १ ) करोतेः—उण् + विद सत्तायाम्—अङ्, टाप् । कारूणां कर्मकृतां पीडा ( आग्लाहतम् ) आग्लया ताडितम् । ( आग्लागृधः ) गृधु अभि- कांक्षायाम्—कः । आग्लायां लुब्धः ( ब्राह्म्यम् ) ब्रह्मणः इदम्, ब्रह्मन्—ष्यञ् । ब्रह्मसम्बन्धि ( प्राजापत्यम् ) प्रजापति—ष्यः, ततः अर्शआद्यच् । द्वादशाहसाध्यव्रत- विशेषसंबन्धिहविः—मनु० ११ । २११ ॥

कण्डिका २२ ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० २२ १२५ १-यदक्रन्दः प्रथमं जायमान उद्यन्त्समुद्रादुत वा पुरीषात् । श्येनस्य पक्षा हरिणस्य बाहू उपस्तुत्यं महि जातं ते अर्वन् ॥ १ ॥ यमेन दत्तं त्रित एनमायुनगिन्द्र एणं प्रथमो अध्यतिष्ठत् । गन्धर्वो अस्य रशनामगृभ्णात्सूऱादश्वं वसवो निरतष्ट ॥ २ ॥ असि यमो अस्यादित्यो अर्वन्नसि त्रितो गुह्येन व्रतेन । असि सोमेन समया विपृक्त आहुस्ते त्रीणि दिवि बन्धनानि ॥ ३ ॥ त्रीणि त आहुर्दिवि बन्धनानि त्रीण्यप्सु त्रीण्यंतः समुद्रे । उतेव मे वरुणश्छन्त्स्यर्वन् यत्रा त आहुः परमं जनित्रम् ॥ ४ ॥ इमा ते वाजिन्त्रत्र मार्जनानीमा शफानां सनितुर्निधाना । अत्रा ते भद्रा रशना अपश्यममृतस्य या अभिरक्षन्ति गोपाः ॥५॥ ऋग्० १ । १६३ । १-५ अर्थः- ( अर्वन् ) हे विज्ञानी पुरुष ! ( यत् ) जिस कारण ( समुद्रात् ) अन्तरिक्ष से ( उत वा ) अथवा ( पुरीष.त् ) पूर्ण कारण से ( उद्यन् ) उदय होते हुए [सूर्य के तुल्य] (जायमानः) उत्पन्न होता हुआ तू ( प्रथमम् ) पहिले ( अक्रन्द . ) शब्द करता है, ( श्येनस्य ) वाज के ( पक्षा ) दो पंखों के समान और ( हरिणस्य ) हरिण के ( बाहू ) दो भुजाओं के तुल्य ( ते ) तेरा ( उपस्तुत्यम् ) बहुत प्रशंसनीय और ( महि ) बड़ा ( जातम् ) उत्पन्न हुआ कर्म है ॥ १ ॥ [ शेष मन्त्रों का अर्थ भाष्य में देखो । ] २--इन्द्रस्योजो मरुतामनीकं मित्रस्य गर्भो वरुणस्य नाभिः । स इमां नो हव्यदातिं जुषाणो देव रथ प्रति हव्या गृभाय ॥ अथ० ६ । १२५ । ३, ऋ० ६ । ४७ । २८, यजु० २६ । ५४ । [ हे राजन् ! यहाँ पर ] ( मरुताम् ) शूरों का (अनीकम्) सेना दल, ( इन्द्रस्य ) बिजुली का ( ओजः ) बल, ( मित्रस्य ) प्राण [चढ़ने वाले वायु] का ( गर्भः) गर्भ [ अधिष्ठान ] और ( वरुणस्य ) अपान [ उतरने वाले वायु ] का ( नाभिः ) [ मध्यस्थान ] है । ( सः ) सो तू ( देव ) हे प्रकाशमान ! ( रथ ) रमणीय स्वरूप विद्वान् ! ( नः ) हमारे लिए ( इमाम् ) इस ( हव्यदातिम् ) देने योग्य पदार्थों की दान क्रिया को ( जुषाणः ) सेवता हुआ ( हव्या ) ग्राह्य वस्तुओं को ( प्रति ) प्रतीति के साथ ( गृभाय ) ग्रहण कर ॥ ३ ॥ ३--वनस्पते वीड्वङ्गो हि भूया अस्मत्सखा प्रतरणः सुवीरः । गोभिः सन्नद्धो असि वीडयस्वास्थाता ते जयतु जेत्वानि ॥ १ ॥ अथ० ६ । १२५ । १, ऋग्० ६ । ४७ । २६, यजु० २९ । ५२ । ( वनस्पते ) हे किरणों के पालन करने वाले सूर्य के समान राजन् ! ( वीड्वङ्गः ) बलिष्ठ अङ्गों वाला तू ( हि ) ही ( प्रतरणः ) बढ़ाने वाला ( सुवीरः ) अच्छे अच्छे वीरों से युक्त ( अस्मत्सखा ) हमारा मित्र (भूयाः) हो । तू ( गोभिः ) बागों ओर वज्रों से ( सन्नद्धः ) अच्छे प्रकार सजा हुआ ( असि ) है, [ हमें ] ( वीडयस्व ) दृढ़ बना, ( ते ) तेरा ( आस्थाता ) श्रद्धावान् सेनापति ( जेत्वानि ) जीतने योग्य शत्रुओं की सेनाओं को ( जयतु ) जीते ॥ कण्डिका २२ ॥ अथर्वाणश्च ह वा आङ्गिरसश्च भृगुवक्षुषी तद् ब्रह्माभिव्यापश्यंस्तदजानन्वयं वा इदं सर्वं यद्भृग्वङ्गिरस इति । ते देवा ब्राह्मम्यं हविर्यत्सान्तपनेऽग्नावजुहवुरेतद्वै ब्राह्मम्यं हविर्यत्सान्तपनेऽग्नो हूयते, एष ह वै सान्तपनोंऽगिर्नयद् ब्राह्मणस्तस्योज्जं-

कण्डिका २२ ॥ सान्तपन अग्नि में प्राजापत्य हवि के साथ

१२६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० २२ ॥ योर्ज्या देवा अभजन्तं सुमनस एव स्वधां पितरः श्रद्धया स्वर्गं लोकं ब्राह्मणास्तेन सुन्वन्त्यृषयोऽन्ततः स्त्रियः केवल आत्मन्यवारुन्धत वाह्या उभयेन सुन्वन्ति, यद्वै यज्ञे ब्राह्मयं हविर्न निरुप्येतानृजवः प्राजापत्यहविषो मनुष्या जायेरन्नसौ याँल्लो- कान् शृण्विति पिता ह्येष आहवनीयस्य गार्हपत्यस्य दक्षिणाग्नेर्योऽग्निहोत्रं जुहोतीति, देवा प्रिये धामनि मदन्ति तेषामेषोऽग्निः सान्तपनश्रेष्ठो भवत्येतस्य वाचि तृप्तायामग्निस्तृप्यति, प्राणे तृप्ते वायुस्तृप्यति, चक्षुषि तृप्त आदित्यस्तृप्यति, मनसि तृप्ते चन्द्रमास्तृप्यति, श्रोत्रे तृप्ते दिशश्चान्तर्द्देशाश्च तृप्यन्ति स्नेहेषु तृप्तेष्वापस्तृप्यन्ति, लोमेषु तृप्तेष्वोषधिवनस्पतयस्तृप्यन्ति, शरीरे तृप्ते पृथिवी तृप्यत्येवमेषोऽग्निः सान्तपनः श्रेष्ठस्तृप्तः सर्वांस्तृप्तांस्तर्पयतीति ब्राह्मणम् ॥ २२ ॥ कण्डिका २२ ॥ सान्तपन अग्नि में प्राजापत्य हवि के साथ ब्राह्म्य हवि की आवश्यकता ॥ २२-(अथर्वाणः) निश्चल ब्रह्म के वेद (च च) और (आङ्गिरसः) पूर्णज्ञान युक्त व्यवहार (ह वै) निश्चय करके (भृगुचक्षुषी) परिपक्व ज्ञान वाले मुनि के दो नेत्र हैं, (तत् ब्रह्म अभिपश्यन् तत् अजानन्) उस ब्रह्म को उन्होंने [ऋषियों ने] सब ओर से देख लिया और जाना-(वयं वै इदं सर्वम् [जानीम] यत् भृग्वङ्गिरसः) हम इस सब को [जानें] जो परिपक्वज्ञान है। (यत् ब्राह्मयं हविः ते देवाः सान्तपने अग्नौ अजुहवुः) जो ब्राह्म्य हवि है [उसको] उन देवों ने सान्तपन [पूरे ताप वाले वा ऐश्वर्य वाले] अग्नि में छोड़ा, अथवा सांतपन व्रत में अग्नि पर छोड़ा। [सान्तपन व्रत का लक्षण मनु ११ । २१२ में इस प्रकार है। गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम् । एकरात्रोपवासश्च कृच्छ्रं सान्तपनं स्मृतम् ॥ अर्थ—गोमूत्र गोबर, दूध, दही, घी, कुशा का जल एक दिन खावे और एक रात्रि दिन उपवास करे, यह कृच्छ्र सान्तपन कहा गया है] । (एतत् वै ब्राह्मयं हविः यत् सान्तपने अग्नौ हूयते) यह ब्राह्म्य हवि है जो सान्तपन अग्नि में छोड़ा जाता है। (एषः वै सान्तपनः अग्निः यत् ब्राह्मणः) यही सान्तपन अग्नि है, जो ब्राह्मण है। (तस्य ऊर्जया देवाः ऊर्जीं, सुमनसः पितरः स्वधां स्वर्गं लोकं श्रद्धया एव अभजन्त) उस [ब्राह्मण] के पराक्रम से देवों ने पराक्रम को, प्रसन्न मन वाले पितरों [पालने वाले विद्वानों] ने स्वधा [अपनी २२-(अथर्वाणः) निश्चलब्रह्मवेदाः (आङ्गिरसः) अङ्गिरस्-अण् । पूर्ण- ज्ञानयुक्तव्यवहाराः (भृगुचक्षुषी) भृगोः परिपक्वज्ञानस्य मुनेर्नेत्रद्वयम् (सर्वम्) सर्वं जानीम इत्यर्थः। (भृग्वङ्गिरसः) परिपक्वज्ञानानि (सान्तपने) सम् + तप दाहे ऐश्वर्य्ये च-ल्युट् । तत्र भवः (पा० ४।३।५३) अण् । संतपने सम्यक्तपनयुक्ते पूर्णेैश्वर्य्ययुक्ते वा । अथवा व्रतविशेषे-मनुः ११।२१२ (ऊर्जया) ऊर्ज बलप्राणनयोः- पचाद्यच् । पराक्रमेण । शक्त्या (सुमनसः) शोभनमनस्काः। । स्वधाम्) आः समिणिक्षिषिभ्याम् (उ० ४।१७५) स्वद आस्वादने-आ, दस्य घः । स्वादयति रसान् उत्पादायतीति स्वधा। यद्वा। आतोऽनुपसर्गे कः (पा० ३।२।३) स्व + डुधाञ्

