पञ्चमः खण्डः ] चतुर्थप्रश्ने पञ्चमोऽध्यायः ३८३

जपो रुद्रैकादशिन्यादेः । होमो गणहोमादिः इष्टिः^१ मृगारादिका । यन्त्राणि यमनादिन्द्रियाणां कृच्छ्रादीन्युच्यन्ते । करिष्यन् कर्तुमध्यक्षवसितः । द्विजग्रहणं यन्त्राध्यायनिर्दिष्टेषु शूद्रपर्युदासार्थम् । शुक्ले पक्षे पुण्यदिने द्वितीयादिषु च तिथिषु पुण्येषु च ऋक्षेषु रोहिण्यादिषु । श्मश्रुग्रहणं लोमनखानामपि प्रदर्शनार्थम् । वपनं च शिखावर्जं ‘एवं भ्रूवक्षिशिखावर्जम्’ इति पर्युदासात् । यत्र पुनश्शृङ्गग्राहिकया विधीयते यथा गोघ्नप्रायश्चित्ते ‘सशिखं वपनं कृत्वा’ इति, तत्र भवति । न च शिखावपनात्कथमाचमनादि कर्तव्यमित्याशङ्कनीयम् । तस्य शास्त्रार्थत्वात्, शिरःकपालधारणवत् । त्रिश्वणं प्रातर्मध्यान्दिने सायं । क्रोधादनृताच्चाऽऽत्मानं पायाद्रक्षेत् वर्जयेदित्यर्थः । क्रोधग्रहणं हर्षलोभमोहादीनामन्येषामपि भूतदाहोयानां प्रदर्शनार्थम्, अनृतग्रहणं च पैशुन्यात्मस्तवनादीनाम् । अभिभाषण अन्यत्र यथार्थमन्तर्भवंत्येवं संवादेषु सम्भाषेत,^१) ब्रह्मचारी अप्रस्कन्दितरेताः अन्यत्र स्वप्नात् । तत्राऽपि च—

स्वप्ने सिक्त्वा ब्रह्मचारी द्विजश्शुक्रमकामतः ।
स्नात्वाऽर्कमर्चयित्वा त्रिः^२ पुनर्मामित्यृचं जपेत् ॥

इति द्रष्टव्यम् । हविर्व्रतः ‘यदन्नैकैकं ग्रासम्’ इत्यादि, तद्विषयं क्षारलवणवर्जं व्रतयेत् । पितृग्रहणं^३ दण्डापूपिकान्यायेन मातुरप्युपलक्षणार्थम् । नमस्कारश्च कायप्रणतिपूर्वकम् । दिवाऽस्वपन् निद्रामकुर्वन् दिवास्थानः तिष्ठेदहनि । निशासनः रात्रावासीत ॥ ५ ॥

प्रथमं तावद्यन्त्राण्याह बहुवृत्तान्तत्वात्—

प्राजापत्यो भवेत्कृच्छ्रो दिवा रात्रावयाचितम् ।
क्रमशॊ वायुभक्षश्च द्वादशाहं त्र्यहं त्र्यहम् ॥ ६ ॥

---

१. (१) अग्नयेऽंहोमुचेऽष्टाकपाल २) इन्द्रायांहोमुच एकादशकपालो (३) मित्रावरुणाभ्यामागोगुग्भ्यां (४) पयस्या वायोसावित्र आगोगुग्भ्यां (५) चक्ररश्विभ्यामागोगुग्भ्यां (६) धाना मरुद्भ्य एनोमुग्भ्यः (७) सप्तकपालो विश्वेभ्यो देवेभ्य एनोमुग्भ्यो (८) द्वादशकपालोऽनुमत्यै चरु (९) रनये वैश्वानराय द्वादशकपालो (१०) द्यावापृथिवीभ्यामङ् होमुग्भ्यां द्विकपालः॥ ( तै. सं. ७.५.२२ ) इति विहिता दशहविष्केष्टिमृगारेष्टिरित्युच्यते । See. आप. श्रौ २०. २३. २.
तत्र प्रथमे अंहोंमुगग्निर्देवता, अष्टाकपालः पुरोडाशो द्रव्यम् । द्वितीये इन्द्रोऽहोमुक् देवता । एकादशकपालः पुरोडाशो द्रव्यम् । ‘अंहः’ पापं, तस्मात् मोचयतीत्यंहोमुक् इष्टिरियमश्वमेधप्रकरणे तदङ्गत्वेन विहिताऽपि स्वातन्त्र्येण पापक्षयार्थत्वेनाऽपि विहितत्वात् तदयं पृथगप्यनुष्ठीयते ।

३८४	बौधायन-धर्मसूत्रम्	[ प्राजापत्यकृच्छ्रः

अनु०—( प्रजापति द्वारा बताया गया या आचरित ) प्राजापत्य कृच्छ्र नाम का व्रत तीन तीन दिन क्रमशः केवल दिन में भोजन करने, केवल रात्रि में भोजन करने बिना माँगे मिले हुए अन्न का भोजन करने और कुछ भी आहार न करने पर कुल बारह दिन का होता है ॥ ६ ॥

प्राजापत्यस्तद्देवत्यस्तेन आचरितो वा । स कथं भवेदित्याह—द्वादशाहं चतुर्धा कृत्वा त्र्यहं त्र्यहं सम्पाद्य आद्ये त्र्यहे दिवाऽश्नीयात् । द्वितीये रात्रौ, तृतीये अयाचितम्, चतुर्थे वायुभक्ष इति अयाचितमिति याचनाप्रतिषेधः । एवं प्राजापत्यः कृच्छ्रः क्लेशात्मको नियमेन स्मृत्यन्तरोक्तेतिकर्तव्यताको नाऽत्र ग्राह्यः। यथा गौतमेन प्राजापत्येऽभिहितं' 'रौरवयौधाजये नित्यं प्रयुञ्जीत' इत्यादि । तद्यदि सर्वं, नित्यत्वाध्येतृच्छन्दोगव्यतिरिक्तानामधि- कारो न स्यात् । न ह्यन्यस्य सामानि सन्ति । न च प्रायश्चित्तार्थेन ग्रहणं युक्तम्, प्रतिषेधात् । स्त्रीबालादेरप्यधिकारार्थं सकलधर्मशास्त्रोक्तस्त्रिवर्णसा- धारणलक्षण एव विधिर्द्रष्टव्यः ॥ ६ ॥

अहरेकं तथा नक्तमज्ञातं वायुभक्षणम् ।
त्रिवृदेष परावृत्तो बालानां कृच्छ्र उच्यते ॥ ७ ॥

**अनु०—**यदि एक दिन केवल दिन में भोजन करे, दूसरे दिन केवल रात्रि में भोजन करे, तीसरे दिन बिना माँगे ही मिले आहार का भोजन करे और चौथे दिन निराहार केवल वायु का भक्षण कर रहे। इसी क्रम में तीन बार करने पर कुल बारह दिनों का बालकों का कृच्छ्र व्रत बताया गया है ॥ ७ ॥

अयमपि प्राजापत्यविशेष एव ॥ ७ ॥

---

१. सूतदाहीयाः आपस्तम्बीये धर्मसूत्रेऽध्यात्मपटले प्रसिद्धाः, तत्र द्रष्टव्याः ।
२. ऋगियं ११४ पृष्ठे टिप्पण्यां द्रष्टव्या ।
३. केनचित् पुरुषेण कस्मिंश्चिद्दण्डे बह्वीरपूपिकाः प्रोताः कृत्वा ताः क्वचिन्न्या- सीकृत्य देशान्तरं गत्वा पुनः प्रतिनिवृत्य न्यासरक्षिता पृष्टः भवदीयं दण्डं मुषिका अभक्षयन्नित्यवोचत् । तेन च निश्चितम्—यदा दाण्डोऽपि मुषिकेण भक्षितः, तदा किमु वक्तव्यं अपूपा भक्षिता इति । अयमेव दण्डापूपिकान्यायः ।
४. पुनानस्सोम धारयाऽऽपो वसानो अर्षीति ।
आरत्नधा योनिमृतस्य सदित्सुत्सो देवो हिरण्मयः ॥ १ ॥
दुहान ऊधर्दिव्यं मधुप्रियं प्रत्नंसधस्थमासदत् ।
आपृच्छयं धरुणं वाज्यर्षसि नृभिर्धोतो विचक्षणः ॥ २ ॥
( सा. सं. उ. १. १. १. )
इति ऋग्द्वयमुक्थ्यरूपेण प्रग्रथ्य तत्र गीयमाने सामनी रौरवयौधाजपसंज्ञके ।

पञ्चमः खण्डः ] चतुर्थप्रश्ने पञ्चमोऽध्यायः २८५

कृच्छ्रातिकृच्छ्रस्तृतीय इति वक्ष्यति –

एकैकं ग्रासमश्नीयात्पूर्वोक्तेन त्र्यहं त्र्यहम् ।
वायुभक्षस्त्र्यहं चाऽन्यदतिकृच्छ्रस्स उच्यते ॥ ८ ॥

**अनु०—**यदि पूर्वोक्त क्रम से तीन-तीन दिन क्रमशः दिन में, और रात्रि को बिना माँगे ही मिले हुए भोजन का (मोर के अण्डे के बराबर) केवल एक ग्रास खाकर रहे और अन्त में तीन दिन वायु का आहार कर रहे, तो वह अतिकृच्छ्र नाम का दूसरा व्रत कहा जाता है ॥ ८ ॥

