बौधायन श्रौतसूत्रम् (कृष्ण यजुर्वेद तैत्तिरीय शाखा - सम्पूर्ण प्रश्न एवं श्रौत-याग कल्प सटीक)

तग्"? Look at "तद्दतग्": त + द्द + त + ग्. In TS: "तदृताय सपर्यत" -> here "तद्दतग्"? Wait, look at the letters: त, then द् + द? Or द् + ध? Or दृत? Let's zoom in on that word: त - द्द - त - ग् Wait, look at the middle conjunct: It has top loop, bottom loop: 'द्द' or 'द्ब' or 'दृ'? Wait, in L8 later: "दूरेदृशे": 'दू', 'रे', 'दृ', 'शे'. Notice how 'दृ' is written in 'दूरेदृशे': द with a vocalic r curve below! Now look at "तद्दतग्": it does NOT have a vocalic r curve below. It has a second loop under 'द': 'द्द'! Wait, could it be 'तद्दतग्'? Yes, exactly 'तद्दतग्'!

Line 9: दिवस्पुत्राय सूर्याय श्श्सतेत्यथैतत्सोमवाहनमनो ऽग्रेण शाला- Wait, "श्श्सतेत्यथैतत्..."? Look at "श्श्सतेति": श् + श + स + ते + ति = श्श्सतेति? In TS 1.2.9: "दिवस्पुत्राय सूर्याय शंसत" -> सूर्याय शंसत! Here

ेते" Ah! Caland uses an apostrophe or avagraha or separator? No, "विमुञ्चत्येते"! Wait, in the image, look at the two strokes: Wait, above 'त्य' there is an avagraha? No, there is 'ै': "विमुञ्चत्यैते". Wait, look at the letter: it is 'ञ्च'! Caland's text definitely reads "विमुञ्चत्येते" or "विमुञ्चत्यैते".

: "ब्राह्मणाश्चत्वार आसन्दीमाददते॑ ऽथ यजमानो नौडाराजान-" Wait, look at line 3: 'ब्राह्मणाश्चत्वार आसन्दीमाददते॑' -> udatta on 'ते॑'. 'ऽथ यजमानो नौडाराजान-' -> wait, 'नौडाराजान-'? Is it 'नौडा'? Look at the letters: 'नौ' - न with au matra? Wait! Look at the letter: 'नी' or 'नौ'? Wait, the King Soma is on what? "नीडाद्राजानमादत्ते" (nīḍād rājānam ādatte)! Look at the matra: it is an 'ई' (dirgha ii) with... wait! Look at the top: is it 'नी' or 'नौ'? There is a vertical on the right: न + ी = नी! Wait,

परिधिभिराश्ववालेन प्रस्तरेणैक्षवीभ्यां विधृतीभ्यां तेन शिल्प- वत्त्वं पुरोडाशस्य ग्राहयित्वा श्रपयित्वाभिवास्य¹ प्राङेत्याप्येभ्यो निनीय स्तम्बयजुर्हरत्येतदेव प्रसिद्धं पौरोडाशिकं चर्यजुषा तूष्णीं चतुर्थं' पूर्वं परिग्राहं परिगृह्णाति' करणं जपत्यु- द्धन्त्युद्धतादाग्नीध्रस्त्रिर्हरति' यदाग्नीध्रस्त्रिर्हरत्यथोत्तरं परिग्राहं ५ परिगृह्य योयुपिला तिर्यञ्चꣳ स्फ्यꣳ स्तब्ध्वा संप्रैषमाह प्रोक्षणीरासादयेध्माबर्हिरुपसादय स्रुवं च स्रुचश्च संमृड्ढ्याज्येनो- देहीत्याहृतासु प्रोक्षणीषूदस्य स्फ्यं मार्जयित्वेध्माबर्हिरुपसाद्य प्रदक्षिणमावृत्य प्रत्यङ्ङाद्रुत्य स्रुवं च स्रुचश्च संमार्ज्याज्येनोदेत्याज्यं² च प्रोक्षणीश्चोत्पूय प्रसिद्धं चतुर्गृहीतानि वा पञ्चगृहीता