कण्डिका २३ ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० २३ ॥ १२७ धारण शक्ति वा अन्न वा अमृत ] और स्वर्ग लोग को सेया है । (ब्राह्मणाः ऋषयः तेन अन्ततः सुन्वन्ति) ब्रह्म ज्ञानी ऋषि लोग उस [ कर्म ] से अन्त में [ सोम रस ] निचोड़ते हैं । (स्त्रियः केवले आत्मनि अवारुन्धत) स्त्रियों ने सेवनीय परमात्मा में [ स्वर्ग आदि ] पाया है । (वाह्याः उभयेन सुन्वन्ति, ले चलने योग्य पुरुष दोनों [ ब्राह्म्य ओर प्राजापत्य हवि] से [सोम रस] निचोड़ते हैं । (यत् वै यज्ञे ब्राह्म्य हविः न निरूप्येत प्राजापत्यहविषः मनुष्या अनृजवः जायेरन्) जो यज्ञ में ब्राह्म्य हवि न बनाया जावे, प्राजापत्य हवि वाले मनुष्य कुटिल हो जावें । (असौ हि एषः पिता यान् लोकान् शृण्विति) वह पिता [ पालन करने वाला पुरुष ] भी [ उन बुरे लोगों में कुटिल होता है ] जिन लोगों को वह सुनता है, (आहवनीयस्य गार्हपत्यस्य दक्षिणाग्नेः यः अग्निहोत्रं जुहोति इति) [वह पुरुष भी कुटिल होता है] जो आहवनीय, गार्हपत्य और दक्षिणाग्नि के अग्निहोत्र को ही करता है। (देवाः प्रिये धामनि मदन्ति तेषाम् एषः अग्निः सान्तपन- श्रेष्ठः भवति) देव [ विद्वान् लोग ] प्रिय स्थान में सुख पाते हैं, उनका यह अग्नि सान्तपन [ पूरे ऐश्वर्य वाला ] श्रेष्ठ होता है । (एतस्य वाचि तृप्तायाम् अग्निः तृप्यति) इस [ ब्रह्मा ] की वाणी तृप्त होने पर अग्नि तृप्त होता है, (प्राणे तृप्ते वायुः तृप्यति) प्राण तृप्त होने पर पवन तृप्त होता है, (चक्षुषि तृप्ते आदित्यः तृप्यति) नेत्र तृप्त होने पर सूर्य तृप्त होता है, (मनसि तृप्ते चन्द्रमाः तृप्यति) मन तृप्त होने पर चन्द्रमा तृप्त होता है, (श्रोत्रे तृप्ते दिशः च अन्तर्देशाः च तृप्यन्ति) कान तृप्त होने पर दिशायें और बीच की दिशायें तृप्त होती हैं । (स्नेहेषु तृप्तेषु आपः तृप्यन्ति) रसों वा चिकने पदार्थों के तृप्त होने पर जल तृप्त होते हैं, (लोमेषु तृप्तेषु ओषधिवनस्पतयः तृप्यन्ति) लोमों के तृप्त होने पर ओषधि और वनस्पतियां तृप्त होती हैं, (शरीरे तृप्ते पृथिवी तृप्यति) शरीर तृप्त होने पर पृथिवी तृप्त होती है । (एवं एषः सान्तपनः श्रेष्ठः तृप्तः सर्वान् तृप्तान् तर्पयति इति ब्राह्मणम्) इस प्रकार से यह श्रेष्ठ तृप्त सान्तपन [ बड़े ऐश्वर्य वाला ] अग्नि सब तृप्त [ पदार्थों ] को तृप्त करता है, यह ब्राह्मण है । २२ ॥ भावार्थः- मनुष्य सान्तपन अग्नि में ब्राह्म्य हवि और प्राजापत्य हवि छोड़ें। प्राजापत्य और स्त्री आदि शब्दों से शास्त्र रीति पर सन्तानोत्पादन की ओर संकेत जान पड़ता है । इस विषय के लिये देखो—बृहदारण्यकोपनिषद्, अध्याय ६ ब्राह्मण ५ ॥ कण्डिका २३ ॥ सान्तपना इदं हविरित्येष ह वै सान्तपनोऽग्निर्यद् ब्राह्मणो यस्य गर्भा- धारणपोषणयोः-कः, टाप् । अथवा क्विप् । स्वधा = उदकम्—निघ० १ । १२ । अन्नम् निघ० २ । ७ । पितॄणाम् अन्नम् । अमृतम् । आत्मधारणसामर्थ्यम् (सुन्वन्ति) सोमरसम् निष्पीडयन्ति (केवले) केवृ सेवने—कलच् । सेवनीये । निश्चिते । (आत्मनि) परमात्मनि (वाह्या ) वह प्रापणे ण्यत् । प्रापणीयाः पुरुषाः (उभयेन) ब्राह्म्येन प्राजापत्येन च हविषा (शृण्विति) आर्षप्रयोगः । शृणोति । (धामनि) स्थाने (मदन्ति) हर्षन्ति (स्नेहेषु) रसयुक्तपदार्थेषु ॥

कण्डिका २३ ॥ बिना यज्ञ अग्नि वाला ब्राह्मण स्वर्ग नहीं पाता ॥

१२८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० २३ ॥ धानपुंसवनसीमन्तोन्नयनजातकर्मनामकरणनिष्क्रमणान्नप्राशनगोदानचूड़ाकरणोपन- यनप्लावनाग्निहोत्रव्रतचर्यादीनि कृतानि भवन्ति, स सान्तपनोऽथ योऽयमनग्निकः स कुम्भे लोष्टः, तद्यथा कुम्भे लोष्टः प्रक्षिप्तो नैव शौचार्थाय कल्पते नैव शस्यं निर्वर्त्तयत्येवमेवायं ब्राह्मणोऽनग्निकस्तस्य ब्राह्मणस्यानग्निकस्य नैव दैवं दद्यान्न पित्र्यं न चास्य स्वाध्यायाशिषो न यज्ञ आशिषः स्वर्गङ्गमा भवन्ति । तदप्येतदृचोक्तम् । अग्निं दूतं वृणीमहे होतारं विश्ववेदसम् । अस्य यज्ञस्य सुक्रतुमिति ब्राह्मणम् । २३ ॥ कण्डिका २३ ॥ बिना यज्ञ अग्नि वाला ब्राह्मण स्वर्ग नहीं पाता ॥ ( सान्तपनाः इदं हविः इति ) सान्तपन अग्नियां यह हवि है । ( एषः ह वै सान्तपनः अग्निः यत् ब्राह्मणः ) यही सान्तपन [ बड़े ऐश्वर्य वाला ] अग्नि है जो ब्राह्मण है । ( यस्य गर्भाधान पुंसवन सीमन्तोन्नयन-जातकर्म-नामकरण- निष्क्रमण-अन्नप्राशनं-गोदान-चूडाकरण-उपनयन-प्लावन-अग्निहोत्र- व्रतचर्यं-आदीनि कृतानि भवन्ति सः सान्तपनः ) जिस [ ब्राह्मण ] के गर्भाधान १, पुंसवन २ सीमन्तोन्नयन ३ जातकर्म ४, नामकरण ५, निष्क्रमण [ बाहर निकालना ] ६, अन्नप्राशन [ अन्न चटाना ] ७, गोदान [ केश काटना ] ८, चूडाकरण [ चोटी रखना ] ६, उपनयन [ जनेऊ और वेदारम्भ ] १० प्लावन [ विद्यास्नान वा समावर्त्तन ] ११, अग्निहोत्र [ नित्यहवन ] १२, व्रतचर्य [ ब्रह्मचर्य ] १३, आदि कर्म किये हुये होते हैं, वह [ ब्राह्मण ] सान्तपन [ अग्नि ] है । ( अथ यः अयम् अनग्निकः सः कुम्भे लोष्टः । ) और जो यह [ ब्राह्मण ] बिना यज्ञ अग्निवाला है, वह घड़े में ढेला है । तत् यथा कुम्भे प्रक्षिप्तः लोष्टः न एव शौचार्थाय कल्पते न एव शस्यं निर्वर्त्तयति, एवम् एव अयम् ब्राह्मणः अनग्निकः ) सो जैसे घड़े में गिराया हुआ ढेला न तो शौच के ही योग्य उपकारी होता है और न धान्य को ही सिद्ध करता है, ऐसे ही यह बिना यज्ञ अग्नि वाला ब्राह्मण है । ( तस्य अनग्निकस्य ब्राह्मणस्य नैव दैवं न पित्र्यं [ सुफलम् ] दद्यात् ) उस बिना यज्ञ अग्नि वाले ब्राह्मण का दैव [ पहिले जन्म का कर्म ] और न पिता का धन [ उत्तम फल ] देता है । ( न च अस्य स्वाध्यायाशिषः न यज्ञे आशिषः स्वर्गङ्गमाः २३-( सान्तपनाः ) अग्नयः ( हवि ) दातव्यं द्रव्यम् ( गोदानम् ) गावः केशाः दीयन्ते छिद्यन्ते अत्र । गो दो अवखण्डने -ल्युट् । केशच्छेदनसंस्कारः ( चूड़ाकरणम् ) मस्तके शिखाधारणसंस्कारः ( प्लावनम् ) प्लुङ् गतौ-णिच्- ल्युट् । मज्जनम् । विद्यान्तस्नानम् । समावर्त्तनसंस्कारः ( अनग्निकः ) यज्ञाग्नि- रहितः । ( लोष्टः ) लोष्टपलीतौ ( उ० ३ । १२ ) लूञ् छेदने-क्तः, सुडागमः धातो- र्गुणश्च । यद्वा लोष्ट संघाते-घञ् । मृत्तिकाखण्डः ( निर्वर्त्तयति ) निष्पादयति ( दैवम् ) पूर्वजन्मकृतकर्म ( दद्यात् ) सुफलं प्रयच्छेत् ( पित्र्यम् ) पितुर्यत्त्व ( पा० ४ । १-गोदान, उपप्लवन आदि कुछ अन्य संस्कार, जो गृह्य सूत्रों में नहीं हैं वे ज्ञातव्य हैं ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका २४ ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० २४ १२६ भवन्ति ) और न इसके स्वाध्याय [ वेदों के पढ़ने ] के आशीर्वाद और न यज्ञ में पाये आशीर्वाद स्वर्ग में पहुँचाने वाले होते हैं। (तत् अपि एतत् ऋचा उक्तम्) वह भी इस ऋचा करके कहा गया है— (अग्निं दूतं वृणीमहे होतारं विश्ववेदसम् । अस्य यज्ञस्य सुक्रतुम् ) । अथ २० । १०१ । १, ऋ० १ । १२ । १, साम० उ० २ । १ । तृच ६, तथा पू० १ । १ । ३ । (दूतम्) पदार्थों के पहुँचाने वाले, (होतारम् ) वेग आदि देने वाले, (विश्ववेदसम् ) सब धनों के प्राप्त कराने वाले (अस्य) इस [ प्रसिद्ध ] (यज्ञस्य ) यज्ञ [ संयोग वियोग व्यापार ] के ( सुक्रतुम् ) सुधारने वाले (अग्निम् ) अग्नि [ आग, बिजुली, सूर्य ] को (वृणीमहे ) हम स्वीकार करते हैं—( इति ब्राह्मणम् ) यह ब्राह्मण मत है ॥ २३ ॥ भावार्थ:—ब्रह्मज्ञानी पुरुष गर्भाधान आदि संस्कारों को अग्निहोत्र के साथ करके जीवन सुफल करें ॥ २३ ॥ कण्डिका २४ ॥ अथ ह प्रजापतिः सोमेन यक्ष्यमाणो वेदानुवाच, कं वो होतारं वृणीयां, कमध्वर्युं, कमुद्गातारं, कं ब्रह्माणमिति । त ऊचुर्ऋग्विदमेव होतारं वृणीष्व, यजुर्विदमध्वर्युं, सामविदमुद्गातारमथर्वाङ्गिरोविदं ब्रह्माणं, तथा हास्य यज्ञ- श्चतुषु॑ लोकेषु चतुर्षु॑ देवेषु चतुर्षु॑ वेदेषु चतसृषु होत्रासु चतुष्पाद् यज्ञः प्रति- ष्ठति, प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिर्य एवं वेद, तस्मादृग्विदमेव होतारं वृणीष्व, स हि हौत्रं वेदाग्निर्वै होता, पृथिवी वा ऋचामायतनमग्निर्देवता गायत्रं छन्दः भूरिति शुक्रं तस्मात्तमेव होतारं वृणीष्वेत्येतस्य लोकस्य जितय एतस्य लोकस्य विजितय एतस्य लोकस्य सञ्जितय एतस्य लोकस्यावरुद्धय एतस्य लोकस्य वृद्धय एतस्य लोकस्य समृद्धय एतस्य लोकस्योदात्तय एतस्य लोकस्य व्याप्तय एतस्य लोकस्य पर्याप्तय एतस्यं लोकस्य समाप्तये, अथ चेन्नैवंविदं होतारं वृणुते, पुरस्तादेवैषां यज्ञो रिच्यते । यजुर्विदमेवाध्वर्युं वृणीष्व स ह्याध्वर्यवं वेद, वायुर्वा अध्वर्युंरन्तरिक्षं वै यजुषामायतनं वायुर्देवता त्रैष्टुभं छन्दो भुव इति शुक्रं तस्मात्तमेवाध्वर्युं वृणीष्वेत्येतस्य लोकस्येत्येवाथ चेन्नैवंविदमध्वर्युं वृणुते, पश्चादेवैषां यज्ञो रिच्यते । सामविदमेवोद्गातारं वृणीष्व स ह्यौद्गात्रं वेदादित्यो वा उद्गाता द्यौर्वै साम्नामायतनमादित्यो देवता जागतं छन्दः स्वरिति शुक्रं तस्मात्तमेवोद्गातारं वृणीष्वेत्येतस्य लोकस्येत्येवाथ चेन्नैवंविद- मुद्गातारं वृणुते, उत्तर एवैषां यज्ञो रिच्यते । अथर्वाङ्गिरोविदमेव ब्रह्माणं वृणीष्व स हिं ब्रह्मत्वं वेद चन्द्रमा वै ब्रह्मा आपो वै भृग्वङ्गिरसामायतनं चन्द्रमा ३।७९) पितृ—यत्। रोङ् ऋतः (पा० ७।४।२७) रीडादेशः। पितुरागतं धनम् (स्वर्गंङ्गमाः) स्वर्गप्रापिकाः (दूतम्) पदार्थानां प्रापकं तापंकं वा (वृणीमहे) स्वीकुर्मः (होतारम्) वेगादिदातारम् (विश्ववेदसम्) वेदः धनं— निघ० २।१०। सर्वधनप्रापकम् (सुक्रतुम्) शोभनकर्तारम् ॥ ९