शिख्यण्डपरिमितान्नो ग्रासः पाणिपूरान्नो वा पूर्वोक्तेन ‘दिवा रात्रौ’ इत्यादिना । अन्यदिति प्रायश्चित्तविशेषणत्वान्नपुंसकलिङ्गमदोषः । ‘अतिकृच्छ्रोऽम्बुनाऽशनः’ इति यदा पाठस्तदोदकपानमात्रमभ्युपगच्छतीति गम्यते ॥ ८ ॥

अम्बुभक्षस्त्र्यहानेतान्वायुभक्षस्ततः परम् ।
कृच्छ्रातिकृच्छ्रस्तृतीयो विज्ञेयस्सोऽतिपावनः ॥ ९ ॥

**अनु०—**यदि तीन-तीन दिन प्रथम तीन कालों में केवल जल पीकर रहे और उसके बाद अन्तिम तीन दिन केवल वायु-भक्षण करते हुए बिताये तो वह कृच्छ्रातिकृच्छ्र नाम का अत्यन्त पावन तीसरा व्रत होता है ॥ ९ ॥

अम्बुभक्षवचनादशनधर्मेणोदकपानमिष्यते । एवमन्त्ये त्र्यहे तदपि नाऽस्तीति वायुभक्ष इत्युक्तम् । तृतीयत्वमस्य निर्देशापेक्षया¹ ‘षष्ठीं चितिम्’ इति यथा । प्रत्येकमेव शुद्धिहेतुत्वात् ॥ ९ ॥

त्र्यहं त्र्यहं पिबेदुष्णं पयस्सर्पिः कुशोदकम् ।
वायुभक्षस्त्र्यहं चाऽन्यत् तप्तकृच्छ्रस्स उच्यते ॥ १० ॥

**अनु०—**यदि तीन-तीन दिन क्रमशः उष्ण दूध, उष्ण घृत और कुश के साथ उबाले गये उष्ण जल का पान करता है तथा अन्तिम तीन दिन वायु का भक्षण कर व्रत करता है, तो वह तप्त कृच्छ्र नाम का व्रत कहलाता है ॥ १० ॥

उष्णशब्दः पय आदिभिस्त्रिभिः प्रत्येकमभिसम्बध्यते । प्रतित्र्यहं पयआदीनि क्रमेण भवेयुः । अत्र सकृदेव स्नानम् । कुत एतत् ? मनुवचनात् —

---

१. ‘योऽग्निं चित्वा न प्रतितिष्ठति पञ्च पूर्वाश्चितयो भवन्त्यथ षष्ठीं चितिञ्चिनुते’ इत्युक्तम् । अत्राऽस्याश्चितेः पूर्वापेक्षया भेदेऽपि पूर्वोक्तचितिपञ्चकापेक्षया षष्ठीत्वमिति पूर्वमीमांसायां पञ्चमाध्याये निर्णीतम्, तदनुसंहितमत्र ।

२८ बौ०ध०

३८६ बौधायन-धर्मसूत्रम् [ सान्तपनकृच्छ्रः

तप्तकृच्छ्रं चरन्विप्रो जलक्षीरघृतानिजान् । प्रातस्त्र्यहं पिबेदुष्णान् सकृत्स्नायी समाहितः ॥ १० ॥

गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम् । एकरात्रोपवासश्च कृच्छ्रं सान्तपनं स्मृतम् ॥ ११ ॥

**अनु०—**यदि एक-एक दिन क्रमशः गोमूत्र, गाय का गोबर, दूध दही, घृत, कुशोदक ग्रहण करे तथा एक दिन-रात्रि उपवास करे, तो वह सान्तपन कृच्छ्र नाम का व्रत होता है ॥ ११ ॥

साप्ताहिकोऽयं सान्तपनः। एकैकस्मिन्नहनि गोमूत्रादीनि क्रमेण भवेयुः तेषु च दधिव्यतिरिक्तानि कथिनानि कार्याणि ॥

तत्राऽयं केषां चित्पाठः—

गायत्र्या $^१$गृह्य गोमूत्रं $^२$गन्धद्वारेति गोमयम् । $^३$आप्यायस्वेति च क्षीरं $^४$दधिक्राव्णोति वै दधि ॥ $^५$शुक्रमसि ज्योतिरसीत्याज्यं $^६$देवस्य त्वा कुशोदकमिति ॥१२॥

**अनु०—**गायत्री मन्त्र का उच्चारण करते हुए गाय का मूत्र ग्रहण करे, गन्ध-द्वारां दुराधर्षां नित्यपुष्टांकरीषिणीम्। ईश्वरीं सर्वभूतानां तामिहोपह्वये श्रियम्' मन्त्र द्वारा गोबर ग्रहण करे।

'आप्यायस्व समेतु ते विश्वतस्तोम वृष्णियम्। भवा वाजस्य सङ्गथे। (तैत्तिरीय संहिता ३. २. ५) मन्त्र से दूध ग्रहण करें।

'दधिक्राव्णो अकारिषं जिष्णोरश्वस्य वाजिनः। सुरभिनो मुखाकरत्प्रण आयूंषि तारिषत्॥ (तैत्तिरीय संहिता १.५.११)

---

१. आदाय इति ग० । २. गन्धद्वारां दुराधर्षां नित्यपुष्टां करीषिणीम् । ईश्वरीं सर्वभूतानां तामिहोपह्वये श्रियम् ॥ ३. आप्यायस्व समेतु ते विश्वतस्तोम वृष्णियम् । भवा वाजस्य सङ्गथे ॥ तै० सं० ३. २. ५. ४. दधिक्राव्णो अकारिषं जिष्णोरश्वस्य वाजिनः । सुरभि नो मुखाकरत्प्रण आयूंषि तारिषत् ॥ तै० सं० १. ५. ११. ५. शुक्रमसि ज्योतिरसि तेजोऽसि । तै० १. १. १० ६. देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याम् ॥

पञ्चमः खण्डः ] चतुर्थप्रश्ने पञ्चमोऽध्यायः ३८७

मन्त्र से दधि ग्रहण करे । 'शुक्रमसि ज्योतिरसि तेजोऽसि' (तैत्तिरीय संहिता १. १. १०) मन्त्र से घृत ग्रहण करे तथा 'देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याम्' मन्त्र से कुशोदक ग्रहण करे ॥ १२ ॥ तथा—

गोमूत्रभागस्तस्यार्धं शकृत्क्षीरस्य त्रयम् ।
द्वयं दध्नो घृतस्यैकः एकश्च कुशवारिणः ।
एवं सान्तपनः कृच्छ्रः श्वपाकमपि शोधयेत् ॥१३॥

**अनु०—**गोमूत्र का अंश जितना हो उसके आधा अंश गोबर, तीन भाग दूध, दो भाग दही, एक भाग घृत और एक भाग कुशोदक मिलावे । इस प्रकार सान्तपन नाम कृच्छ्र व्रत चण्डाल तक को भी शुद्ध कर देता है ॥ १३ ॥

**टि०—**गोविन्द स्वामी ने इसे इस प्रकार स्पष्ट किया है कि घृत और कुशोदक बराबर परिमाण में होना चाहिए, उससे दूना दधि और तिगुना दूध, चौगुना गोबर और पाँच गुना गोमूत्र हो इन छहों को मिलाकर एक दिन पान करे और दूसरे दिन उपवास करे तो दो रात्रियों का सान्तपन कृच्छ्र व्रत होता है ।

एतदुक्तं भवति-घृतं कुशोदकं च तुल्यपरिमाणम् । घृताद्विगुणं दधि, तस्मादेव त्रिगुणं क्षीरम् । तस्मादेव चतुर्गुणः शकृत् । पञ्चगुणं गोमूत्रमिति । गमूत्रादिषट्कमेकीकृत्यैकस्मिन्नेवाह्नि पीत्वाऽपरेद्युरुपवासः । एवं द्विरात्रस्सान्तपनो भवति । आह च याज्ञवल्क्यः—

कुशोदकं दधि क्षीरं गोमूत्रं गोशकृद्धृतम् ।
प्राश्याऽपरेऽह्न्युपवसेत्कृच्छ्रं सान्तपनं चरन् ॥ इति ॥

अयमपरस्सान्तपनप्रकारः—

गोमूत्रं गोमयं क्षीरं ¹दधि सर्पिः कुशोदकम् ।
पञ्चरात्रं तदाहारः पञ्चगव्येन शुद्ध्यति ॥ १४ ॥

**अनु०—**गाय का मूत्र, गोबर, दूध, दही, घृत तथा कुशोदक इनका पाँच (दिन (और रात्रि आहार करने वाला पञ्चगव्य से शुद्ध हो जाता है ॥ १४ ॥
पञ्चगव्यविधानेनेति शेषः ॥ १४ ॥

यतात्मनोऽप्रमत्तस्य द्वादशाहमभोजनम् ।
पराको नाम कृच्छ्रोऽयं सर्वपापप्रणाशनः ॥ १५ ॥

---

१. अपश्चै व घृतं तथा इति ग पु० ।

३८८	बौधायन-धर्मसूत्रम्	[ सान्तपनादिकृच्छ्रः

अनु०—इन्द्रियों पर संयम रखते हुए और सावधान होकर बारह दिन तक भोजन न करे तो यह पराक नाम का कृच्छ्र व्रत होता है जो सभी पापों का नाश करता है ॥ १५ ॥