सुविते मा धा इति॑ स यावन्त ऋत्विजस्तेष्व- Wait, "सत्यमुपगेषᳵ" or "सत्यमुपगेषं"? Look at the character after "सत्यमुपगेष": It is that same butterfly/gomukha/upadhmaniya-like symbol: 'ᳵ' or 'ꣳ' (before 'सु')! Wait, in Caland, he uses 'ᳵ' (or anunasika before sibilants) for anusvara/anunasika before sibilants (ś, ṣ, s)! Notice line 8: "चरत्युपाᳵशु" (before ś) Line 18: "सत्यमुपगेषᳵ सुविते" (before s) Yes! Caland uses this exact sign whenever an anunasika/anusvara precedes a sibilant! In Unicode, this is U+1CD5 (ᳵ) or U+A8F3 (ꣳ) or similar. Often in transcripts of Caland it is written as ᳵ or ꣳ. Let's use ᳵ (or ꣳ). ᳵ is U+1CD5.

Let's check line 19: ष्ववमृष्टा यजमान एव चिरवजिघ्रति प्रजापतौ त्वा मनसि Wait, look

e) व (va) Wait, look at 'ता': is it 'ता' or 'ता'? "हविर्धानेह्युपसीदेत्येतास्वेव" - wait, look closely at line 20: हविर्धानेह्युपसीदेत्यैतास्वेव or हविर्धानेह्युपसीदेत्येतास्वेव? It is: "हविर्धानेह्युपसीदेत्येतास्वेव मद-" or "हविर्धाने ह्युपसीदेत्येतास्वेव मद-"? There is no space: "हविर्धानेह्युपसीदेत्येतास्वेव मद-". Wait, look at "देत्येतास्वेव": between 'त्य' and 'ता', there is an 'े' matra on 'त्य', and above it a stroke. So it is "त्ये॑तास्वेव" or "त्येतास्वेव".

Line 21: "न्तीषु भूयसीरप आनयत्याज्यमधिश्रयति' तद्धविर्धाने तस्मैव" Wait, is there an apostrophe after अधिश्रयति? "आनयत्याज्यमधिश्रयति' तद्धविर्धाने तस्मैव" - yes, there is an apostrophe ' after "अधिश्रयति'". And "तद्धविर्धाने तस्मैव" or "त

[अग्निष्टोमः प्रातः सवनम्] Digitized by Madhuban Trust

[ ६ । २० । ] बॊधायनश्रौतसूत्रम् । १७६

बर्हिष स्तीर्णस्य पर्यवलोपग्ं स्तम्बयजुर्हरतैतदेव प्रसिद्धं पौरोडाशिकं ' त्रिर्यजुषा तूष्णीं चतुर्थं ' पूर्वं परिग्राहं परि- गृह्णाति ' करणं जपत्युद्दुन्त्युद्धतादाग्नीध्रस्तिर्ह्रति ' यदाग्नीध्र- स्तिर्ह्रत्यथोत्तरं परिग्राहं परिगृह्य योयुपित्वा तिर्यञ्चग्ं स्फ्यग्ं ५ स्तब्ध्वा संप्रेषमाह मदन्तीरासादयेध्माबर्हिरुपसादय स्रुवं च स्रुचौ च संमृड्ढि हविषोदेहीत्याहृतासु मदन्तीषूदस्य स्फ्यं मार्जयि- त्वेध्माबर्हिरुपसाद्य प्रदक्षिणमावृत्य प्रत्यङ्ङाद्रुत्य स्रुवं च स्रुचौ च संमार्ष्टि ' हविषोदेति ' हविष् मदन्तीषूत्पूयाग्नौ कृत्वो जुह्वां गृह्णीते ' च

space विधृतीभ्यां. Line 14: तेधानक्ति ' न प्रस्तरायाश्रावयति ' Line 15: न बर्हिरनुप्रहरति ' तं दक्षिणार्धे Line 17: दिवे नमः पृथिव्या इति ' सव्ये पाणौ Line 20: अपावधीꣳ स्वाहेति ' परिधिषु