कण्डिका २४ ॥ ऋत्विजों के चुनाव में ऋग्वेदी होता, यजुर्वेदी अध्वर्यु,

१३० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० २४ ॥ देवता वैद्युतश्चोष्णिक्ककुभौ छन्दसी ओमित्यथर्वणां शुक्लं जनदित्यङ्गिरसां, तस्मा- त्तमेव ब्रह्माणं वृणीष्वेत्येतस्य लोकस्य जितय एतस्य लोकस्य विजितय एतस्य लोकंस्य संजितय एतस्य लोकस्यावरुद्धय एतस्य लोकस्य वृद्ध्य एतस्य लोकस्य समृद्धय एतस्य लोकस्योदात्तय एतस्य लोकस्य व्याप्तय एतस्य लोकस्य पर्याप्त्य एतस्य लोकस्य समाप्तयेऽथ चेन्नैवंविदं ब्रह्माणं वृणुते, दक्षिणत एवैषां यज्ञो रिच्यते ॥ २४ ॥ इति अथर्ववेदे गोपथब्राह्मणपूर्वभागे द्वितीयः प्रपाठकः समाप्तः। कण्डिका २४ ॥ ऋत्विजों के चुनाव में ऋग्वेदी होता, यजुर्वेदी अध्वर्यु, सामवेदी उद्गाता, चतुर्वेदी ब्रह्मा हो ॥ (अथ ह प्रजापतिः सोमेन यक्ष्यमाणः वेदान् उवाच) फिर प्रजापति [प्रजा- पालक परमेश्वर] सोम से [सोम याग समान ऐश्वर्य वा उत्पन्न संसार से] यज्ञ करने की इच्छा करता हुआ वेदों से बोला-(कं वः होतारं वृणीयाम्, कम् अध्वर्युम्, कम् उद्गातारम् कं ब्रह्माणम् इति) तुममें से किसको होता चुनूं किसको अध्वर्यु, किसको उद्गाता और किसको ब्रह्मा। (ते ऊचुः ऋग्विद्म् एव होतारं वृणीष्व, यजुर्विदम् अध्वर्युं म्, सामविदम् उद्गातारम् अथर्वाङ्गिरोविदं ब्रह्माणम्) वे बोले-ऋग्वेद जानने वाले को ही होता चुन, यजुर्वेद जानने वाले को अध्वर्यु, सामवेद जानने वाले को उद्गाता और अथर्वाङ्गिराओं [चारों वेद] जानने वाले को ब्रह्मा। (तथा ह अस्य यज्ञः चतुर्षु लोकेषु चतुर्षु देवेषु चतुर्षु वेदेषु चतसृषु होत्रासु चतुष्पात् यज्ञः प्रतिष्ठिति, प्रजया पशुभिः प्रतितिष्ठति यः एवं वेद) वैसे ही इस [प्रजापति] का यज्ञ चार लोकों में, चार देवों में, चार वेदों में, और चार ऋत्विजों की क्रियाओं में [देखो गो० पू० २। १६] चार पांव वाला यज्ञ ठहरता है, वह पुरुष प्रजा से और पशुओं से प्रतिष्ठा पाता है जो ऐसा जानता है। (तस्मात् ऋग्विद्म् एव होतारं वृणीष्व) इसलिये ऋग्वेद जानने वाले को ही होता चुन। (सः हि होत्रं वेद, पृथिवी वै ऋचाम् आयतनम् अग्निः देवता गायत्रं छन्दः भू इति शुक्रम्) वही होता का कर्म जानता है, अग्नि ही होता है, पृथिवी ही ऋग्वेद मन्त्रों का स्थान है, अग्नि देवता है, गायत्री छन्द है, भूः [यह व्याहृति = सर्वाधार परमेश्वर] वीर्य है। (तस्मात् तम् एव होतारं वृणीष्व इति एतस्य लोकस्य जितये १, एतस्य लोकस्य विजितये २४-(प्रजापतिः) प्रजापालकः परमेश्वरः (सोमेन) ऐश्वर्य्येण। उत्पन्नेन संसारेण। सोमरसयागेन (यक्ष्यमाणः) यष्टुमेष्यमाणः (वः) युष्माकं मध्ये (अथर्वाङ्गिरोविदम्) चतुर्वेदवेत्तारम् (अस्य) प्रजापतेः (प्रतितिष्ठति) प्रतिष्ठितो भवति (आयतनम्) आश्रयः (भूः) सर्वाधारः परमेश्वरः (शुक्रम्) वीर्य्यम् (लोकस्य) संसारस्य (जितये) जयाय (विजितये)