यतात्मा ¹नियतेन्द्रियः आस्तिकः । स्त्रीणां रजोदर्शने च व्रतानिवृत्तिः । तथादर्शने पूर्वसमाप्तिमप्रसङ्गात् । तथा सत्युपदेशानार्थक्यमिति ॥ १५ ॥

गोमूत्रादिभिरभ्यस्तमेकैकं तं त्रिसप्तकम् ।
महासान्तपनं कृच्छ्रं वदन्ति ब्रह्मवादिनः ॥ १६ ॥

अनु०—यदि गोमूत्रादि उपर्युक्त सात पदार्थों में एक-एक प्रतिदिन ग्रहण करे और इस प्रकार सात-सात दिन की तीन अवधि तक व्रत करे तो उसे ब्रह्मज्ञ लोग महासान्तपन कृच्छ्र व्रत कहते हैं ॥ १६ ॥

सान्तपनस्सप्तरात्रपरिसमाप्य उक्तः । स ²दण्डकलितदावृत्त्या त्रिरभ्यस्त एकविंशतिरात्रो महासान्तपनो नाम भवति ॥ १६ ॥

एकवृद्ध्या सिते पिण्डे एकहान्याऽसिते ततः ।
पक्षयोरुपवासौ द्वौ तद्धि चांद्रायणं स्मृतम् ॥ १७ ॥

अनु०—यदि शुक्ल पक्ष में प्रतिदिन एक-एक ग्रास आहार बढ़ाता जाय और कृष्ण पक्ष में प्रतिदिन एक-एक कम करता जाय और दोनों पक्षों में दो दिन उपवास करे तो वह चान्द्रायण व्रत होता है ॥ १७ ॥

चान्द्रायणाण्योक्तस्याऽनुवादोऽयम् ॥ १७ ॥

अयमपरश्चान्द्रायणप्रकारः--

³चतुरः प्रातरश्नीयात्पिण्डान्विप्रस्समाहितः ।
चतुरोऽस्तमिते सूर्ये शिशुचान्द्रायणं स्मृतम् ॥ १८ ॥

---

१. संयतेन्द्रियः इति ग पु० ।
२. आवृत्तिर्द्विधा—दण्डकलितवदावृत्तिः, स्वस्थानविवृद्धिरिति । यथा—कस्यचित् क्षेत्रस्य माने कर्तव्ये क्वचित् कृत्स्नं दण्डं निवेश्य तदनन्तरदेशेऽपि कृत्स्न एव दण्डो निवेश्यते, न दण्डावयवः, सा दण्डकलितवदावृत्तिः । स्वस्थान एव प्रथमादिपदार्थस्य यावद्वारमावृत्त्याऽनुष्ठाय ततो द्वितीयादीनामनुष्ठानं सा स्वस्थानविवृद्धिः । एवं च समुदायस्य तेनैवरूपेणाऽवृत्त्याऽनुष्ठानं दण्डकलितवदावृत्तिः अवयवस्य आवृत्तिः स्वस्थानविवृद्धिरिति निष्कर्षः ॥
३. श्लोकद्वयमिदं नास्ति ग. II. पुस्तकयोः ।

पञ्चमः खण्डः ] चतुर्थप्रश्ने पञ्चमोऽध्यायः ३८९

अनु०—यदि पूर्णतः चित्त को लगाकर कोई विप्र प्रातः चार ग्रास भोजन करता है और सायंकाल सूर्य अस्त होने पर चार ग्रास भोजन करता है तो वह व्रत शिशुचान्द्रायण कहा जाता है ॥ १८ ॥

अष्टावष्टौ मासमेकं पिण्डान्मध्यन्दिने स्थिते ।
नियतात्मा हविष्यस्य यतिचान्द्रायणं चरेत् ॥ १९ ॥

अनु०—यदि एक मास तक प्रतिदिन केवल मध्याह्न में आठ-आठ ग्रास यज्ञ के योग्य हवि का भोजन करे तथा इन्द्रियों पर संयम रखे, तो वह यतिचान्द्रायण व्रत होता है ॥ १९ ॥

यथाकथंचिद्पिण्डानां द्विजस्तिस्रस्त्वशीतयः ।
मासेनाऽश्नन् हविष्यस्य चन्द्रस्यैति सलोकताम् ॥ २० ॥

अनु०—यदि कोई द्विज एक मास में यज्ञ के योग्य अन्न का अस्सी के तिगुने ( दो सौ चालीस ) ग्रास भोजन करता है तो वह चन्द्रमा के लोक को ही प्राप्त करता है ॥ २० ॥

चत्वारिंशदधिकशतपिण्डान्यथाकथञ्चिन् मासेनाऽश्नीयात् तिस्रोऽशीतय इति द्वितीयार्थे प्रथमा । तदैन्दवं नाम चान्द्रायणम् ॥ १८-२० ॥

यथोद्यंश्चन्द्रमा हन्ति जगतस्तमसो भयम् ।
तथा$^१$ पापाद्भयं हन्ति द्विजश्चान्द्रायणं चरन् ॥ २१ ॥

अनु०—जिस प्रकार उगता हुआ चन्द्रमा संसार के अन्धकार के भय को दूर करता है, उसी प्रकार चान्द्रायण व्रत करने वाला द्विज पाप से होने वाले भय को नष्ट कर देता है ॥ २१ ॥

सर्वप्रकारस्याऽपि चान्द्रायणस्य प्रशंसैषा ॥ २१ ॥

कणपिण्याकतक्राणि तथा चाऽपोऽनिलाशनः ।
एकत्रिपञ्चसप्तैति पापघ्नोऽयं तुलापुमान् ॥ २२ ॥

अनु०—जो व्यक्ति एक दिन चावल के कण खाकर, तीन दिन तिलका पिण्याक खाकर पांच दिन मट्ठा पीकर, सात दिन जल पीकर और एक दिन वायु का भक्षण कर व्रत करता है वह पापों को नष्ट करने वाले तुलापुमान् नाम का व्रत करता है ॥ २२ ॥

---

१. एवं पापाद् इति ग पु० । पापान्नचापि इति घं पु० ।

३९०	बौधायनधर्मसूत्रम्	[ चान्द्रायणकल्पः

टि०—यह सत्रह दिन का तुलापुमान् व्रत बताया गया है । अन्यत्र यह व्रत पन्द्रह दिन का बताया गया है जैसे याज्ञवल्क्यस्मृति में ।

एकस्मिन्नहनि कणान् भक्षयेत् । त्रिषु पिण्याकमित्यादि । भक्ष्यद्रव्यप्रमाणं च शरीरस्थिति निबन्धनम् । एवं च सप्तदशाहिकस्सम्पद्यते । महतीमपि तुलामारूढः पापस्य पुरुषश्शुद्ध्यतीति तुलापुमान् । तथा च पञ्चदशाहिकः कोऽपि तुलापुरुषो विद्यते । तथा याज्ञवल्क्येन—

पिण्याकाचामतक्राम्बुसक्तूनां प्रतिवासरम् ।
एकरात्रोपवासश्च कृच्छ्रसौम्योऽयमुच्यते ॥ इत्यभिहितम् ।
एषां त्रिरात्रमभ्यासादेकैकं प्रत्यहं पिबेत् ।
तुलापुरुष इत्येष ज्ञेयः पञ्चदशाहिकः ॥ इति ।

अत्र चोपवासस्य निवृत्तिर्वेदितव्या । पञ्चदशाहिक इति नियमात् ।

यावकस्सप्तरात्रेण वृजिनं हन्ति देहिनाम् ।
सप्तरात्रोपवासो वा दृष्टमेतन्मनीषिभिः ॥ २३ ॥

**अनु०—**यावक का आहार सात दिन में शरीर-धारियों के पाप को नष्ट कर देता है, इसी प्रकार सात दिन का उपवास भी पापों को नष्ट कर देता है, ऐसा मनीषियों ने माना है ॥ २३ ॥

यावक इति कस्यचित्कृच्छ्रस्यान्वर्थसंज्ञा । सप्तरात्रं यवान्नसा । तावन्तं कालमुपवासो वा । वृजिनं वर्जनीयं पापमित्यर्थः ॥ २३ ॥

पौषभाद्रपदज्येष्ठा आर्दाकाशातपाश्रयात् ।
त्रीन् शुक्लान्मुच्यते पापात्पतनीयादृते द्विजः ॥ २४ ॥

**अनु०—**क्रमशः पौष, भाद्रपद और ज्येष्ठ मासो के शुक्ल पक्षों में क्रमशः गीले वस्त्र पहनकर रहने, खुले आकाश के नीचे रहने तथा सूर्य की धूप में रहने से द्विज पतनीयों को छोड़कर अन्य सभी पापों से ( मुक्त हो जाता है ) ॥ २४ ॥