Now let's check Caland's text from the critical edition of BSS 6.21: Let's reconstruct: [६.२१] अग्नय इत्युपांश्वनुब्रूहीत्युच्चैरेत्याक्रम्याश्राव्याग्निमित्यु- पांशु यजेत्युच्चैर्वषट्कृते पूर्वार्धे ऽर्धवेलां जुहोत्येवात्रैव तिष्ठन्नाह सोमायेत्युपांश्वनुब्रूहीत्युच्चैराश्राव्याह सोममित्युपांशु यजे- त्युच्चैर्वषट्कृते मध्ये जुहोत्यथ समानयमान आह विष्णव इत्युपांश्वनुब्रूहीत्युच्चैराश्राव्याह विष्णुमित्युपांशु यजेत्युच्चै- ५ र्वषट्कृते पश्चात्सर्वं जुहोत्यथोदङ्ङुत्याक्रम्य यथायतनं स्रुचौ सादयित्वाथाहानीन्मदन्

"? No, अभ्युद्य? Wait, what about: "अङ्गिरोभ्युद्योत्तरतः"? Wait! Let's re-read the start of line 1: बर्हिर्विन्द्यात्र्त् ? Wait, look at: "बर्हिर्विन्द्यात्र्त्" Wait, let's look at the letters of line 1 very carefully: letter 1: ब (ba) letter 2: र् + हि = र्Block? बर्हि (barhi) letter 3: र् + वि = र्वि (rvi) letter 4: न् + धा = न्धा (ndhā)? Or न् + ना = न्ना (nnā)? Look at "विन्ना": in line 1, is it 'न्नाव्'? Wait, look at 'न्द्या' later in line 1: न + द + य + ा = न्द्या Now look at the letter in the first word: व + ि = वि न + ् + न + ा = न्ना Then: त्र् ? Or त् ? Wait, could it be: बर्हिर्विन्द्यात्र्त् ? No, look at: "बर्हिर्विन्द्यात्र् स्यन्द्या" Wait, let's look at the whole text of 6.21: Line 1: बर्हिर्विन्द्यात्र्त् स्य

(किङ्ग्शारूणि)!

Line 21: यथासंप्रैषं ते कुर्वन्त्य॑थ महावेद्या उत्तरादꣳसीयाच्छङ्कोर्विदध्नेन

Wait, footnote line: १ BJT om. these two words.

Let's check bottom-most line (the image watermark/metadata, usually not part of the text, but the system prompt says "Include all sutras, prayoga vidhi, mantras, bhashya, geometric measurements, altars, Hindi translation, and footnotes. Prefix each line with line marker like , ..."): Wait, should the page header and footnote be included? Yes, all lines. Let's check line numbers: Page header: १८२ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [६।२०, २१।] Wait, should be the first line of the page (header), or the first line of the main text? Usually, line markers start from the very top text line of the page. Let's list all visible lines on the page:

Header: १८२ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [६।२०, २१।]

Line 1 of body: तावꣳसावथैनामन्त्याया मानेन प्रमाय समन्तꣳ स्पन्द्यया परि- ... Let's check line 1 of body: तावꣳसा