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० २४ १३१ २, एतस्य लोकस्य संजितये ३, एतस्य लोकस्य अवरुद्धये ४, एतस्य लोकस्य व्यृद्ध्यै ५, एतस्य लोकस्य समृद्धये ६, एतस्य लोकस्य उदात्तये ७, एतस्य लोकस्य व्याप्तये ८, एतस्य लोकस्य पर्य्याप्तये ९, एतस्य लोकस्य समाप्तये १०) इसलिये उसको ही होता चुन, इस संसार के जय के लिये १, इस संसार के विविध जय के लिये २, इस संसार के पूरे जय के लिये ३, इस संसार की रोक [ रक्षा ] के लिये ४, इस संसार की विविध बढ़ती के लिये ५, इस संसार की पूरी बढ़ती के लिये ६, इस संसार के उठान के लिये ७, इस संसार के फैलाव के लिये ८, इस संसार की पूर्णता के लिये ९, और इस संसार की सिद्धि के लिये १० । ( अथ चेत् एवंविदं होतारं न वृणुते, पुरस्तात् एव एषां यज्ञः रिच्यते ) और जो ऐसे विद्वान् को होता नहीं चुनता, पूर्व दिशा में ही इन [ ऋत्विजों ] का यज्ञ बिछुड़ जाता है । ( यजुर्विदम् एव अध्वर्युं वृणीष्व ) यजुर्वेद जानने वाले को ही अध्वर्यु चुन । ( सः हि आध्वर्य्यवं वेद वायुः वै अध्वर्युः अन्तरिक्षं वै यजुषाम् आयतनम् वायुः देवता त्रैष्टुभं छन्दः, भुवः इति शुक्रम् ) वही अध्वर्यु का कर्म जानता है, पवन ही अध्वर्यु है, अन्तरिक्ष ही यजुर्वेद मन्त्रों का स्थान है, पवन देवता है, त्रिष्टुप् छन्द है भुवः [ यह व्याहृति = सर्वव्यापक परमेश्वर ] वीर्य्य है । ( तस्मात् तम् एव अध्वर्युं वृणीष्व इति एतस्य लोकस्य इति एव ) इसलिये उसको ही अध्वर्यु चुन, इस लोक के इत्यादि ..... ( अथ चेत् एवंविदम् अध्वर्युं न वृणुते, पश्चात् एव एषां यज्ञः रिच्यते ) और जो ऐसे विद्वान् को अध्वर्यु नहीं चुनता, पश्चिम दिशा में ही इन [ ऋत्विजों ] का यज्ञ बिछुड़ जाता है । ( सामविदम् एव उद्गातारं वृणीष्व ) सामवेद जानने वाले को ही उद्गाता चुन । ( सः हि औद्गात्रं वेद, आदित्यः वै उद्गाता, द्यौः वै साम्नाम् आयतनम् आदित्यः देवता जागतं छन्दः स्वः इति शुक्रम् ) वही उद्गाता के कर्म को जानता है, सूर्य ही उद्गाता है, प्रकाश ही सामवेद मन्त्रों का स्थान है, सूर्य देवता है, जगती छन्द है, स्वः [ यह व्याहृति = सुख स्वरूप परमात्मा ] वीर्य्य है । ( तस्मात् तम् एव उद्गातारं वृणीष्व इति एतस्य लोकस्य इति एव ) इसलिये उसको ही उद्गाता चुन, इस लोक के इत्यादि...... । ( अथ चेत् एवंविदम् उद्गातारं न वृणुते, उत्तरे एव एषां यज्ञः रिच्यते ) जो ऐसे जानकार को उद्गाता नहीं चुनता है, उत्तर दिशा में ही इन [ ऋत्विजों ] का यज्ञ बिछुड़ जाता है । ( अथर्वाङ्गिरोविदम् एव ब्रह्माणं वृणीष्व ) ' अथर्वाङ्गिराओं [ चारों वेद ] जानने वाले को ही ब्रह्मा चुन । ( सः हि ब्रह्मत्वं वेद, चन्द्रमाः वै ब्रह्मा, आपः वै भृग्वङ्गिरसाम् आयतनम् वैद्युतः चन्द्रमाः च देवता, विविधजयाय ( संजितये ) सम्यग् जयाय ( अवरुद्धये ) निरोधाय । रक्षणाय ( व्यृद्ध्यै ) विविधवृद्ध्यै ( समृद्धये ) पूर्णवृद्धये ( उदात्तये ) उत् + आ + ददातेः

  • क्तिन् । उत्थानाय ( व्याप्तये ) विस्ताराय ( पर्य्याप्तये ) पूर्तये ( समाप्तये ) संसिद्धये ( पुरस्तात् ) पूर्वस्यां दिशि ( एषाम् ) ऋत्विजां मध्ये ( रिच्यते ) रिच वियोजनसंपर्चनयोः—कर्मणि लट् । वियुज्यते ( भुव. ) सर्वव्यापकः पर- मेश्वरः ( पश्चात् ) पश्चिमायां दिशि ( स्वः ) सुखस्वरूपः ( उत्तरे ) उत्तरस्यां

कण्डिका १ ॥

१३२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १ ॥ उष्णिक्ककुभौ छन्दसी ओम् इति अथर्वणां, जनत् इति अङ्गिरसां शुक्रम् ) वही ब्रह्मा का काम जानता है, चन्द्रमा ही ब्रह्मा है, जल ही चारों वेदों का स्थान है, और विविध प्रकाश वाला चन्द्रमा देवता , उष्णिक् ककुभ दो छन्द हैं, ओम् [ यह व्याहृति = सर्वरक्षक परमात्मा ] निश्चल ज्ञान वालों का और जनत [ यह व्याहृति = सर्वजनक परमेश्वर ] पूर्ण ज्ञान वालों का वीर्य है । ( तस्मात् तम् एव ब्रह्माणम् वृणीष्व इति एतस्य लोकस्य जितये १, एतस्य लोकस्य विजितये २, एतस्य लोकस्य संजितये ३ एतस्य लोकस्य अवरुद्धये ४, एतस्य लोकस्य वृद्ध्यै ५, एतस्य लोकस्य समृद्धये ६, एतस्य लोकस्य उदात्तये ७, एतस्य लोकस्य व्याप्तये ८, एतस्य लोकस्य पर्याप्तये ९, एतस्य लोकस्य समाप्तये १० ) इसलिये उसको ही ब्रह्मा चुने, इस संसार के जय के लिये १, इस संसार के विविध जय के लिये २, इस संसार के पूरे जय के लिये ३, इस संसार की रोक [ रक्षा ] के लिये ४, इस संसार की विविध बढ़ती के लिये ५, इस संसार की पूरी बढ़ती के लिये ६, इस संसार के उठान के लिये ७, इस संसार के फैलाव के लिये ८, इस संसार की पूर्णता के लिये ९, इस संसार की सिद्धि के लिये १० । ( अथ चेत्—एवंविदं ब्रह्माणं न वृणुते दक्षिणतः एव एषां यज्ञः रिच्यते ) जो ऐसे जानकार को ब्रह्मा नहीं चुनता है, दक्षिण दिशा में इनका [ ऋत्विजों ] का यज्ञ बिछुड़ जाता है ॥ २४ ॥ भावार्थः—परमेश्वर आप ही यज्ञ रूप संसार में सब ऋत्विजों का काम करके संसार का उपकार करता है ॥ २४ ॥ इति श्रीमद्राजाधिराज प्रथितमहागुणमहिमश्रीसयाजीरावगायकवाड- धिष्ठितबड़ोदेपुरीगतश्रावणमासदक्षिणापरीक्षायाम् ऋक्सामार्थववेदभाष्येषु लब्धदक्षिणेन श्री पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदिना अथर्ववेदभाष्यकारेण कृते गोपथब्राह्मणभाष्ये पूर्वभागे द्वितीयप्रपाठकः समाप्तः ॥ अयं प्रपाठकः प्रयागनगरे श्रावणमासे कृष्णचतुर्थ्यां तिथौ १९८० [ अशी- त्युत्तरैकोनविंशतिशतके ] विक्रमीये संवत्सरे सुसमाप्तिमगात् । अथ तृतीयः प्रपाठकः ॥ कण्डिका १ ॥ ओम् दक्षिणाप्रवणा भूमिर्दक्षिणत आपो वहन्ति तस्माद्यन्नास्तद्भूमेरुन्नत- तरमिव भवति यत्र भृग्वङ्गिरसो विष्ठास्तद्यथा आप इमांल्लोकानभिवहन्त्येवमेव भृग्वङ्गिरसः सर्वान् देवानभिवहन्त्येवमेवैषा व्याहृतिः सर्वान् वेदानभिवहत्यो३- मिति ऋचामो३मिति यजुषामो३मिति साम्नामो३मिति सर्वस्याहाभिवादस्तं दिशि ( भृग्वङ्गिरसाम् ) परिपक्वज्ञानवतां चतुर्वेदानाम् ( वैद्युतः ) विद्युत— अण् । विविधप्रकाशयुक्तः ( ओम् ) सर्वरक्षकः ( जनत् ) सर्वजनकः ( दक्षिणतः ) दक्षिणस्यां दिशि ॥

कण्डिका १ ॥ ऋत्विज् चुने हुये वेदवेत्ता पुरुष होवें ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १ ॥ १३३ ह स्मैतदुत्तरं यज्ञे विद्वांसः कुर्वन्ति देवा ब्रह्माण आगच्छत आगच्छतेत्येते वै देवा ब्रह्माणो यद् भृग्वङ्गिरसस्तानेवैतद् गृणानांस्तान् वृणानान् ह्वयन्तो मन्यन्ते नान्योऽभृग्वङ्गिरोविद् वृतो यज्ञमागच्छेत् यज्ञस्य तेजसा तेज आप्नोत्यूर्जंयोर्जाँ यशसा यशो नान्यो भृग्वङ्गिरोविदवृतो यज्ञमागच्छेन्नेद्यज्ञं परिमुष्णीयादिति, तद्यथा पूर्वं वत्सोऽधीत्य गां धयेदेवं ब्रह्मा भृग्वङ्गिरोविदवृतो यज्ञमागच्छेन्नेद्यज्ञं परिमुष्णीयादिति, तद्यथा गौर्वाश्वो वाऽश्वतरो वैकपात् द्विपाद् त्रिपादिति स्यात्, किमभिभवेत् किमभ्यश्नुयादिति, तस्मादृग्विद्रमेव होतारं वृणीष्व, यजु- र्विदमध्वर्यु, सामविदमूद्गातारमथर्वाङ्गिरोविदं ब्रह्माणं, तथा हास्य यज्ञश्च- तुर्षु लोकेषु चतुर्षु वेदेषु चतुर्षु देवेषु चतसृषु होत्रासु चतुष्पाद्यज्ञः प्रतिष्ठति, प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिर्य एवं वेद यश्चैवमृत्विजामार्त्विज्यं वेद यश्च यज्ञे यजनीयं वेदेति ब्राह्मणम् ॥ १ ॥ कण्डिका १ ॥ ऋत्विज् चुने हुये वेदवेत्ता पुरुष होवें ॥ ( ओम् ) सर्वरक्षक परमेश्वर ! ( दक्षिणाप्रवणा भूमिः, दक्षिणतः आपः वहन्ति ) दक्षिण की ओर झुकी हुई भूमि है, दक्षिण को जल बहते हैं । ( तस्मात् यज्ञाः भूमेः तत् उन्नततरम् इव भवति, यत्र भृग्वङ्गिरसो विष्ठाः ) इसलिये यज्ञ भूमि के उस अधिक ऊंचे स्थान को ही पाते हैं, जहां पर भृग्वङ्गिराः [ परिपक्व ज्ञानवाले चारों वेद ] विशेष करके ठहरे होते हैं । ( तत् यथा आपः इमान् लोकान् अभिवहन्ति, एवम् एव भृग्वङ्गिरसः सर्वान् देवान् अभिवहन्ति ) सो जैसे जल इन लोकों को ले चलते हैं वैसे ही भृग्वङ्गिरा [ परिपक्व ज्ञानवाले चारों वेद ] सब दिव्य विद्वानों और पदार्थों को ले चलते हैं । ( एवम् एव एषा व्याहृतिः सर्वान् वेदान् अभिवहति ओ३म् इति ह ऋचाम्, ओ३म् इति यजुषाम्, ओ३म् इति साम्नाम् ओ३म् इति सर्वस्य अभिवादः आह) और इसी प्रकार से ही यह व्याहृति [ ओम् ] सब वेदों को ले चलती है, ओ३म् यह ऋग्वेद मन्त्रों का, ओ३म् यह यजुर्वेद मन्त्रों का, ओ३म् यह सामवेद मन्त्रों का, ओ३म् यह सब प्रणाम योग्य कहा जाता है, (तं ह स्म एतत् उत्तरं यज्ञे विद्वांसः कुर्वन्ति) और उस ही [ओङ्कार] को यज्ञ में विद्वान् लोग अधिक उत्कृष्ट करते हैं । (देवाः ब्रह्माणः आगच्छत आगच्छत, इति एते वै देवाः ब्रह्माणः, यत् भृग्वङ्गिरस , एतत् गृणानान् तान् एव वृणानान् तान् ह्वयन्तः मन्यन्ते ) हे विद्वान् ! ब्रह्मज्ञानियों ! आओ आओ, यही विद्वान् ब्रह्मज्ञानी लोग हैं जो भृग्वङ्गिरः [ परिपक्व ज्ञानवाले चारों वेद ] हैं, स्तुति किये जाते हुये उनको ही और स्वीकार किये जाते हुये उनको इस प्रकार बुलाते हुये माने जाते १-( दक्षिणाप्रवणा ) दक्षिणस्यां दिशि नम्रा ( उन्नततरम् ) उच्चतरं स्थानम् ( इव ) एव ( भवति = भवन्ति ) प्राप्नुवन्ति ( भृग्वङ्गिरसः) परिपक्वज्ञान- युक्ताः चत्वारो वेदाः ( विष्ठाः ) विशेषेण स्थिताः ( देवान् ) विदुषः पुरुषान् । १. 'अङ्गिरसः' का अर्थ ऋषि दयानन्द ने यजु० १६।५० में "सर्वविद्यासिद्धान्तविदः" किया है ॥ सम्पा० ॥