पुष्यस्तिष्यो नक्षत्रम् , तेन युक्तश्चन्द्रमा यस्मिन्मासि पौर्णमास्यां भवति स पौषमासः । भाद्रपदं प्रोष्ठपादानक्षत्रं तेन सह पौर्णमास्यां यस्मिन्मासि वर्तते स मासो भाद्रपदो नाम । तथा ज्येष्ठया वर्तत इति ज्येष्ठोऽपि मास एव । पौषभाद्रपदज्येष्ठा इति निर्देशः प्रथमान्तः । तेषु यथाक्रमं आर्दाकाशातपाश्रयात् । आश्रयशब्दः आर्दादिषु प्रत्येकं सम्बध्यते । आर्दाश्रयत्वं आर्द्रवासस्त्वम् । आकाशाश्रयत्वमातपाश्रयत्वं चाऽप्रावरणता । त्रयाणां तस्मिन् तस्मिन्मासे सत्तत् सर्वदा कर्तव्यम् ? नेत्याह-त्रीन् शुक्लान् पक्षानिति शेषः । तत्र शुक्लपक्ष

पञ्चमः खण्डः ] चतुर्थप्रश्ने पञ्चमोऽध्यायः ३९१

इत्यर्थः। 'कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे' इति द्वितीया। अतश्चाऽहर्निशमिति गम्यते। किमेवं कृते सर्वस्मात्पापान्मुच्यते? न; पतनीयादृते। तस्य हि प्रायश्चित्तान्तरेण भवितव्यम्। द्विजग्रहणमनुवादः। 'जपहोमेष्टिमन्त्राणि करिष्यन्नादितो द्विजः' इत्यधीतत्त्वात् ॥ २४ ॥

इदं चाऽन्यत्—

गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम् ।
यवाचामेन संयुक्तो ब्रह्मकूर्चोऽतिपावनः ॥ २५ ॥

**अनु०—**गाय का मूत्र, गोबर, दूध, दही, घृत और कुशोदक जौ के बने यवागू के साथ मिलाये जाने पर अत्यन्त पवित्र करने वाला ब्रह्मकूर्च कहलाता है ॥ २५ ॥

'यवानां आचामो यवागूः। यद्वा-आचमनं आचामः। एषः ब्रह्मकूर्चो नाम कृच्छ्रः। अस्य विधिः स्मृत्यन्तराद्वेदितव्यः। यथा हि—

पालाशं पद्मपत्रं वा ताम्रं वाऽथ हिरण्मयम् ।
गृहीत्वा²ऽवहितो भूत्वा त्रिराचामेद्विजोत्तमः ॥
गायत्र्या गृह्य गोमूत्रं गन्धद्वारेति गोमयम् ।
आप्यायस्वेति च क्षीरं दधिक्राव्णेति वै दधि ॥
तथा शुक्रमसीत्याज्यं देवस्य त्वा कुशोदकम् ।
चतुर्दशीमुपोप्याऽथ पौर्णमास्यां समारभेत् ॥
गोमयाद्द्विगुणं मूत्रं शकृद्यावच्चतुर्गुणम् ।
क्षीरमष्टगुणं देयं तथा³ दशगुणं दधि ।
स्थापयित्वाऽथ दर्भेषु पालाशैः पत्रकैरथ ।
तत्त्समुद्धृत्य होतव्यं देवताभ्यो यथाक्रमम् ॥
अग्नये चैव सोमाय सावित्र्यै च तथैव च ।
प्रणवेन तथा कृत्वा ततश्च स्विष्टकृत्स्मृतः ॥
एवं हुत्वा ततश्शेषं पापं ध्यात्वा समाहितः ।
आलोड्य प्रणवेनैव निर्मन्थ्य प्रणवेन तु ॥
उद्धृत्य प्रणवेनैव पिबेच्च प्रणवेन च ॥

---

१. आचामशब्दो मण्डपरतया ( हिन्दी भाषायां 'मांड' इति द्राविडभाषायां ',कञ्जी'' इति च प्रसिद्धवस्तुवाचकत्तया ) व्याख्यातो महीधरभाष्ये ( शु. य. सं. )
२. गृहीत्वा साधयित्वाऽऽचामनकर्म समारभेत् इति ग पु० ।
३. दधि पञ्चगुणं तथा इति ग पु० ।

३९२ बौधायन-धर्मसूत्रम् [ कृच्छ्रविशेषः

एवं ब्रह्मकृतं कूर्चं मासि मासि चरन् द्विजः ।
सर्वपापविशुद्धात्मा ब्रह्मलोकं स गच्छति ॥ इत्यादि ॥ २५ ॥

अमावास्यां निराहारः पौर्णमास्यां तिलाशनः ।
शुक्लकृष्णकृतात्पापान्मुच्यतेऽब्दस्य पर्वभिः ॥ २६ ॥

**अनु०—**जो व्यक्ति अमावास्या को उपवास करता है और पौर्णमासी को केवल तिलों का भक्षण करता है वह एक वर्ष में शुक्लपक्षों तथा कृष्णपक्षों में किये गये पापों से मुक्त हो जाता है ॥ २६ ॥

सांवत्सरिकमेतद्व्रतम् , तस्मादब्दस्य पर्वभिरसम्बन्धः । न पुनश्शुक्लकृष्णकृतमिति । एवं च तस्मिन् संवत्सरे मधुमांसवर्जनमधश्शयनमित्यादि द्रष्टव्यम् ॥ २६ ॥

भैक्षाहारोऽग्निहोत्रिभ्यो मासेनैकेन शुद्ध्यति ।
यायावरवनस्थेभ्यो दशभिः पञ्चभिर्दिनैः ॥ २७ ॥

**अनु०—**अग्निहोत्रियों से प्राप्त भिक्षा का भक्षण करने वाला एक मास में शुद्ध होता है। जो यायावर गृहस्थ से प्राप्त भिक्षा का भक्षण करता है वह दस दिन में शुद्ध होता है तथा वानप्रस्थ से प्राप्त भिक्षा के भक्षण से पाँच दिन में ही शुद्ध हो जाता है ॥ २७ ॥

यायावरेभ्यो भैक्षाहारो दशभिर्दिनैः, वनस्थेभ्यः पञ्चभिर्दिनैः इति योजना । अन्यच्च व्याख्यातम् । एतेऽपि च त्रयः कृच्छ्राः ॥ २७ ॥

एकाहं धनिनोऽन्नेन दिनेनैकेन शुद्ध्यति ।
कापोतवृत्तिनिष्ठस्य पीत्वाऽपश्शुद्ध्यते द्विजः ॥ २८ ॥

**अनु०—**जिस व्यक्ति के पास केवल एक दिन भर के लिए अन्न है उसके द्वारा दिये गये अन्न से एक दिन में ही शुद्धि हो जाता है। कापोतवृत्ति से जीविका निर्वाह करने वाले व्यक्ति द्वारा दिये गये जल को भी पीकर द्विज शुद्ध हो जाता है ॥ २८ ॥

एतावपि च द्वौ कृच्छ्रौ ॥ २८ ॥

ऋग्यजुस्सामवेदानां वेदस्याऽन्यतमस्य वा ।
पारायणं त्रिश्भ्यस्येदनश्नन् सोऽतिपावनः ॥ २९ ॥

**अनु०—**यदि बिना भोजन किये ऋग्वेद, यजुर्वेद और सामवेद का अथवा किसी एक वेद का तीन बार पारायण करे तो वह अत्यन्त पवित्र करने वाला होता है ॥ २९ ॥

पञ्चमः खण्डः] चतुर्थप्रश्ने पञ्चमोऽध्यायः ३९३

अन्यतमवेदपक्षे त्रिः । इतरथा सकृदेव ॥ २९ ॥
अथ चेत्त्वरते कर्तुं दिवसे मारुताशनः ।
रात्रौ जले स्थितो व्युष्टः प्राजापत्येन तत्समम् ॥ ३० ॥
**अनु०—**जो व्यक्ति शीघ्रता करना चाहे वह दिन में केवल वायु का आहार करे (अर्थात् बिना कुछ खाये-पिये रहे) और रात्रि को जल में खड़ा रहकर ही सवेरा कर दे, तो वह प्राजापत्य कृच्छ्र के समान व्रत होता है ॥ ३० ॥

गायत्र्याऽष्टसहस्रं तु जपं कुर्वोत्थिते रवौ ।
मुच्यते सर्वपापेभ्यो यदि न भ्रूणहा भवेत् ॥ ३१ ॥
**अनु०—**जो व्यक्ति सूर्य के उगने पर एक सहस्र और आठ बार गायत्री मन्त्र का जप करता है, वह यदि विद्वान् ब्राह्मण की हत्या का दोषी नहीं है, तो सभी पापों से मुक्त हो जाता है ॥ ३१ ॥

त्वरते कर्तुं कर्म सामर्थ्यजुरथर्वेणामिति शेषः । प्राणायामविशेषेण जानुद्वयसजलस्थितस्याऽपि शाखार्थासिद्धयतीति मन्तव्यम् । व्युष्टः उषोन्तरितः । श्वोभूते अष्टौ च सहस्रं सावित्र्या जपं कुर्यात् । अत्र प्राजापत्येन तत्सममिति वचनादिदमन्यत् स्मृत्यन्तराद्वेदितव्यम्, प्राजापत्यादौ प्रवृत्तस्याशक्तस्य विप्रभोजनेनाऽपि तत्सिद्धिर्भवतीति । प्राजापत्ये तावदशक्यदिनेषु प्रतिदिनं विप्रान् पञ्चावरान् शुद्धान् भोजयेत् । एवं विधानेनैवाऽतिकृच्छ्रे पञ्चदशावरानशक्यदिनेषु प्रतिदिनं वा विप्रमेकम् । एतत्सर्वत्र समानम् । कृच्छ्रातिकृच्छ्रे त्रिंशतम्, तप्तकृच्छ्रेषु चत्वारिंशतम्, पराकनिर्णये पञ्चाशतम्, चान्द्रायणे षड्विंशतिम्, तुलापुंसि तु त्रयोविंशतिम्, महासान्तपने षड्विंशतिम्, तथैकाहोपवासे पञ्च । त्रिरात्रे प्रत्यहं दशदशेत्यादि ॥ ३०-३१ ॥