[६ । २३, २४ ।] बौधायनश्रौतसूत्रम् । १८३

त्रीन्प्रतीचः प्रक्रमान्प्रक्रामत्युदञ्चं चतुर्थं॑ तच्चात्वालस्यावृता चात्वालं परिलिखत्युत्तरवेदेरावृतोत्तरवेदिं निवपत्युत्तरनाभि- मुत्साद्यैनां प्रतिच्छाद्यापराह्णिकीभ्यां¹ प्रवर्ग्योपसद्भ्यां प्रचर- त्यथोपनिष्क्रम्य संप्रेषमाह सुब्रह्मण्य सुब्रह्मण्यामाह्वय द्विस्तनव्रतं दोहयतेत्याह्वयति सुब्रह्मण्यः सुब्रह्मण्यां॑ द्विस्तनव्रतं दोहयति॑ तदर्धरात्रे प्रयच्छति॑ ॥ २३ ॥ षष्ठः ॥ अथाध्वर्युरपररात्र आदृत्य सङ्शास्त्येकस्तनव्रतं दोहयतेति॑ प्रातरुदित आदित्ये विसृष्टायां वाचुत्तमाभ्यां प्रवर्ग्योपसद्भ्यां प्रचरति॑ हुत्वाग्रयामत्र जुहोत्यथोपनिष्क्रम्य संप्रेषमाह सुब्रह्मण्य सुब्रह्मण्यामाह्वयार्धस्तनव्रतं प्रयच्छतेत्याह्वयति सुब्रह्मण्यः सुब्रह्म- ण्यामर्धस्तनव्रतं प्रयच्छत्यथ तदानीमेवापराह्णिकी² प्रवर्ग्योपसदौ समस्योपनिष्क्रम्य³ संप्रेषमाह सुब्रह्मण्य सुब्रह्मण्यामाह्वय प्रति- प्रस्थातः प्रवर्ग्यस्यावृता प्रवर्ग्यं सम्मादयोद्वासनायेति॑ त्रेधैतत्पदं कुर्वन्ति॑ गार्हपत्ये तृतीयमुपयमनीषु तृतीयं नि तृतीयं दधत्यथ प्रवर्ग्यस्यावृता प्रवर्ग्यमुद्वासयत्यग्नेरावृताग्निं प्रणयत्यग्नि- वत्युत्तरं परिग्राहं परिगृह्य योधुपिला तिर्यञ्चꣳ स्फ्यꣳ स्तब्ध्वा संप्रेषमाह प्रोक्षणीरासाद्येध्माबर्हिरुपसादयैतावान्संप्रेषो॑ ऽथै- वैतद्बर्हिरनुस्तृण्वꣳ स्तृणाति सकृद्देवैस्तदेवेध्माबर्हिरग्नीषोमीयाय पशवे परिग्रहीतव्येत्येक आञ्जरंधास्यैते अनसौ प्रचालिते प्रपन्ने

¹ After ०च्छाद्य B ins. अपराह्न । ² ०पराह्णिके BH Keś. ³ Thus JF, Bh., Keś. ; समस्यत्यथोप० the other MSS.

योग्यकृते अभितः शालां तिष्ठतस्तयोर्दक्षिणं वर्षीय उत्तरᳵ ह्रसीय' उद्धतफलकं दक्षिणमनुद्धतफलकमुत्तरं' तयोर्यदक्षे बद्धं तदवस्यत्यैने अन्तर्वेद्यभ्यावर्तयन्त्य॑थाग्रेण¹ शालामरात्नि- मात्रमभित सन्ध्याᳵ स्थापयित्वैने प्रोक्षति वैष्णवौ विष्णवे शुन्धेथामित्य॑थाहैहि यजमानेति' पूर्वया द्वारा शालां प्रपाद्य ५ गार्हपत्य आज्यं विलाप्योत्पूय स्रुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वा शालामुखीये सावित्रं जुहोत्यन्वारब्धे यजमाने युञ्जते मन उत युञ्जते धियो विप्रा विप्रस्य बृहतो विपश्चितः । वि होत्रा दधे वयुनाविदेक इन्मही देवस्य सवितुः परिष्टुतिः स्वाहेत्य॑- परं चतुर्गृहीतं गृहीत्वाथ याचत्याज्यस्थालीᳵ सस्रुवाᳵ १० स्फ्यमुदपात्रं बर्हिर्हिरण्यमित्यैतत्स॒मादायाहैहि यजमानेत्य॑न्व- ग्यजमानो ऽन्वची पत्नी पदतृतीयामादाय पूर्वया द्वारोपनिष्क्रम्य दक्षिणस्य हविर्धानस्य पश्चादक्षमुपस्पृश्य दक्षिणास्यां वर्तन्याᳵ स्फ्येनोद्धृत्यावोक्ष्य हिरण्यं निधाय संपरिस्तीर्याभिजुहोतीदं विष्णुर्विचक्रमे त्रेधा निदधे पदम् । समूढमस्य पाꣳसुरे स्वाहे- १५ त्य॑थैतेषां पदपाꣳसूनामर्धान्यत्यञ्जलावावपत्यैनान्य्ꣳस्रावेणाभि- घारयति' सा प्राचोत्त्तानेन पाणिना दक्षिणमक्षधुरमुपानक्त्या नो वीरो जायतां कर्मण्यो यᳵ सर्वै ऽनुजीवाम यो बहूनाम- सद्वशीत्य॑परं चतुर्गृहीतं गृहीत्वोत्तरस्य हविर्धानस्य पश्चादक्ष- मुपस्पृश्योत्तरस्यां वर्तन्याᳵ स्फ्येनोद्धृत्यावोक्ष्य हिरण्यं निधाय २०