१३४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १ ॥ हैं। (नान्यः १ अभृग्वङ्गिरोवित् वृतः यज्ञम् आगच्छेत् यज्ञस्य तेजसा तेजः आप्नोति, ऊर्जया ऊर्जा, यशसा यशः न अन्यः) अन्य कोई चारों वेद न जानने वाला चुना हुआ पुरुष यज्ञ में न आवे [क्योंकि वेदज्ञ ही] यज्ञ के तेज से तेज, बल से बल, यश से यश पाता है, और दूसरा नहीं। (अभृग्वङ्गिरोवित् अवृतः यज्ञम् आगच्छेत्, यज्ञं नेत् परिमुष्णीयात् इति) चारों वेद न जानने वाला बिना चुना हुआ पुरुष यज्ञ में [यदि] आवे [तो] वह यज्ञ को कभी न चुरावे [अर्थात् पदाधिकारी न बनाया जावे] (तत् यथा वत्सः पूर्वम् अधीत्य गां धयेत् एवं ब्रह्मा भृग्वङ्गिरोवित् वृतः यज्ञम् आगच्छेत् यज्ञं नेत् परिमुष्णीयात् इति) सो जैसे बछड़ा [दोहने से] पहिले आकर गाय को पी लेवे, वैसे ही ब्रह्मा चारों वेद जानने वाला यज्ञ में आवे वह कभी यज्ञ को न चुरावे [अपनी ही स्वार्थ सिद्धि न करे]। (तत्-यथा गौः वा, अश्वः वा, अश्वतरः वा एकपात् द्विपात् त्रिपात् इति स्यात् किम् अभिवहेत् किम् अभ्यश्नु- यात् इति) सो जैसे बैल, वा घोड़ा वा खच्चर एक पांव वाला, दो पांव वाला, वा तीन पांव वाला होवे, वह क्या ले जावेगा और किस स्थान पर पहुंचेगा [अल्प शक्ति वाला होने से]। (तस्मात् ऋग्विद्म् एव होतारं वृणीष्व, यजुर्विदम् अध्वर्युं, सामविदम् उद्गातारम्, अथर्वाङ्गिरोविदं ब्रह्माणम्) इसलिये ऋग्वेद जानने वाले को ही होता चुन, यजुर्वेद जानने वाले को अध्वर्यु, सामवेद जानने वाले को उद्गाता और अथर्वाङ्गिरा [चारों वेद] जानने वाले को ब्रह्मा। (तथा ह अस्य यज्ञः चतुर्षु लोकेषु चतुर्षु देवेषु चतुर्षु वेदेषु चतसृषु होत्रासु चतुष्पात् यज्ञः प्रतिष्ठति) उस प्रकार से ही इस [यजमान] का यज्ञ चार लोकों में, चार देवों में, चार वेदों में, चार ऋत्विजं की क्रियाओं में ठहरता है [देखो गो० पू० २। १६ और २४]। (प्रजया पशुभिः प्रतितिष्ठति यः एवं वेद, यः च एवम् ऋत्विजाम् आर्त्विज्यं वेद यः च यज्ञे यजनीयं वेद इति ब्राह्मणम्) वह प्रजा से और पशुओं से प्रतिष्ठा पाता है, जो ऐसा जानता है और जो ऋत्विजों के ऋत्विज् कर्म को जानता है और जो यज्ञ में पूजनीय व्यवहार जानता है, यह ब्राह्मण [ब्रह्मज्ञान] है ॥ १ ॥ भावार्थः-वेदवेत्ता यज्ञकुशल पुरुष ही आदरणीय होवें ॥ १ ॥ वायुसूर्यादिदिव्यपदार्थान् (आह) कर्मण्यर्थे । कथ्यते (अभिवादः) अर्श- आद्यच् । प्रणामयोग्यः (उत्तरम्) उन्नततरम् (गृणानान्) कर्मण्यर्थे । प्रियमा- णान् । स्तूयमानान् (तान्) वेदान् (वृणानान्) कर्मण्यर्थे । व्रियमाणान् । स्वीकरणीयान् (ह्वयन्तः) आह्वयन्तः । उच्चारयन्तः (मन्यन्ते) ज्ञायन्ते (अन्यः) भिन्नः (वृतः) स्वीकृतः (ऊर्जया) पराक्रमेण (अवृतः) अस्वीकृतः (नेत्) नैव (परिमुष्णीयात्) अपहरेत् । नाशयेत् (पूर्वम्) दोहनात् पूर्वम् (वत्सः) गोशिशुः (अधीत्य) आगत्य (धयेत्) धेट् पाने । पिबेत् (अभ्यश्नुयात्) प्राप्नुयात् ॥ १. यहाँ आगे कण्डिका की पङ्क्तियां अति भ्रष्ट थीं, हस्तलेखों से मिलान करके मूल एवं अर्थ भी यथावश्यक ठीक किया है ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका २ ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० २ १३५ कण्डिका २ ॥ प्रजापतिर्यज्ञमतनुत, स ऋचैव होत्रमकरोत्, यजुषाध्वर्य्यवं, साम्नोद्गा- त्रमथर्वाङ्गिरोभिर्ब्रह्मत्वं, तं वा एतं महावाचं कुरुते, यदृचैव होत्रमकरोद्यजुषाध्व- र्य्यवं साम्नोद्गात्रमथर्वाङ्गिरोभिर्ब्रह्मत्वं स वा एष त्रिभिर्वेदैर्यज्ञस्यान्यतरः पक्षः संस्क्रियते मनसैव ब्रह्मा यज्ञस्यान्यतरं पक्षं संस्करोत्ययमु वै यः पवते स यज्ञ- स्तस्य मनश्च वाक् च वर्त्तनिर्मनसा चैव हि वाचा च यज्ञे वहत्यत एव मन इयमेव वाक् स यद्वदन्नास्ति विद्यादद्धं मेऽस्य यज्ञस्यान्तरगादिति, तद्यथैकपात् पुरुषो यन्नेकचक्रो वा रथो वर्त्तमानो भ्रैषं न्येत्येवमेवास्य यज्ञो भ्रैषं न्येति, यज्ञस्य भ्रैषमनु यजमानो भ्रैषं न्येति, यजमानस्य भ्रैषमन्वृत्विजो भ्रैषं नियन्ति, ऋत्विजां भ्रैषमनु दक्षिणा भ्रैषं नियन्ति, दक्षिणानां भ्रैषमनु यजमानः पुत्रपशुभिर्भ्रैषं न्येति, पुत्रपशूनां भ्रैषमनु यजमानः स्वर्गेण लोकेन भ्रैषं न्येति स्वर्गस्य लोकस्य भ्रैषमनु तस्यार्द्धस्य योगक्षेमो भ्रैषं न्येति, यस्मिन्नर्द्धे यजन्त इति ब्राह्मणम् ॥ २ ॥ कण्डिका २ ॥ चतुर्वेदी चार ऋत्विजों के बिना यज्ञ गिर जाता है ॥ ( प्रजापतिः यज्ञम् अतनुत ) प्रजापति [ प्रजापालक परमेश्वर वा यजमान ] ने यज्ञ फैलाया । ( सः ऋचा एव होत्रम् अकरोत्, यजुषा आध्वर्य्यवं, साम्ना औद्गात्रम्, अथर्वाङ्गिरोभिः ब्रह्मत्वम् ) उस [ प्रजापति ] ने ऋग्वेद से ही होता का कर्म किया, यजुर्वेद से अध्वर्य्यु का कर्म, सामवेद से उद्गाता का कर्म और अथर्वाङ्गिराओं [ निश्चल ज्ञान वाले चारों वेदों ] से ब्रह्मा का काम । (तं वै एतं महावाद्यं कुरुते यत् ऋचा एव हौत्रम् अकरोत्, यजुषा आध्वर्य्यवं, साम्ना औद्गात्रम् अथर्वाङ्गिरोभिः ब्रह्मत्वम् ) उस ही इस [ यज्ञ ] को उसने अति प्रशंसनीय किया है, जिसने ऋग्वेद से होता का कर्म किया है, यजुर्वेद से अध्वर्य्यु का कर्म, सामवेद से उद्गाता का कर्म, और निश्चल ज्ञान वाले चारों वेदों से ब्रह्मा का कर्म । ( त्रिभिः वेदैः यज्ञस्य सः वै एषः अन्यतरः पक्षः संस्क्रियते, मनसा एव ब्रह्मा यज्ञस्य अन्यतरं पक्षं संस्करोति ) तीनों वेदों [ त्रयी विद्या ] से यज्ञ का वही कोई सा पक्ष [ भाग ] सिद्ध किया जाता है, मन से ही ब्रह्मा किसी ही पक्ष को सिद्ध करता है । ( अयम् उ वै यः पवते सः यज्ञः ) और यह जो चलता है, वह यज्ञ है । ( तस्य मनः च वाक् च वर्त्तनिः ) उस [ ब्रह्मा ] का मन और वाणी प्रवृत्ति मार्ग है । ( मनसा च एव हि वाचा च यज्ञे वहति, अतः एव मनः इयम् एव वाक् ) मन से और वाणी से ही वह यज्ञ में चलता है, इससे ही मन यही वाणी है । ( सः यत् वदन् न अस्ति विद्यात् मे अस्य यज्ञस्य अर्द्धम् अन्तः अगात् इति ) जो वह [ ब्रह्मा ] बताता हुआ नहीं रहता है, वह जाने कि मेरे इस यज्ञ की ऋद्धि [ सम्पत्ति ] छिप गई । ( तत् यथा एकपात् पुरुषः यन्, एकचक्रः रथः वा २-( अतनुत ) व्यस्तारयत् ( महावाद्यम् ) अतिशयेन कथनीयम् ! प्रशंस- नीयम् ( अन्यतरः ) अन्यतमः । बहूनां मध्ये निर्धारित एकः ( पक्षः ) भागः ( संस्क्रियते ) सम्पाद्यते ( संस्करोति ) सम्यक् सम्पादयति ( पवते ) गच्छति ।