किं वाऽत्र बहुनोक्तेन—
योऽन्नदस्तसत्यवादी च भूतेषु कृपया स्थितः ।
पूर्वोक्तयन्त्रशुद्धेभ्यस्सर्वभ्यस्सोऽतिरिच्यते ॥ ३२ ॥
इति चतुर्थप्रश्ने पञ्चमः खण्डः ।
**अनु०—**जो अन्न का दान करता है, सत्यभाषण करता है तथा प्राणियों पर दया करता है वह पूर्वोक्त व्रतों से शुद्ध हुए सभी व्यक्तियों से बढ़कर होता है ॥ ३१ ॥
एवंविधवृत्तस्थ इत्यभिप्रायः ॥ ३२ ॥
इति बौधायनीयधर्मसूत्रविवरणे गोविन्दस्वामिकृते चतुर्थप्रश्ने पञ्चमोऽध्यायः ।

३९४ बौधायन-धर्मसूत्रम् [पापविनाशकजपविधिः

षष्ठोऽध्यायः

षष्ठः खण्डः

उक्तानि तन्त्राणि, जपा वक्तव्या इत्यत आह—

समाधुच्छन्दसां रुद्रा गायत्री प्रणवान्विता ।
सप्तव्याहृतयश्चैव जाप्यः पापविनाशनाः ॥ १ ॥

अनु०— मधुच्छन्दा नाम के ऋषि द्वारा दृष्ट (शाकलसंहिता के आरम्भिक दस) सूक्तों के साथ, 'नमस्ते रुद्र' आदि ग्यारह अनुवाकों, ओंकार से युक्त गायत्री मन्त्रों, तथा सात व्याहृतियों का जप करना चाहिए। ये पाप को नष्ट करते हैं ॥ १ ॥

मधुच्छन्दा यासामृचामृषिः। ताश्च सकलसंहिताया आदितो दशसूक्तानि। ताभिस्सह रुद्राः 'नमस्ते रुद्र' इति एकादशाऽनुवाकाः। अन्यत्प्रसिद्धम्। जपादिभिः प्रतिपूरणे कर्तव्ये सति एभिः प्रतिपूरणं वेदितव्यम् स्वातन्त्र्येण चैषामुपयोगः। तत्र कालगणना मन्त्रावृत्तिमणना च विशेषापेक्षया विज्ञेया ॥ १ ॥

मन्त्रजपौ वृत्तौ। काः पुनस्ता इष्टयः ? इत्याह—

मृगारेष्टिः पवित्रेष्टिस्त्रिहविः पावमान्यपि ।
इष्ट्यः पापनाशिन्यो वैश्वानर्या समन्विताः ॥ २ ॥

अनु०— मृगारेष्टि, पवित्रेष्टि, त्रिहविः पावमानी इष्टि वैश्वानरी इष्टि से संयुक्त ये सभी इष्टियाँ पाप का विनाश करती हैं ॥ २ ॥

'मृगारं' 'अग्नयेऽंहोमुचेऽष्टाकपालः'^१ इति दशहविरिष्टिः। तथा पवित्रेष्टिरपि 'अग्नये पवमानाय' इति दशहविरेव। त्रिहविस्सचनेष्टिः। पावमानी पाषमानेष्टिः। वैश्वानरो द्वादशकपालो वैश्वानरी। तथा समन्विता एताः पापनाशिन्यः, नैकैकशः ॥ २ ॥

आचार्य इमान् न्त्रनान् प्रत्याह—

इदं चौवाऽपरं गुह्यमुच्यमानं निबोधत ।
मुच्यते सर्वपापेभ्यो महतः पातकादृते ॥ ३ ॥
पवित्रैर्मार्जनं कुर्वन् रुद्रैकादशिकां जपन् ।
पवित्राणि घृतैर्जुह्वत् प्रयच्छन् हेमगांतिलान् ॥ ४ ॥

---

१. २७५. पृष्ठे द्रष्टव्यम्।

षष्ठः खण्डः ] चतुर्थप्रश्ने षष्ठोऽध्यायः ३९५

अनु०—यह जो दूसरी अत्यन्त गोपनीय विधि बतायी जा रही है उसे भी ध्यान देकर समझो । इस विधि से व्यक्ति बड़े पातक दोष को छोड़कर अन्य सभी पापों से मुक्त हो जाता है। पवित्र क.रने वाले मन्त्रों से (सुरभिमती आदि मन्त्रों से ) जल का मार्जन करते हुए, रुद्र के ग्यारह अनुवाकों का जप करते हुए, पवित्र मन्त्रों के उच्चारण के साथ घृत की आहुति करते हुए तथा सुवर्ण, गो तथा तिल का दान कर मनुष्य बड़े पातक के दोष को छोड़कर अन्य सभी पापों से मुक्त होता जाता है ॥ ३-४ ॥

टि०--गोविन्दस्वामी की व्याख्या के अनुसार यहाँ भी सात दिन-रात्रि की अवधि समझनी चाहिए ।

अल्पप्रयासेन बहुपापक्षयलाभात् गुह्यमित्युक्तम् । प्रथमस्सर्वशब्द एकैकस्मिन् पापाभ्यासार्थः । द्वितीयः पापभेदापेक्षः । पवित्राणि 'सुरभिमत्यादयो मन्त्राः । रुद्रैकादशिका 'नमस्ते रुद्र' इत्येकादशाऽनुवाकाः । पूर्वं जपन् जुह्वत् प्रयच्छन् मुच्यत इति सम्बन्धः । अत्राऽपि वक्ष्यमाणस्सप्तरात्रः कालो भवति ॥ ३, ४ ॥

योऽश्नीयाद्यावकं पक्वं गोमूत्रे सशकृद्रसे ।
सदधिक्षीरसर्पिष्के मुच्यते ऽसोंऽहसः क्षणात् ॥ ५ ॥

अनु०—जो व्यक्ति गाय की मूत्र, गोबर के रस, दधि, दूध, घृत से मिश्रित पके हुए यावक का भक्षण करता है वह शीघ्र ही पाप से मुक्त हो जाता है ॥ ५ ॥

प्रसूतो यश्च शूद्रायां येनाऽगम्या च लङ्घिता ।
सप्तरात्रात्प्रमुच्येते विधिनेतेन तावुभौ ॥ ६ ॥

अनु०—जिस व्यक्ति ने शूद्रा स्त्री से पुत्र उत्पन्न किया है, जिस व्यक्ति ने ऐसी स्त्री से मैथुन किया है, जिससे मैथुन करना वर्जित है-वे दोनों ही प्रकार के दोषी व्यक्ति उपर्युक्त विधि से सात दिन में पाप से मुक्त हो जाते हैं ॥ ६ ॥

यावकं पक्वं यवौदनो यवागूर्वा । शकृद्रसोऽपि गोरेव । तत्सहिते गोमूत्रे पक्वमित्यर्थः । तदेव दध्ना क्षीरेण सर्पिषा च संयुक्तं भवति । प्रसाङ्गात्पापं तद्वक्ष्यमाणम्-प्रसूतो यश्चेत्यादि । सप्तरात्रादिति कालनिर्देशविरोधात् क्षणादित्ययमर्थवादः । सप्तरात्राभिप्रायो वा । 'क्षणः क्षणोतेः प्रक्ष्णतः कालः' इति निर्वचनात् । क्रमोढायामपि शूद्रायामपत्योत्पादनं यः करोति

---

१. 'दधिक्राव्ण' इति सुरभिमती । तस्या सुरभिशब्दश्रवणात् ॥

३९६ बौधायन-धर्मसूत्रम् [ परिवेत्रादिप्रायश्चित्तम्

येन वाऽगम्या पितृष्वसेय्यादिका लंघिता भवति, लंघनं गमनम्, तावुभाव- नेन पूर्वोक्तेन विधिना मुच्येते ॥ ५, ६ ॥

न केवलमत्र—

रेतोमूत्रपुरीषाणां प्राशनेऽभोज्यभोजने । पर्याधानेज्ययोरेतत् परिवित्ते च भेषजम् ॥ ७ ॥

**अनु०—**वीर्यं मूत्र और मल खा लेने पर, जिन व्यक्तियों का अन्न खाना निषिद्ध है उनका अन्न खाने पर अथवा बड़े भाई से पहले ही छोटे भाई के अग्नि का आधान करने, श्रौत यज्ञ करने और विवाह करने पर भी उपर्युक्त व्रत ही पाप दूर करने का उपचार है ॥ ७ ॥

अभोज्यानां परिग्रहदुष्टानां स्वभावदुष्टानां च भोजने । पर्याधानं ज्यायसि तिष्ठत्यनाहिताग्नौ कनीयस आधानम् । आह च—