¹ Thus TF; comp. xv. 22 (व्यावर्ते०); the other MSS. ऽभ्यववर्तयंति।

विर्धानाभ्यां प्रवर्त्यमानाभ्यामनुब्रूहीति त्रिरुक्तायां प्रवर्तयन्ति प्राची प्रेतमध्वरं कल्पयन्ती ऊर्ध्वं यज्ञं नयतं मा जीह्वरन्नित्यथ यद्यच्चोत्सर्जति..." ?? Wait! Look at the glyphs: य द्य च Wait, is it यद्य च? Wait, could it be यद्य and च्च? No, य च्च उ त्स र् ज ति! Wait, look at the image at Line 10: १० जीह्वरन्मित्य॑थ यच्च उत्सर्जति Wait, look at यच्च: Is it यच्च? Let's compare यच्च with यच्च in Sanskrit: "यत् च" -> "यच्च". "अथ यच्च उत्सर्जति" = "And whatever he emits/releases..." (i.e. if he releases speech/breath/sound!). Wait! "यद् वाचं विसर्जति" -> but here: "यच्च उत्सर्जति" or "यद्युत्सर्जति"? Wait, does it say यद्युत्सर्जति? Wait! Look at the

१८६ | बौधायनश्रौतसूत्रम् । | [ ६ । २५ । ] हविर्धानस्योत्तरतो मेथीं निहन्त्यथैनाᳵ स्यन्द्या सूपनिबद्धा- मूपनिबध्नात्येतेनैव मन्त्रेणाथाध्वर्युर्दक्षिणस्य¹ हविर्धानस्य चुचु- कान्मात्रमरिन्ं मौत्वा लोके² न्यस्य गर्तं खानयत्यथ दक्षिणा- धुरान्तान्मात्रं बाहुं मौत्वा लोके¹ न्यस्य गर्तं खानयति । तावुभावुत्तरेणान्यं गर्तं खानयत्येवमेव प्रतिप्रस्थातोत्तरत- ५ स्त्रौन्गर्तान्खानयत्येवमपरतस्तेषु प्राचीनकर्णा स्थूणा उच्छ्रयन्ति । तास्तदक्षौ वᳵशौ प्रोहन्त्य॑ध्यस्यन्ति पुरस्ताद्रराट्यै विष्णो ररा- तमसीति । विष्णोः पृष्ठमसीति मध्यमं छदिरधिनिदधाति । विष्णो स्नप्त्रे³ स्थ इति ये अभितो भवतो । दक्षिणतश्चोत्तर- तश्च परिश्रयन्ति । प्राचौ च प्रतीचौ च द्वारौ कुर्वन्त्यथ १० दक्षिणे दार्वाहौ कुशहस्तमुपनिगृह्य दर्भणं प्रवयति दर्भेण स्यन्द्यां विष्णोः स्यूरसीति । विष्णोध्रुवमसीति ग्रन्थिं करोति⁴ । तं तदानीमेव विस्रस्याहाकुर्वन्तो ग्रन्थीनस्तशैलैर्निस्तिष्ठतेत्येव- मेवोत्तरं दार्वाहमेवमपरे५ दार्वाह्न निस्तिष्ठत्यथैनदभिमृशति⁶ वैष्णवमसि विष्णवे त्वेत्यथाध्वर्युः प्रदक्षिणमावृत्य प्रत्यङ्ङाद्रुत्य १५

१ ॰ध्वर्युर् om. JHF. २ Thus all. ३ Thus BHF, Keś. (pr. m.); स्यप्त्रे T, Prayogamālā; the visarga of विष्णोः is omitted by all the MSS. exc. H. ४ ग्रंथौकरोति B. ५ ॰परे BTHJP; ॰परो F. ६ Thus (•ष्ठत्य• or •ष्ठंत्य•) all, except B, which has निस्तिष्ठतो (comp. Keś. : कुर्वतः) — ॰थैनमद• HF; ॰थैनम० BTJP (Bh., Keś. : ॰थैतद्धविर्धानमभिमृशति ।). CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