ब्राह्मण [ वेदज्ञान ] है [ इस कण्डिका का मिलान करो—गोपथ पू० १ । १३ ] ॥ २ ॥

१३६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० ३ ॥ वर्त्तमामः भ्रेषं न्येति एवम् एव अस्य यज्ञः भ्रेषं न्येति ) और जैसे एक पांव वाला पुरुष जाता हुआ अथवा एक पहिये वाला रथ चलता हुआ गिर जाता है, वैसे ही इसका यज्ञ गिर जाता है । (यज्ञस्य भ्रेषम् अनु यजमानः भ्रेषं न्येति) यज्ञ के गिराव के साथ यजमान गिर जाता है । (यजमानस्य भ्रेषम् अनु ऋत्विजः भ्रेषं नियन्ति) यजमान के गिराव के समय ऋत्विज् लोग गिर जाते हैं । ( ऋत्विजां भ्रेषम् अनु दक्षिणाः भ्रेषं नियन्ति ) ऋत्विजों के गिराव के साथ दक्षिणायें गिर जाती हैं । ( दक्षिणानाम् भ्रेषम् अनु यजमानः पुत्रपशुभिः भ्रेषं न्येति ) दक्षिणाओं के गिराव के साथ यजमान पुत्र और पशुओं सहित गिर जाता है । ( पुत्रपशूनां भ्रेषम् अनु यजमानः स्वर्गेण लोकेन भ्रेषं न्येति ) पुत्र और पशुओं के गिराव के साथ यजमान स्वर्गलोक से गिर जाता है । (स्वर्गस्य लोकस्य भ्रेषम् अनु तस्य अर्द्धस्य योगक्षेमः भ्रेषं न्येति, यस्मिन् अर्द्धे यजन्ते इति ब्राह्मणम् ) स्वर्गलोक के गिराव के साथ उसकी सम्पत्ति का योगक्षेम [ पाने योग्य का पाना और पाये हुये का बचाना ] गिर जाता है, जिस सम्पत्ति में लोग यज्ञ करते हैं—यह ब्राह्मण [ वेदज्ञान ] है [ इस कण्डिका का मिलान करो—गोपथ पू० १ । १३ ] ॥ २ ॥ भावार्थः—कर्मकुशल ऋत्विजों के न होने से यज्ञ में विघ्न पड़ता है ॥ २ ॥ कण्डिका ३ ॥ तदु ह स्माह श्वेतकेतुरारुणेयो ब्रह्माणं दृष्ट्वा भाषमाणमर्द्धं मेऽस्य यज्ञ- स्यान्तरगादिति, तस्माद् ब्रह्मा स्तुते बहिःपवमाने वाचोयम्यमुपांश्वन्तर्यामाभ्या- मय ये पवमान उदूचुस्तेऽत्रथ यानि च स्तोत्राणि च शस्त्राण्यावषट्कारात्तेषु स यदृक्तो भ्रेषन्निश्चच्छेदो भूर्जनदिति गार्हपत्ये जुहुयात्, यदि यजुष्ट ओं भुवो जन- दिति दक्षिणाग्नौ जुहुयात्, यदि सामत ओं स्वर्जनदित्याहवनीये जुहुयात्, यद्यना- ज्ञाता ब्रह्मातो ओं भूर्भुवः स्व॒र्जनदोमित्याहवनीय एव जुहुयात्, तद्याकोवाक्य- स्यर्चां यजुषां साम्नामथर्वाङ्गिरसामथापि वेदानां रसेन यज्ञस्य विरिष्टं सन्ध्रीयते, तद्यथा लवणेनेत्युक्तं, तद्यथा उभयपात्पुरुषो यद्युभयचक्रो वा रथो वर्त्तमानोऽभ्रेषं न्येत्येवमेवास्य यज्ञोऽभ्रेषं न्येति, यज्ञस्याऽभ्रेषमनु यजमानोऽभ्रेषं न्येति, यजमान- स्याभ्रेषमन्वृत्विजोऽभ्रेषं नियन्ति, ऋत्विजामभ्रेषमनु दक्षिणा अभ्रेषं नियन्ति, दक्षिणानामभ्रेषमनु यजमानः पुत्रपशुभिरभ्रेषं न्येति, पुत्रपशूनामभ्रेषमनु यजमानः स्वर्गेण लोकेनाभ्रेषं न्येति, स्वर्गस्य लोकस्याऽभ्रेषमनु तस्यार्द्धस्य योगक्षेमोऽभ्रेषं न्येति, यस्मिन्नर्द्धे यजन्त इति ब्राह्मणम् ॥ ३ ॥ कण्डिका ३ ॥ यज्ञ में त्रुटि होने पर प्रायश्चित्त ॥ ( आरुणेयः श्वेतकेतुः तम् उ स्म ब्रह्माणं भाषमाणं दृष्ट्वा आह मे अस्य निघ० २ । १४ ( वर्त्तनिः ) प्रवृत्तिमार्गः ( वदन् ) कथयन् ( अर्द्धम् ) पू० १ । १३ । ऋद्धिम् । संपत्तिम् ( अन्तः ) मध्ये ( यन् ) इण् गतौ-शतृः । गच्छन् ( भ्रेषम् ) भ्रेषृ चलने--घञ् । अधःपतनम् ( न्येति ) निश्चयेन प्राप्नोति ( अर्द्धस्य ) सम्पत्तेः ( योगक्षेमः ) गो० पू० १ । १३ । प्राप्यस्य प्रापणं प्राप्तस्य रक्षणम् ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० ३ १३७ यज्ञस्य अर्द्धम् अन्तर् अगात् इति ) अरुण का पुत्र श्वेतकेतु तब ही ब्रह्मा को बोलते हुये देख कर कहने लगा—मेरे इस यज्ञ का आधा भाग छिप गया। (तस्मात् ब्रह्मा बहिष्पवमाने वाचोयम्यम् उपांशु यामाभ्याम् अन्तर् स्तुते) इसलिये ब्रह्मा दो बहिष्पवमान स्तोत्र को वाणी रोक कर चुपचाप दो पहर तक बोलता है। (अथ ये पवमाने उदूचुः तेषु अथ यानि च स्तोत्राणि च शस्त्राणि आवषट्कारात् तेषु सः यत् ऋक्तःभ्रेषं नियच्छेत् ओं भूः जनत् इति गार्हपत्ये जुहुयात् ) और जो पुरुष दो पवमान स्तोत्रों को बोलें उनमें, और जो स्तोत्र और शस्त्र वषट्कार के साथ यज्ञ समाप्ति तक होते हैं उनमें, वह [ब्रह्मा] जो ऋग्वेद से गिराव [त्रुटि] को रोके, ओम् भूः जनत्—इन [व्याहृतियों] से गार्हपत्य अग्नि में हवन करे। (यदि यजुष्टः ओं भुवः जनत् इति दक्षिणाग्नौ जुहुयात् ) जो यजुर्वेद से [त्रुटि को रोके]—ओम् भुवः जनत्— इनसे दक्षिणाग्नि में हवन करे।( यदि सामतः, ओं स्वः जनत् इति आहवनीये जुहुयात् ) जो सामवेद से [त्रुटि को रोके ]—ओं स्वः जनत्—इनसे आहवनीय अग्नि में हवन करे। (यदि अनाज्ञाताः ब्रह्मणो१, ओं भूः भुवः स्वः जनत् ओम् इति आहवनीये एव जुहुयात् ) जो न जानी हुई ब्रह्मा की क्रियाओं को [रोके ]—ओम् भूः भुवः स्वः जनत्—इन [व्याहृतियों] से आहवनीय अग्नि में ही हवन करे। (तत् वाकोवाक्यस्य ऋचां, यजुषां, साम्नाम्, अथर्वाङ्गिरसां अथ अपि वेदानां रसेन यज्ञस्य विरिष्टम् सन्धीयते ) वह वाकोवाक्य के ऋग्वेद मन्त्रों के, यजुर्वेद मन्त्रों के, सामवेद मन्त्रों के और चारों वेद मन्त्रों के और वेदों के रस—[ध्वनि] से यज्ञ का दोष सुधर जाता है। (तत् यथा लवणेन इति उक्तम् ) सो जैसे लवण [खार] के साथ यह कहा गया है [गोपथ पू० १।१४], (तत् यथा उभयपात् पुरुषः यन् उभयचक्रः रथः वा वर्तमानः अभ्रेषं न्येति एवम् एव अस्य यज्ञः अभ्रेषं न्येति ) सो जैसे दो पांव वाला पुरुष चलता हुआ, अथवा दो पहिये वाला रथ वर्त्तमान [जाता हुआ] नहीं चलता [स्थिरता] पाता है, वैसे ही इस [यजमान] का यज्ञ निश्चलता पाता है। (यज्ञस्य अभ्रेषम् अनु यजमानः अभ्रेषं न्येति ) यज्ञ की निश्चलता के साथ यजमान निश्चलता [अकर्मण्यता] पाता है। (यजमानस्य अभ्रेषम् अनु ऋत्विजः अभ्रेषं नियन्ति ) यजमान की निश्चलता के साथ ऋत्विज् लोग निश्चलता पाते हैं। (ऋत्विजाम् अभ्रेषम् अनु दक्षिणाः अभ्रेषं नियन्ति ) ऋत्विजों की निश्चलता के साथ दक्षिणार्यें निश्चलता पाती हैं। (दक्षिणानाम् अभ्रेषम् अनु यजमानः पुत्रपशुभिः अभ्रेषं न्येति ) दक्षिणाओं की निश्चलता के साथ यजमान पुत्रों और पशुओं सहित निश्चलता पाता है। (पुत्रपशूनाम् अभ्रेषम् अनु यजमानः स्वर्गेण लोकेन अभ्रेषं न्येति ) पुत्रों ओर पशुओं की निश्चलता ३—(आरुणेयः) अरुण—ढक् । अरुणस्य पुत्रः ( अन्तर्) अदर्शनम् । मध्ये (स्तुते) स्तौति (बहिः पवमाने) स्तोत्रविशेषद्वयम् (वाचोयम्यम् ) यम उपरमे —यत् । वाचः वाण्याः यम्यं यमन विरोधं कृत्वा (उपांशु) अप्रकाशे गुप्ते (यामाभ्याम् ) प्रहराभ्याम् (उदूचुः) उच्चारितवन्तः (आवषट्कारात् ) वषट्- १. पू० सं० 'ब्रह्मतो' इति पाठः स चासङ्गतः ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका ४ ॥