दाराग्निहोत्रसंयोगे कुरुते योऽग्रजे स्थिते । परिवेत्ता सविज्ञेयः परिवित्तिस्तु पूर्वजः ॥ इति

अत्राऽग्रजशब्दस्याऽयमर्थः—अग्र एव यस्मिन् जाते सत्यात्मनो जननं सम्भवति स तं प्रत्यग्रजः । एवं च सति पितर्यनाहिताग्नौ सति पुत्रेण नाऽऽधातव्यमिति भवति । परीज्यायामपि एतदेव पूर्वोक्तं भेषजम् । इज्या यागः नित्येज्या ऐष्टिकपाशुकसौमिकाः, न नैमित्तिकाः काम्याश्च । ते पितरं ज्येष्ठं वोल्लङ्घ्य न कर्तव्याः' यदि कुर्यात्तत्राऽपि एतदेव प्रायश्चित्तं—'योऽश्नीयाद्यावकं पक्वम्' इत्यादि ॥ ७ ॥

अपातकानि कर्माणि कृत्वैव सुवहून्यपि । मुच्यते सर्वपापेभ्य इत्येतद्वचनं सताम् ॥ ८ ॥

**अनु०—**जिस व्यक्ति ने पातक कर्मों को छोड़कर अन्य बहुत से अनगिनत पाप कर्म किये हैं वह भी सभी पापों से मुक्त हो जाता है, ऐसा सज्जनों का वचन है ॥ ८ ॥

पूर्वोक्तेन प्रायश्चित्तेनेति शेषः । सतां मन्वादीनाम् ॥ ८ ॥
सर्वत्राऽत्र मूलभूतं प्रमाणमाह--

मन्त्रमार्गप्रमाणं तु विधाने समुदीरितम् । भरद्वाजादयो येन ब्रह्मणस्समतां गताः ॥ ९ ॥

**अनु०—**यहाँ जिन नियमों का विधान किया गया है वे मन्त्रों के पाठ के ऊपर

सप्तमः खण्डः ] चतुर्थप्रश्ने सप्तमोऽध्यायः ३९७

आहूत हैं और ये वे नियम हैं जिनके द्वारा भरद्वाज आदि ऋषियों ने ब्रह्म की समता प्राप्त की ॥ ९ ॥

मन्त्राणां मार्गो मन्त्रमार्गः पाठः स एव प्रमाणं यस्य विधानस्य तदुदीरितं पाठमूलत्वं स्यात्तादृशानामपि धर्माणांमुक्तं तत्, प्रजापत्यादेरपि यन्त्रस्य । विधानं मन्त्रादेर्मूलमिति । अयं किलाऽऽचार्यो मन्त्रप्रमाणक इव लक्ष्यते—'पञ्चतयेन कल्पमवेक्षते 'तच्छन्दसा ब्राह्मणेन' इति तच्छन्दसो मन्त्रात्मकस्य प्रथमनिर्देशं ब्रुवन्नन्यत्र छन्दसा न शक्नुयात् कर्तुमित्यपवावदौर्बल्यमभ्यनुजानंश्च । ब्रह्मणस्समानमिति वचनादभ्युदयार्थमित्येतद्विधानमिति गम्यते ॥ ९ ॥

तदाह— प्रसन्नहृदयो विप्रः प्रयोगादस्य कर्मणः ।
कामांस्तांस्तानवाप्नोति ये ये कामा हृदि स्थिताः ॥ १० ॥
इति चतुर्थप्रश्ने षष्ठः खण्डः ।

अनु०—प्रसन्न चित्त वाला विप्र इन कर्मों का आचरण कर उन सभी इच्छाओं को प्राप्त कर लेता है, जो-जो इच्छाएं उसके मन में होती हैं ॥ १० ॥

क्रियत इति कर्म । तच्च मन्त्रपाठप्रमाणं विधानम् । तस्यैषा प्रशंसा ॥
इति बौधायनीयधर्मसूत्रविवरणे गोविन्दस्वामिकृते चतुर्थप्रश्ने षष्ठोऽध्यायः ।

---

सप्तमोऽध्यायः

सप्तमः खण्डः

निवृत्तः पापकर्मभ्यः प्रवृत्तः पुण्यकर्मसु ।
यो विप्रस्तस्य सिध्यन्ति बिना यन्त्रैरपि क्रियाः ॥ १ ॥

अनु०—जो विप्र पाप कर्मों से विरत है तथा पुण्य कर्मों में प्रवृत्त है उसकी क्रियाएं व्रतों का आचरण किए बिना भी सिद्ध हो जाती हैं ॥ १ ॥

प्रतिषिद्धवर्जनस्य विहितानुष्ठानस्य च प्रशंसैषा । यद्येवंविधस्य, पुरुषस्य पूर्वोक्तयन्त्राभावेऽपि सामर्थ्यादुत्तरथर्वणां कर्मण्यधिकारोऽस्तीति दर्शयति । तस्याऽपि वक्ष्यमाणो गणहोमो भवत्येव ॥ १ ॥

३९८	बौधायन-धर्मसूत्रम्	[ ब्राह्मणप्रशंसा

अथैवंविधानां ब्राह्मणानां प्रशंसा—

ब्राह्मणा ऋजवस्तस्माद्यद्यदिच्छन्ति चेतसा ।
तत्तदा साधयन्त्याशु संशुद्धा ऋजुकर्मभिः ॥ २ ॥

अनु०—अपने शुद्ध कर्मों से पवित्र सरल हृदय वाले धर्मात्मा ब्राह्मण जिस कार्य की अपने मन से इच्छा करते है उसे शीघ्र ही सफल बना लेते हैं ॥ २ ॥

ऋजुकर्माणि विहितकरणप्रतिषिद्धवर्जनलक्षणानि ॥ २ ॥

अथेदानीं निरपेक्षानैकयन्त्रोपदेशप्रयोजनमाह—

एवमेतानि यन्त्राणि तावत्कार्याणि धीमता ।
कालेन यावतोपैति विग्रहं शुद्धिमात्मनः ॥ ३ ॥

अनु०—बुद्धिमान् व्यक्ति इन व्रतों को उतने ही समय तक करे जितने समय तक करने से शरीर की शुद्धि हो जाय ।

कालेन कालपरिमित्रेन यन्त्रेण विग्रहं शरीरम् । उपैतिर्नयत्यर्थे । ततश्च द्विकर्मत्वाद्विग्रहमिति द्वितीयोपपत्तिः । एनस्सु गुरुषु गुरूणि लघुषु लघूनीत्ययमर्थोऽन्यत्र दर्शितः । आह—

यस्मिन् कर्मण्यस्य कृते मनसस्यादलाघवम् ।
तस्मिन् तावत्ततः कुर्याद्यावत्तुष्टिकरं भवेत् ॥ इति ॥ ३ ॥

जपहोमेष्टियन्त्रान्युक्तान्युपसंहरति—

एभिर्यन्त्रैर्विशुद्धात्मा त्रिरात्रोपोषितस्ततः ।
तदारभेत येनर्द्धिं कर्मणा प्राप्तुमिच्छति ॥ ४ ॥

अनु०—जो व्यक्ति इन तपश्चरणों से शुद्ध हो चुका है वह तीन दिन और रात्रि उपवास करे, उसके बाद उस क्रिया आरम्भ करे जिसके द्वारा अभीष्ट इच्छा की सिद्धि करना चाहता हो ॥ ४ ॥

गणहोमादर्वागेवोपसंहाराभिधानं तस्याऽपि त्रिरात्रोपवासाङ्गत्वज्ञापनाय॥

क्षापवित्रं सहस्राक्षो मृगारोऽंहोमुचौ गणौ ।
पावमान्यश्च कूष्माण्ड्यो वैश्वानर्य ऋचश्च याः ॥ ५ ॥

अनु०—क्षापवित्र ( क्षा से युक्त पवित्र मन्त्र, 'क्षां विश्वेभिः' आदि तैत्तिरीय ब्राह्मण २.८.२ ), सहस्राक्ष ( अर्थात् पुरुषसूक्त ), मृगार ( 'अग्नेर्मन्वे' आदि अनुवाक ), बंहोमुच् नाम के दो गण ( 'या वायिन्द्रावरुणा यतण्या आदि चार मन्त्र,

सप्तमः खण्डः ] चतुर्थप्रश्ने सप्तमोऽध्यायः ३९९

तथा 'यो वामिन्द्रावरुणावग्नो स्तोमस्तं वामतेनाऽव्यजे' आदि आठ मन्त्र ), पाव- मानी ( 'पवमानस्सुवर्जन' अनुवाक ), कूष्माण्डी ( 'यदद्देवा' आदि इक्कीस ऋचाएँ ), वैश्वानरी ऋचाएँ ( 'वैश्वानरो न ऊत्या' आदि आठ ऋचाएँ ) — इन सबका पाठ करे ॥ ५ ॥