शालामुखीयाच्छङ्कोरनुस्पन्द्य षट् प्राचः प्रक्रमान्प्रक्रामति दक्षिणा सप्तमं॑ तदभ्रिं निदधाति॑ स औदुम्बर्यै काल॑ औदुम्बर्यै कालादभ्रिमादत्ते ॥ २५ ॥ देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्या- ५ मादद इत्यादायाभिमन्त्रयते ऽभ्रिरसि नारिरसीति॑ तयौ- दुम्बर्या अवटं१ परिलिखति परिलिखितꣳ रक्षः परिलिखिता अरातय इदमहꣳ रक्षसो ग्रीवा अपिकृन्तामि यो ऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इदमस्य ग्रीवा अपिकृन्तामीत्यथोद्गातारमा- होद्गातरेहीमौदुम्बर्या अवटं२ खन प्राक् पुरीषमुद्वपतादिति॑ १० तꣳ स खनति वा खानयति वा॑ सो ऽत एव सदो विमिमीते॑ यथा त्रीणि छदीꣳषि तिर्यञ्च्येवं प्रकृशो॑ यथा त्रीणि छदी- ष्यन्वञ्च्येवमुदक्शो॑ ऽपि वा यथा द्वौ भागावुदक् स्पन्द्यायै स्याता- मेको दक्षिणत इति॑ तस्य चिश्रेणिगर्तान्खानयति३ सो ऽत एव प्राङ् द्रुत्वा४ दक्षिणस्य हविर्धानस्य पुरो ऽक्षमुपरवान्विमिमीते १५ प्रादेशमुखाञ्प्रादेशान्तरात्पादान्॑ अथोन्नेतारमाहोन्नेतरेहीमानुपरवा-

१ Thus only B; all the other MSS., here and infra, l. 9, औदुम्बर्यवटं, the second time also the Mantramālā. २ Comp. note १. ३ Uncertain reading. चिश्रेणी • B; चौच्छ्रेषि • H; चौषौश्रेषि • T; चौषि • JF; चिश्रेणि • P; comp. Padārthanirv. p. 310 (No. 174.). Keśavasvāmin glosses : तस्य सदसः गर्तेष्वङ्गुलीस्तक्षः खानयति । Read : चौच्छ्रेषि • ? ४ BH ins. अध्वर्युर् ; Keś. has not read the word, as he glosses : सो ऽध्वर्युः सदसः प्राञ्चा etc.

न्खन प्रादेशमुखान्प्रादेशान्तस्पादान्बाहुमात्रान्वाचो ऽसंभिन्दन्नु- परिष्ठादधस्तात्संलक्ष्णानिति ' तान्स खनति वा खानयति वाथैषां पुरीषं दक्षिणस्य हविर्धानस्याग्रेणोपस्तम्भनं निवपति ' तं चतु- रश्रं खरं करोत्यथैनꣳ सिकताभिरभ्याश्विनं करोत्यथोपरवाणां कालादभ्रिमादत्ते देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर्बाहुभ्यां ५ पूष्णो हस्ताभ्यामादद इत्यादायाभिमन्त्रयते ऽभ्रिरसि नारि- रसीति ' तया यूपावटं परिलिखति यथान्तर्वेद्यर्धꣳ स्याद्बहि- र्वेद्यर्धं परिलिखितꣳ रक्षः परिलिखिता अरातय इदमहꣳ रक्षसो ग्रीवा अपिकृन्तामि यो ऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इदमस्य ग्रीवा अपिकृन्तामीत्यथाग्नीध्रमाहाग्नीदेहीमं यूपावटं खनोपर-

हुत्याभिजुहोति" (thus having interposed this barhis, he offers an oblation with the sruva: "पितृभ्यः स्वाहेति" - To the fathers, svāhā!). This is so clear and perfectly matches the ritual sequence:

1. Put barhis in the hole: "पितॄणाँ सदनमसि"
2. अथैनद्बर्हिषमन्तर्धाय स्रुवाहुत्याभिजुहोति "पितृभ्यः स्वाहा" इति!
3. अथैनामुच्छ्रयति (then he raises the post): "उद्दिवँ स्तभानान्तरिक्षं पृण पृथिवीं दृँह" इति!
4. अथैनां प्राचीनकर्णां मिनोति (then he sets it up with its ears facing east): "द्युतानस्त्वा मारुतो मिनोतु मित्रावरुणयोर्ध्रुवेण धर्मणा" इति!
5. अथैनां प्रदक्षिणं पुरीषेण पर्यूूहति (then he heaps loose earth around it clockwise): "ब्रह्मवनिं त्वा क्षत्रवनिँ सुप्रजावनिँ रायस्पोषवनिं पर्यूहामीति"!