१३८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० ४ के साथ यजमान स्वर्ग लोक के सहित निश्चलता पाता है। ( स्वर्गस्य लोकस्य अभ्रेषम् अनु तस्य अर्द्धस्य योगक्षेमः अभ्रेषं न्येति. यस्मिन् अर्द्धे यजन्ते इति ब्राह्मणम् ) स्वर्ग लोक की निश्चलता के साथ उस [ यजमान ] की ऋद्धि [ सम्पत्ति ] का योगक्षेम [ पाने योग्य का पाना और पाये हुये का बचाना ] निश्चलता पाता है, जिस सम्पत्ति में वे यज्ञ करते हैं, यह ब्राह्मण [ वेदज्ञान ] है ॥ ३ ॥ भावार्थः-यज्ञ में त्रुटि का प्रायश्चित्त कर देने से यज्ञ की सिद्धि और यजमान की वृद्धि होती है ॥ ३ ॥ विशेषः-इस कण्डिका को मिलाओ-गो० पू० १ । १४ और ऐतरेय ब्राह्मण ५ । ३४ ॥ कण्डिका ४ ॥ तद्यदौदुम्बर्यान्नि म आसिष्ट, हिङ्ङ्कृणोन् मे प्रास्तावीन्म उदगासीत् मे सुब्रह्मण्यामाह्वासीदित्युद्गात्रे दक्षिणा नीयन्ते, ग्रहान् मेऽग्रहीत् प्राचारीन्मेऽशु- श्रुवन् मे संमनसस्कार्षीदयाक्षीन्मेऽवषट्कार्षीन्म इत्यध्वर्य्यवे, होतृसदन आसिष्ट, अयाक्षीन्मेऽशांसीन्मेऽवषट्कार्षीन्म इति होत्रे, देवयजनं मेऽचीक्लृपद् ब्रह्मा सादं मेऽसीषदद् ब्रह्मजपान्मेऽजपीत् पुरस्ताद्धोम-संस्थितहोमान्मेऽहौषीदयाक्षीन्मे- ऽशांसीन्मेऽवषट्कार्षीन् म इति ब्रह्मणे भूयिष्ठेन मा ब्रह्मणाकार्षीदित्येतद्वै भूयिष्ठं ब्रह्म यद्भृग्वङ्गिरसः, येऽङ्गिरसः स रसः येऽथर्वाणः, येऽथर्वाणस्तद्भेषजं, यद्भेषजं तदमृतं, यदमृतं तद् ब्रह्म, स वा एष पूर्वेषामृत्विजामर्द्धभागस्यादर्द्धमितरेषामर्द्धं ब्रह्मण इति ब्राह्मणम् ॥ ४ ॥ कण्डिका ४ ॥ ऋत्विजों के कर्म जिनमें वे दक्षिणा पाते हैं ॥ ( तत् यत् औदुम्बर्यां मे आसिष्ट, हिङ्कृणोत् मे, प्रास्तावीत् मे, उदगासीत् मे, सुब्रह्मण्याम् आह्वासीत् इति उद्गात्रे दक्षिणाः नीयन्ते१ ) वह जो [ उद्गाता ] औदुम्बरी [ गूलर के मचान ] पर मेरे [ यजमान के ] लिये बैठा, मेरे लिये हिङ् शब्द किया, मेरे लिये स्तुति की, मेरे लिये सामगान किया, सुब्रह्मण्या [ भली कारेण यज्ञसमाप्तिपर्यन्तम् ( भ्रेषम् ) अधःपतनम् ( नियच्छेत् ) यम उपरमे- विधिलिङ् । नियमे कुर्यात् । अवरुन्धेत् । (त्राकोवाक्यस्य) क० २१ द्र० । पदसमूहस्य ( यन् ) गच्छन् ( अभ्रेषम् ) अचलनम् । दृढत्वम् । स्थिरताम् । ४-( औदुम्बय्र्याम् ) पृभिदिव्यधि० ( उ० १ । २३ ) उड संहतौ संहनने समूहे वा, सौत्रो धातु -कुः । संज्ञायां भृतृवृ० ( पा० ३ । २ । ४६ ) उडु + वृतृ वरणे-खच् । मुम् च डस्य दः, वस्य बः । ततः अण् ङीप् । उदुम्बरकाष्ठ- निर्मितायां खट्वायाम् ( मे ) मदर्थम् ( उदगासीत् ) अगायत् ( सुब्रह्मण्याम् ) तत्र १. ऋत्विजों के विभिन्न कार्यों के प्रति कृतज्ञता व्यक्त करते हुए यजमान द्वारा दक्षिणा दी जा रही है इसी का वर्णन यहाँ है, अर्थात् आप मेरे लिए दो शाखा वाले गूलर की डाल के नीचे बैठे, सामवेद गान के समय हिङ्कार किया, आदि २ बहुत कष्ट उठाये ॥ सम्पा०॥

भांति ब्रह्म को बताने वाली ऋचा ] बोला, इसलिये उद्गाता को दक्षिणायें दी जाती हैं ( ग्रहान् मे अग्रहीत् प्राचारीत् मे, अश्रुश्रुवत् मे, संमनसः कार्षीत्, अयाक्षीत् मे, अवषट्कार्षीत् मे इति अध्वर्य्यवे ) [ जिसलिये अध्वर्य्यु ने ] ग्रहों [ सोमपात्रों ] को मेरे लिये ग्रहण किया, मेरे लिये प्रचार किया, मेरे लिये [ वेदमन्त्र ] सुनवाये, [ लोगों को ] समान मन वाला किया, मेरे लिये यज्ञ किया, मेरे लिये वषट् [ समाप्ति का शब्द ] किया, इसलिये अध्वर्य्यु को [ दक्षिणायें लायी जाती हैं ] । ( होतुःसदने आसिष्ट, अयाक्षीत् मे, अशांसीत् मे, अवषट्कार्षीत् मे, इति होत्रे ) [ जिसलिये होता ] होतृसदन में बैठा, मेरे लिये यज्ञ किया, मेरे लिये स्तुति की, मेरे लिये वषट्कार किया, इसलिये होता को [ दक्षिणायें लायी जाती हैं ] । ( ब्रह्मा देवयजनं मे अचीक्लपत्, सादं मे असीसृपत् ब्रह्मजपान् मे अजपीत्, पुरस्ताद्धोमसंस्यितहोमान् मे अहौषीत्, अयाक्षीत् मे, अशांसीत् मे, अवषट्कार्षीत् मे, इति ब्रह्मणे ) [ जिसलिये ] ब्रह्मा ने देवयजन मेरे लिये ठीक बनाया, मेरे लिए स्थान पहुँचाया, मेरे लिए वेद के जप जपे, मेरे लिए पुरस्तात्- होम और संस्थितहोमां को हवन किया, मेरे लिए यज्ञ किया, मेरे लिए स्तुति की, मेरे लिए वषट् [ यज्ञ समाप्ति का शब्द ] किया, इसलिए ब्रह्मा को [ दक्षिणायें दी जाती हैं ] । ( भूयिष्ठेन ब्रह्मणा मा अकार्षीत् इति एतत् वै भूयिष्ठं ब्रह्म यत् भृग्वङ्गिरसः ) [ ब्रह्मा ने ] बहुत अधिक ब्रह्मज्ञान के साथ मुझे किया है, यही बहुत अधिक ब्रह्मज्ञान है, जो भृगु अङ्गिरा [ परिपक्व ज्ञान वाले चारों वेद ] हैं । ( ये अङ्गिरसः सः रसः ये अथर्वाणः ) जो अङ्गिरस [ ज्ञान वाले चारों वेद ] हैं, जो अथर्वा [ निश्चल ज्ञान वाले चारों वेद ] हैं, वह रस है । ( ये अथर्वाणः तद् भेषजम् ) जो अथर्वा [ निश्चल ज्ञान वाले चारों वेद ] हैं, वह औषध है । ( यत् भेषजं तत् अमृतं यत् अमृतं तत् ब्रह्म, सः वै एषः ) जो ओषध है वही अमृत है, जो अमृत है वह ब्रह्म [ वेद ज्ञान ] है, वही [ ज्ञान स्वरूप ] यह [ ब्रह्मा ] है । ( पूर्वेषाम् ऋत्विजाम् अर्द्धभागस्य अर्द्धम् इतरेषाम् ब्रह्मणः अर्द्धम् इति ब्राह्मणम् ) पहिले ऋत्विजों की सम्पत्ति के भाग का आधा दूसरों [ उद्गाता, अध्वर्य्यु और होता ] का है और आधा ब्रह्मा का है, यह ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] है १ ॥ ४ ॥ सात्तुः ( पा० ४ । ४ । ६८ ) सुब्रह्मन्-यत्, टाप् । सुब्रह्मणि सुष्ठु वेदज्ञाने प्रवृ- त्ताम् स्तुतिम् ऋचं वा ( अह्वासीत् ) आ + ह्वेञ् शब्दे-लुङ् । आहूतवान् ( नीयन्ते ) प्राप्यन्ते । दीयन्ते ( ग्रहान् ) सोमपात्राणि ( अश्रुश्रुवत् ) श्रु श्रवणे- णिच्, लुङ् । श्रावितवान् ( संमनसः ) समानहृदयान् ( अशांसीत् ) शंसु स्तुतौ- लुङ् । स्तुतवान् (अवषट्कार्षीत् ) वषट्कार, नामधातुः--लुङ् । वषट् शब्दम् अकार्षीत् ( अचीक्लपत् ) समर्थं योग्यं कृतवान् ( सादम् ) स्थानम् ( असीसृपत् ) सृप्लृ गतौ-णिच्-लुङ् । अगमयत् । प्रापितवान् ( भूयिष्ठेन ) बहुतमेन ( ब्रह्मणा ) वेदज्ञानेन ( भेषजम् ) औषधम् ( अर्द्धम् ) ऋधु वृद्धौ-घञ् । द्वयो- र्मध्ये समभागः । समृद्धिः ॥ १. कण्डिका का भ्रष्टपाठ एवं तदनुसार अर्थ ठीक किया है ।। सम्पा० ॥