१. अग्नेर्मन्वे प्रथमस्य प्रचेतसो यं पाञ्चजन्यं बहवस्समिन्धते । विश्वस्यां विशि प्रविशिखाँसमीमहे स नो मुञ्चत्वꣳहसः ॥ १ ॥ यस्येदं प्राणन्निमिषद्यदेज'ति यस्य जातं जनमानञ्च केवलम् । स्तोम्य न्नायितो जोहवीमि स नो मुञ्चत्वꣳहसः ॥२॥ इन्द्रस्य मन्ये प्रथमस्य प्रचेतसो वृत्रघ्नस्तोमा उप मामुपागुः । यो दाशुषस्सुकृतो हवमुपगन्ता स नो मुञ्चत्वꣳहसः ॥ ३ ॥ यस्संग्रामन्नयति सं वशी युधे यः पुष्टानि सꣳसृजति त्रयाणि । स्तोमेन्द्रन्नाथितो जोहवीमि स नो मुञ्चत्वꣳहसः ॥ ४ ॥ मन्वेवां मित्रावरुणा तस्य वित्तꣳसत्यौजसा दृꣳहणा यन्नुदेथे । या राजानꣳ सरथं याथ उग्रा ता नो मुञ्चतमागसः ॥ ५ ॥ योवाꣳ रथो ऋजुरश्मिस्सत्यधर्मा मिथुञ्चरन्तमुप- याति दूषयन् । स्तोमि मित्रावरुणा नाथितो जोहवीमि तो नो मुञ्चतमागसः ॥ ६ ॥ वायोस्सवितुर्विदथानि मन्महे यावात्मन्वद्बिभृतो यो च रक्षतः । यो विश्वस्य परिभू- बभूवतुस्तो नो मुञ्चतमागसः ॥ ७ ॥ उप श्रेष्ठा न आशिषो देवयोर्घर्मं अस्थिरन् । स्तोमि वायु ꣳ सवितारन्नाथितो जोहवीमि तो नो मुञ्चतमागसः ॥ ८ ॥ रथी- तमो रथीनामहू ऊतये शुभं गमिष्ठौ सुयमेभिरश्वैः । ययोर्वा देवौ देवेष्वनिशितमो- जस्तो नो मुञ्चतमागसः ॥ ९ ॥ यदयातं वहतुꣳसूर्यायास्त्रिचक्रण सूꣳसदमिच्छमानी । स्तोमि देवावश्विनो नाथितो जोहवीमि तौ नो मुञ्चतमागसः ॥ १० ॥ मरुतां मन्वे अधि नो ब्रुवन्तु प्रेमां वाचं विश्वामवन्तु विश्वे । आशून् हवे सुयमानूतये ते नो मुञ्च- न्त्वेनसः ॥ ११ ॥ तिग्ममायुधं वीडितꣳ सहस्वद्विद्यत्ꣳशर्धः पृतनासु जिष्णु । स्तोमि देवान्मरुतो नाथितो जोहवीमि ते नो मुञ्चन्त्वेनसः ॥१२॥ देवानां मन्वे अधि नो ब्रु- वन्तु प्रेमां वाचं विश्वामवन्तु विश्वे । आशून् हुवे सुयमानूतये ते नो मुंचन्त्वे- नसः ॥ १३ ॥ यदिदं माऽभिशोचति पौरुषेयेण दैव्येन । स्तोमि विश्वान् देवात्राथितो जोहवीमि ते नो मुञ्चन्त्वेनसः ॥ १४ ॥ अनु नोऽद्यानुमतिर्यज्ञं देवेषु मन्यताम् । अग्निश्च हव्यवाहनो भवतां दाशुषे मयः ॥१५॥ अन्विदनुमते त्वं मन्यासै शञ्च नः कृ- धि । क्रत्वे दक्षाय नो हिनु प्रण आयूꣳषि तारिषः ॥ १६ ॥ वैश्वानरो न ऊत्या प्रयातु परावतः । अग्निरुक्थेन वाहसा ॥ १७ ॥ पृष्टो दिवि पृष्टो अग्निः पृथिव्यां पृष्टो विश्वा ओषधीराविवेश । वैश्वानरस्सहसा पृष्टो अग्निस्स नो दिवा सरिषः पातु नक्तम् ॥ १८ ॥ ये अप्रयेताममितेभिरोजोभिर्ये प्रतिष्ठे अभवतां वसूनाम् । स्तोमि द्यावापृथिवी नाथितो जोहवीमि तेनो मुञ्चतमꣳहसः ॥ १९ उर्वी रोदसी वरिवः कृणोतं क्षेत्रस्य पत्नी अधि नो ब्रूयातम् । स्तोमि द्यावापृथिवी नाथितो जोहवीमि ते नो मुञ्चतमꣳहसः ॥२०॥ यत्तैं वयं पुरुषत्रा यविष्ठाऽविद्वाꣳसश्चकृमा कच्चनाऽऽगः ।

४००	बौधायन-धर्मसूत्रम्	[ चान्द्रायणविधिः

कृधी स्वस्माऽअदितेरनागा व्येनाँ सि शिश्रथो विश्वगग्ने ॥२१॥ यथा ह तद्वसवो गौर्यंचित्पदिषिताममुञ्चता यजत्राः । एवास्मस्मत्प्रमुञ्चाव्यंहो॒ प्रतार्यग्ने प्रतराण आयुः ॥ २२ ॥ ( तै. सं. ४. ७. १५. ) ॥

क्षापवित्रं क्षाशब्दवत् पवित्रं च, तच्च तैत्तिरीयाणां सूक्तपाठे 'अ- ग्नेनय' इत्यादिषडृचम् । अयमेको मन्त्रगणः तैत्तिरीयपाठसिद्धो गृहीतव्यः । सहस्राक्षस्तावत्पुरुषसूक्तं, तच्चाऽष्टादशर्चम् । मृगारो मृगाराया दृष्टेर्याज्यानु- वाक्या द्वाविंशतिर्ऋचः 'अग्नेर्मन्वे' इत्यनुवाकः । अंहोमुचो तच्छन्दवन्तौ गणौ । तयोः³ 'या वामिन्द्रावरुणा' इत्येकः चत्वारो मन्त्राःसानुषङ्गाः । अप- रो⁴ 'यो वामिन्द्रावरुणा' इत्यष्टौ । अत्र तादृश एव सामशब्दोऽहोमुचव- चनः । पावमान्योऽपि तच्छन्दवत्यः ऋचस्सप्तदश । ताश्च५ 'पवमानस्सु- वर्जनः' इत्यनुवाकः । "कूष्माण्ड्यः 'यद‍ेवाः' इत्याद्या एकविंशतिर्ऋचः । वैश्वानर्य्य६ 'वैश्वानरो न ऊत्या' इत्यष्टौ । एतेऽष्टौ मन्त्रगणाः प्रायशो विश्वे-

---

१. या वामिन्द्रावरुणा यतव्या तनूस्तयेममहंसो मुञ्चतम् ॥१॥ या वामिन्द्राव- रुणा सहस्या तनूस्तयेममहंसो मुञ्चतम् ॥२॥ या वामिन्द्रावरुणा रक्षस्या तनूस्तये- ममहंसो मुञ्चतम् ॥३॥ या वामिन्द्रावरुणा तेजस्या तनूस्तयेममहंसो मुञ्चतम् ॥४॥

२. यो वामिन्द्रावरुणावग्नो स्वामस्तं वामेतेनाऽवयजे ॥ १ ॥ यो वामिन्द्रावरुणा द्विपात्सु पशुषु क्षामस्तं वामेतेनाऽवयजे ॥ २ ॥ यो वामिन्द्रावरुणा चतुष्पात्सु पशुषु क्षामस्तं वामेतेनावयजे ॥ ३ ॥ यो वामिन्द्रावरुणा गोष्ठे क्षामस्तं वा०यजे ॥ ४ ॥ यो वामिन्द्रावरुणा गृहेषु क्षामस्तं वा०यजे ॥ ५ ॥ यो वामिन्द्रावरुणाऽप्सु क्षामस्तं वा०यजे ॥ ६ ॥ यो वामिन्द्रावरुणौषधीषु क्षामस्तं वा०यजे ॥ ७ ॥ यो वामिन्द्रा- वरुणा वनस्पतिषु क्षामस्तं वामेतेनाऽवयजे ॥ ८ इत्यष्टौ ॥ ( तै. सं. २. ५. ११ )

३. २५७. पृष्ठे टिप्पण्यां द्रष्टव्यम् । ४. २३८. पृष्ठे टिप्पण्यो द्रष्टव्यम् ।

५. वैश्वानरो न ऊत्या प्रयातु परावतः । अग्निरुक्थेन वाहसा ॥ १ ॥ शृणोत्वग्निं वैश्वानरममृतस्य ज्योतिष्पतिम् । अजस्रं घर्मममिहे ॥ २ ॥ [वैश्वानरस्य दंसनाभ्यो बृहद्धरिणादेकस्स्वपस्यया कविः । उभा पितरा महयन्नजायतऽग्निर्द्यावापृथिवी भुरिरे- तसा॥३॥ पृष्टो दिविः पृष्टो अग्निः पृथिव्यां पृष्टो विश्वा ओषधीराविवेश । वैश्वानर- स्सहसा पृष्टो अग्नित्स नो दिवा स रिषः पातु नक्तम् ॥ ४ ॥ जातो यदग्ने भुवना व्यख्यः पशुं न गोपा इर्यः परज्मा। वैश्वानर ब्रह्मणे विन्द गातुं यूयं पात स्वस्तिभि- स्सदा नः ॥५ ॥ त्वमग्ने शोचिषा शोशुचान आ रोदसी अपृणः जायमानः । त्वं देवाँअभिशस्तेरमुञ्चो वैश्वानर जातवेदो महित्वा ॥६॥ अस्माकमग्ने मघवत्सु धार- याऽनामिक्षममजरं सुवीर्यम् । वयं जयेम शतिनं सहस्रिणं वैश्वानर वाजमग्ने तवोति भिः ॥ ७ ॥ वैश्वानरस्य सुमती स्याम राजा हि कं भुवनानामभिश्रीः । इतो जातो विश्वमिदं विचष्टे वैश्वानरो यतते सूर्येण ॥ ८ ॥ ( तैं. सं. १. ५. ११) ।