Everything makes total sense now. Wait, let's re-read line 4 carefully: मित्रावरुणयोर्ध्रुवेण धर्मणेत्यथैना प्रदक्षणं पुरीषेण पर्यूूहति Wait, is it धर्मणेत्यथैना or `धर्मणेत्यथ

१८० बोधायनश्रौतसूत्रम् । [ ६ । २७, २८ । ] वृद्धायुमनु वृद्धयो जुष्टा भवन्तु जुष्टय इति' दक्षिणतश्चोत्तर- तश्च परिश्रयन्ति' प्राचौं च प्रतीचौं च द्वारौ कुर्वन्त्य'थ दक्षिणे दार्वाह्नौ कुशहस्तमुपनिगृह्य दर्भेण प्रवयति दर्भेणे स्यन्द्यामिन्द्रस्य स्यूरसीतीन्द्रस्य ध्रुवमसीति ग्रन्थिं करोति' तं तदानीमेव विस्रस्याहाकुर्वन्तो ग्रन्थीन्स्तकौप्रलैर्निस्तिष्ठतेत्येव- ५ मेवोत्तरं दार्वाह्नम'वमपरे१ दार्वाहू निस्तिष्ठत्य'थैनदभिमृश- त्यैन्द्रमसीन्द्राय त्वेत्य'थ महावेद्या उत्तरादंसौयाच्छङ्कोर्वैद्यन्ते- नाष्टादश प्रतीचः प्रक्रमान्प्रक्रामति' तदाग्नीध्रागारं विमि- मीते यथान्तर्वेद्यर्धम् स्याद्बहिर्वेद्यर्धम'थैनत्समुच्चित्य परि- श्रयन्ति'

[ ६ । २८ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । १६१

अरातय इदमहꣳ रक्षसो ग्रीवा अपिकृन्तामि यो ऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इदमस्य ग्रीवा अपिकृन्तामीति सर्वानिवानु- पूर्वं' खनति रक्षोहणो वलगहनो वैष्णवान्खनामीति सर्वा- नेवानुपूर्वमथैभ्यः पाꣳसूनुद्वपतीदमहं तं वलगमुद्वपामि यं नः ५ समानो यमसमानो निचखानेदमेनमधरं करोमि यो नः समानो यो ऽसमानो ऽरातौयति गायत्रेण छन्दसेत्य॑र्वाढो वलग इति यजमानस्याधस्पदं पाꣳसूनुद्वपति पूर्वयोर्दक्षिणात्त्रै- ष्टुभेन छन्दसेत्यपरयोर्दक्षिणाज्जागतेन छन्दसेत्यपरयोरुत्तरा- दानुष्टुभेन छन्दसेति पूर्वयोरुत्तराद्दैतान्यदपाꣳसूनसञ्चरे परा- १० वपत्य॑थ यं यजमानो द्वेष्टि तं मनसा ध्यायत्य॑थाप उपस्पृश्या- थैनानवमृशतो ऽध्वर्युश्च यजमानश्च पूर्वयोर्दक्षिणमेवाध्वर्युरव- मृशत्युत्तरं¹ यजमानो ' ऽथ यजमानः पृच्छत्यध्वर्यो किमत्रेति ' भद्रमिति ' तन्नौ सहेत्याध्वर्युः पृच्छति यजमान किमत्रेति ' भद्रमिति ' तन्नौ सहेति ' यमेवाध्वर्युः प्रजहाति तं यजमानो १५ ऽन्वमृशति ' दक्षिणयोरपरमेवाध्वर्युरवमृशति पूर्वं यजमानो ' ऽध्वर्युश्च पृच्छत्यथ यजमानो ऽपरयोरुत्तरमेवाध्वर्युरवमृशति दक्षिणं यजमानो ' यजमानो ऽत्र पृच्छत्याध्वर्युरुत्तरयोः पूर्व- मेवाध्वर्युरवमृशत्यपरं यजमानो ' ऽध्वर्युश्च पृच्छत्यथ यजमानो ' यजमानः प्रथमः पृच्छति यजमान उत्तमो ' ऽथैनानभिमृशति २० विराडसि सपत्नहा सम्राडसि भ्रातृव्यहा खराडस्यभिमातिहा