कण्डिका ५ ॥

१४० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० ५ भावार्थः—चार ऋत्विजों में ब्रह्मा चतुर्वेदी और यज्ञविधान दर्शक होता है तथा शेष तीन एक एक वेद वाले होते हैं, इसलिए यजमान ब्रह्मा का ओरों से उच्च पद जाने और उसका अधिक सत्कार करे ॥ ४ ॥ कण्डिका ५ ॥ देवाश्च ह वा असुराश्च संग्रामं समयतन्त, तत्रैतास्तिस्रो होत्रका जिह्मं प्रतिपेदिरे, तासामिन्द्र उक्थानि सामानि लुलोप, तानि होत्रे प्रायच्छदाज्यं ह वै होतुर्बभूव, प्रउगं पोतुर्वैश्र्वदेवं ह वै होतुर्बभूव, निष्केवल्यं नेष्टुर्मरुत्वतीयं ह वै होतुर्बभूव, आग्निमारुतमाग्नीध्रस्य, तस्मादेतदभ्यस्ततरमिव शस्यते यदाग्नि- मारुतं तस्मादेते संशंशुका इव भवन्ति यद्धोता पोता नेष्टाग्नीध्रो मुमोहे वसीत तद् ब्रह्मेयस मिवास तासामद्धं प्रतिलुलोप प्रथमाहँणञ्च प्रथमपदञ्चैतद्दक्षिणाञ्च- तत्परिशिषेदेदिति ब्राह्मणम् ॥ ५ ॥ कण्डिका ५ ॥ तीन ऋत्विजों से यज्ञ करना ॥ ( देवाः च ह वै असुराः च संग्रामं समयतन्त ) देवता और असुर लोग संग्राम में जुटे [ विद्वान् और अविद्वान् ऋत्विज् लड़ने लगे ] । ( तत्र एताः तिस्रः होत्रकाः जिह्मं प्रतिपेदिरे ) उस [ संग्राम ] में इन तीन होताओं ने कुटिलता विचारी । ( तासाम् इन्द्रः उक्थानि सामानि लुलोप ) इन्द्र ने उन [ऋत्विजों] के उक्थ साम स्तोत्रों को तोड़ डाला । ( तानि होत्रे प्रायच्छत् ) उस [ इन्द्र ] ने उन [ स्तोत्रों ] को होता को दे दिया । (आज्यं ह वै होतुः बभूव) वही [ स्तोत्र ] आज्य [ घृत स्तोत्र ] होता का हुआ. ( पोतुः प्रउगं होतुः वैश्वदेवं ह वै बभूव ) वही [ स्तोत्र ] पोता [ शोधने वाले ऋत्विज् ] का प्रउग [ प्रयोजनीय स्तोत्र ] होता का ही वैश्वदेव [ स्तोत्र ] हुआ ( नेष्टुः निष्केवल्यं ह वै होतुः मरुत्वतीयं बभूव आग्नीध्रस्य आग्निमारुतम् ) वही [स्तोत्र] नेष्टा [ नायक ऋत्विज्] का निष्केवल्य स्तोत्र ही होता का मरुत्वतीय [स्तोत्र] हुआ, और आग्नीध्र [अग्नि प्रकाशक ऋत्विज्] का आग्निमारुत [स्तोत्र हुआ], (तस्मात् एतत् अभ्यस्ततरम् इव शस्यते यत् आग्निमारुतम्) इसलिये यह [स्तोत्र] अधिक बार ही बोला जाता है, जो आग्निमारुत है। ५-(होत्रकाः) होत्रा-कन्, टाप् स्त्रीलिङ्गः। होत्राः-गो० पू० २ । १६ । ऋत्विजः (जिह्मम्) जहातेः सम्प्रदाकारलोपश्च (उ० १ । १४१)। ओहाक् त्यागे-मन्। कुटिलभावम्। मन्दत्वम् (प्रतिपेदिरे) प्रतिपादितवन्तः। आचरितवन्तः (सामानि) सामवेदस्तोत्राणि ( लुलोप ) लुपॢ छेदने-लिट् । छिन्नवान् ( प्रउगम् ) उञ्छादीनां च (पा० ६ । १ । १५४ ) प्र + युजिर् योगे-घञ् अगुणः कुत्वं यलोपः । प्रयोगाहं स्तोत्रम् ( निष्केवल्यम् ) इन्द्रस्य शस्त्रं स्तोत्रम् ( नेष्टुः ) नप्तृनेष्टृत्वष्टृ० ( उ० २ । ९५ ) णीञ् प्रापणे-तृन्, षुक् च । नयनकर्तुः । ऋत्विग्विशेषस्य ( मरुत्व- तीयम् ) मध्वादिभ्यश्च ( पा० ४ । २ । ८६ ) । मरुत्-मतुप् मस्य वः । मरुत्वत्- १. उक्थम् शब्द पातुतुर्दि० ( उ० २ । १७ ) से थक् प्रत्यय करके निष्पन्न होता है । उच्यते परितो भाष्यते यत्तदुक्थम् ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका ६ ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० ५ ॥ १४१ हैं। (तस्मात् एते संशंसुकाः इव भवन्ति यत् होता पोता नेष्टा आग्नीध्रः मुमोहे [ =सुमोहे ] वसीत ) इसलिये यह सब लोग संशंसुक [ मिल कर स्तुति करने वाले ] ही होते हैं, कि होता पोता, नेष्टा और आग्नीध्र बड़े मोह में घिर जावें, ( तद् ब्रह्मा इयसाम् आस इव ) और तब ब्रह्मा उदासीन ? सा हुआ । ( तासाम् अर्धं प्रतिलुलोप ) उन [ होत्रक लोगों का आधा भाग उस [ इन्द्र यजमान ] ने काट दिया । ( एतत् प्रथमार्हणं च प्रथमपदं च एतत् दक्षिणां च परिशिषेदेत् इति ब्राह्मणम् ) इस कारण प्रथम पूजन और प्रथम पद [ ब्रह्मा पद ] को और इस कारण दक्षिणा को प्रतिषेध करे [ रोक देवे ] यह ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] है ॥ ५ ॥ भावार्थः-इस कण्डिका का शब्दार्थ समझ में नहीं आया, विद्वान् लोग विचार लेवें । भाव यह जान पड़ता है कि ब्रह्मा के अभाव में यज्ञ पूरा पूरा सिद्ध नहीं होता, इसलिये सहायक ऋत्विजों को आधी दक्षिणा दी जावे और आधी बचा ली जावे ॥ ५ ॥ कण्डिका ६ ॥ उद्दालको ह वा आरुणिरुदीच्यान् वृत्तो धावयाञ्चकार, तस्य ह निष्क उपाहितो बभूव, उपवादाद् बिभ्यतो, यो मा ब्राह्मणोऽनूचान उपवदिष्यति तस्मा एतं प्रदास्यामीति, तद्धोदीच्यान् ब्राह्मणान् भयं बिभेद उद्दालको ह वा अयमा- याति, कौरुपञ्चालो ब्रह्मा ब्रह्मपुत्रः स ऊर्ध्वं वृत्तो न पर्य्यादधीत केनेमं वीरेण प्रतिसंयतामहा इति, य यत एव प्रपन्नं दध्रे तत् एवमनुप्रतिपेदिरे. ते ह स्वैदा- यनं शौनकमुचुः, स्वैदायैन त्वं वै नो ब्रह्मिष्ठोऽसीति त्वयेमं वीरेण प्रतिसंयता- महा इति, तं यत एव प्रपन्नं दध्रे तत एवमनुप्रतिपेदिरे. तं ह स्वैदायना इत्या- मन्त्रयामास, स भो गोतमस्य पुत्रेतीतिहास्मा असूयात्, प्रतिश्रुतं प्रतिशुश्राव, स वै गोतमस्य पुत्र ऊर्ध्वं वृत्तोऽधावीत् ॥ ६ ॥ कण्डिका ६ ॥ उद्दालक ऋषि का उत्तर वालों से शास्त्रार्थ करने का प्रयत्न ॥ ( वृतः आरुणिः उद्दालकः ह वै उदीच्यान् धावयांचकार ) चुने हुए आरुणि [ अरुण के पुत्र ] उद्दालक [ अज्ञान दलने वाले ऋषि ] ने उत्तर निवासियों पर धावा छप्रत्ययः । मरुत्वान् इन्द्रः, तस्य स्तोत्रम् ( आग्नीध्रस्य ) अग्निमिन्धे अग्नीत्, अग्नि + ञिन्धी दीप्तौ--क्विप् । अग्नीधः शरणे रण् मं च (वा० पा० ४ । ३ । १२०) अग्नीध्र--रण् । अग्निप्रदीपकस्य ऋत्विग्विशेषस्य ( संशंसुकाः ) समि कस उकन् ( उ० २ । २१) सम् + शंसु स्तुतौ--उकन् । संयोगेन स्तोतारः ( मुमोहे ) प्रमाद- पाठः । सुमोहे । सु + मुह वैचित्ये--घञ् । महत्यज्ञाने ( वसीत ) वस आच्छादने । आच्छाद्यते ( इयसाम्+आस ) ? इयस उदासीनतायां--लिट् ? आर्षप्रयोगः । उदासीनो बभूव ( इव ) यथा ( प्रतिलुलोप ) प्रत्यक्षेण लुप्तवान् ( प्रथमार्हणम् ) अर्ह पूजायाम्--ल्युट् । प्रथमपूजनम् ( एतत् ) अनेन प्रकारेण ( परिशिषेदेत् ) षिधु गत्याम्, अस्यार्षरूपम् । निषेधेत । वर्जयेत् ॥