सप्तमः खण्डः ] चतुर्थप्रश्ने सप्तमोऽध्यायः ४०१

देवार्षाः । सहस्राक्षस्तु नारायणर्षिः । तत्राऽनुक्तच्छन्दसः त्रैष्टुभा वेदितव्याः । 'सहस्रशीर्षा' इत्याद्याः पञ्च अनुष्टुभः । मुगारण्याम्यासुकर्मणि 'अनु नोऽद्यानुमतिः, अन्विदनुमते त्वम' 'ये अप्रयेताम्, ऊर्ध्वी रोदसी' इत्येता अनुष्टुभः । 'वैश्वानरो नः' इति गायत्रो । 'यदिदं बृहतो । अंहोमुचौ तु यजुषी एव । ततश्छन्दोविशेषा- नादरः यद्यजुषाऽऽज्यं यजुषाऽप उत्पूनीयात् , छन्दसाऽप उत्पूनाति' इति यजुश्छन्दसोर्भेदनिर्देशात् । पावमानीषु पुनः प्रथमाद्वितीयाचतुर्थीपञ्चम्यष्ट- म्यो गायत्र्यः । तृतीया नवम्याद्या अन्त्यवर्जाइचाऽनुष्टुभः । कूष्माण्डीषु प्रथमाऽनुष्टुप् द्वितीयाऽतिजगती तृतीयाचतुर्थ्यो जगत्यौ, पञ्चम्यतिशक्वरी सप्तमी शक्वरो अष्टमो जगती, नवमी पंक्तिः दशम्येकादश्यौ शक्वर्यौ, त्रयोदश्य- त्यष्टिः, चतुर्दश्यनुष्टुप् । ततो गायत्र्यौ । सर्वलिङ्गोक्तदेवताः । सहस्राक्षस्तु पौरुषः ॥ ५ ॥

घृतौदनेन ता जुहुत्सप्ताहं सवनत्रयम् । मौनव्रती हविष्याशी निगृहीतेन्द्रियक्रियः ॥ ६ ॥

अनु०—प्रत्येक मन्त्र के सात घृत और ओदन की आहुती प्रातःकाल मध्याह्न और सांयकाल तीनों सवनकालों पर ( सात दिन तक मौन रहते हुए, यज्ञ योग्य अन्न का भक्षण करते हुए तथा इन्द्रियों और क्रियाओं पर नियन्त्रण रखते हुए करे ॥ ६ ॥

घताप्लुतेनौदनेन ताः प्रतिमन्त्रं हस्तेन दर्व्या वा परिभाषासिद्धया 'दर्व्या- ऽन्नस्य जुहोति' इति । "सप्ताहमिमानि व्रतान्यनुकर्षन्मौनव्रती" इत्यादीनि॥६॥

अथ प्रतिसवनहोमानन्तरम्— “सिंहे मे" इत्यपां पूर्णे पात्रेऽवेक्ष्य चतुष्पथे । मुच्यते सर्वपापेभ्यो महतः पातकादपि ॥ ७ ॥

अनु०—चौराहे पर जल से भरे हुए पात्र को 'सिंहे मे' आदि मन्त्रों का उच्चारण करते हुए देखने पर वह व्यक्ति सभी पापों से मुक्त हो जाता है, बडे दोष से भी शुद्ध हो जाता है ॥ ७ ॥

१. उपसम्भकरणं नाम—आकुञ्चितस्य सव्यजानुन उपरि दक्षिणं पादं निक्षिप्यो पवेशनम् । २. सिं‍हे मे मन्युः । व्याघ्रे मेऽन्तररामयः । वृके मे क्षुत् । अश्वे मे घसिः । धन्वन्ति मे पिपासा । राजगृहे मेऽशनया । अश्मनि मे तन्द्रिः । गर्दभे मेऽर्षः । पथ्य(ल्प)के मे होः ।। अश्वत्थे मे वेपथुः । कूर्मे मेऽङ्गरोगः । बस्ते मेऽपसर्या ।

२९ बौ० गृ०

४०२ बौधायन-धर्मसूत्रम् [ गणहोमाः

अप्रीये मे मृत्युः । भ्रातृव्ये मे पाप्मा । सपत्ने मे निर्ऋतिः । दुष्कीतौ मे ऽमृद्धिः । पर- स्वति मेऽसमृद्धिः । खड्गे मे भ्रातिः । गवये मे भ्रातव्यम् । गौर मे बाधिर्यम् । ऋक्षे मे शोकः । गोधायां मे स्वेदः । जरायां मे हिमः । कृष्णशकुनौ मे भीरुता । कशे मे पापो गन्धः । उलूके मे स्वभ्यषः । क्रोके मे ईर्ष्या । मर्कटे मेदुरृऋद्धिः । कुलले मे मँस्यां । खलले मे प्रभ्या । उष्ट्रे मे तृष्णा । ऋश्ये मे श्रमः । अठ्यां मे भ्राव्यम् । कोषो मे गन्धः । कुमार्यां मेऽलङ्कारः । सूकरे मे कलहशुः, पुदाखुनौ मे स्वरना (प्नः) । अजगरे मे दुस्स्वप्ना (प्नः) । विद्युति मे स्मयशः । लोभायां मे क्लेदः । शलमे मे पाप्माऽलक्ष्मीः । स्त्रीषु मेऽनृतम् । अजासु मे कर्कशः । व्रात्ये म ईत्या । शूद्रे मे स्तेयम् । वैश्ये मे कामंकृत्यम् । राजन्यबन्धुनि मेऽज्ञानम् । नैषादे मे ब्रह्महत्या । कुलिङ्गे मे क्षवथुः । उलले मे विलासः । उद्विद्रणि मे वमनिः । किंपुरुषे मे रोदः । द्वीपििन मे निष्कपन् । हस्तिनि मे किलासः । शुनि मेदुरिप्रस्खा । वन्येषु मे म्लेच्छः । विदेहेषु मे शोवधुः । महावर्षेषु मे ग्लोः । मूजवत्सु मे तप्ना । दुन्दुभो मे कासिका । इक्ष्वाकुषु मे पित्तम् । कलिङ्गेषु मेऽमेध्यम् । अभ्रतर्या मेऽप्रजस्ता । पुंश्चल्यां मे दुष्प्र- वित्रम् । आखुनि मे दन्तरोगः । मक्षिकाया मे श्लक्ष्णशः । शुके मे हरिमा । मयूरे मे जल्प्या । वृषे मे जरा । चाषे मे पापवादः । अप्सु मे क्षमः । ब्रह्मोज्झे मे किल्बिषम् ।

  अपैहि पाप्मन् पुनरपनाशितो भवा नः पाप्मन्त्सुकृतस्य लोके पाप्मन्वेह्यविद्वत यो नः पाप्मञ् जहाति तमु त्वा बर्हिमो वयमन्यत्राऽस्मन्निदिशतात् । सहस्राक्षो अमर्त्यो यो नो द्वेष्टि स रिष्यतु यमु द्विष्यस्तमु जहि । सुमित्रा न आप ओषधयस्सन्तु दुर्मित्रास्तस्मै भूयासुर्योऽस्मान् द्वेष्टि यञ्च वयं द्विष्मः पाप्मन् ॥ मान्ना इमे बौधा- यनीयश्रौतसूत्रे संहितारूपेण पठिताः (बौ. श्रौ. २. ३) तथाऽप्यध्येतृपरम्परायां पाठ- सौकर्यार्थं विहृत्यैव पाठात् तथैवाऽस्माभिरप्यत्र निवेशिताः :

  उदपात्रमादाय चतुष्पथं गत्वा प्राङ् मुख १ उपस्थं कृत्वा तस्मिन्नेव उदपात्रेऽवेक्षमाणः पापं ध्यायन् विनियतन् ब्रूयात् । २ 'सिंहे मे मन्युः' इत्यन्तमैतममुवाकं निगद्य निनीयाऽपो नैर्ऋत्यां दिशि परास्य पात्रमन- वेक्षमाणो हस्तपादान् प्रक्षाल्य तेनैव मार्गेण यथैतमेत्य । तदेतदुक्तम्- 'सिंहे म इत्यपां पूर्णे' इति । अत्राऽपरे याज्ञिकाः प्रयोगज्ञंमन्यमाना दार्विहो- मिकीं परिचेष्टां कुर्वंते, आनाम्नातया च पक्वहोमवत्ते च स्विष्टकृदुपहोमा गणहोमा (?) इति वदन्तः । तत्तु युक्तायुक्ततया विचारणीयम् ॥ ७ ॥

  वृद्धत्वे यौवने बाल्ये यः कृतः पापसञ्चयः ।
  पूर्वजन्मसु (१) वाऽज्ञानात्तस्मादपि विमुच्यते ॥ ८ ॥

---

१. वाऽज्ञातः इति मूलपुस्तकेषु पाठः ।