१ Here and infra F अभिमृशति instead of अवमृ० ।

विश्वा॒राड॑सि वि॒श्वासां॑ ना॒ष्ट्राणां॑ ह॒न्तेति सर्वानैवानुपूर्वमथैना- नद्भिः प्रोक्षति रक्षोहणो वलगहनः प्रोक्षामि वैष्णवानिति सर्वानैवानुपूर्वमथैष्वपो ऽवनयति रक्षोहणो वलगहनो ऽवनयामि वैष्णवानिति सर्वैश्वेवानुपूर्वमथैषु यवान्प्रस्कन्दयति यवो ऽसि यवयास्मद्द्वेषो यवयारातीरिति सर्वैश्वेवानुपूर्वमथैनान्बर्हिषाव- ५ स्तृणाति रक्षोहणो वलगहनो ऽवस्तृणामि वैष्णवानिति सर्वा- नेवानुपूर्वमथैनान्हिरण्यमन्तर्धाय स्रुवाञ्चत्याभिजुहोति रक्षोहणो वलगहनो ऽभिजुहोमि वैष्णवाञ्स्वाहेति सर्वानैवानुपूर्वमथास्यैते फलके दीर्घसोमे संदृब्धे भवतो ऽसंदृब्धे एकाहे ' ते संस्पृष्टे¹ उपदधाति रक्षोहणौ वलगहनावुपदधामि वैष्णवौ

[Handwritten: अग्निष्टोमः प्रातः सवनम्] Digitized by Madhuban Trust [ ६ । २६ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । १६३

एतच्चमसैरासादयति ' ग्रावसु ग्रावाणमभ्यञ्जयत्यथ दक्षिणस्य हविर्धान- स्याग्रेणोपस्तम्भनं बर्हिर्मुष्टिमुपनिबध्नाति स्तोत्रेभ्यो ' ऽथ याचति स्फ्यमुदपात्रं चावालात्पुरीषꣳ सिकता इत्येतत्समादायाहैहि यजमानेत्याग्नीध्रं द्रुत्वा स्फ्येनोद्धृत्यावोक्ष्य चावालात्पुरीषꣳ ५ सिकता इति निवपति विभूरसि प्रवाहणो रौद्रेणानीकेन पाहि माग्ने पिपृहि मा मा मा हिꣳसीरिति ' तं परिमण्डलं धिष्णियं १ करोत्यथैनꣳ सिकताभिराश्लक्ष्णं करोत्यान्तः- सदसं धिष्ण्यान्निवपति होतुः प्रथमं वन्हिरसि हव्यवाहन इति ' श्वात्रो ऽसि प्रचेता इति दक्षिणतो मैत्रावरुणस्य ' तुथो १० ऽसि विश्ववेदा इत्युत्तरतो ब्राह्मणाच्छꣳसिन ' उशिगसि कवि- रित्युत्तरतः पोतुरङ्गारिरसि बम्भारिरित्युत्तरतो नेष्टुरवस्युरसि दुवस्वानित्युत्तरतो ऽच्छावाकस्याथ दक्षिणे वेद्यन्ते मार्जालीयं धिष्णियं निवपति शुन्ध्यूरसि मार्जालीय इति ' सर्व्वेषु रौद्रमनुवर्तयत्याग्नीध्रे ऽन्ततो निवपत्युदक्सꣳस्थाताया इत्यष्टा- १५ न्यवाप्सोदित्येताननुदिशति ' सम्राडसि कृशानुरित्याहवनीय- मुपतिष्ठते ' परिषद्यो ऽसि पवमान इत्यास्तावं २ प्रतक्वासि नभस्वानिति चावालमसंम