बौधायन श्रौतसूत्रम् (कृष्ण यजुर्वेद तैत्तिरीय शाखा - सम्पूर्ण प्रश्न एवं श्रौत-याग कल्प सटीक)

कृष्णायै श्वेतवत्सायै पयो जुहोत्य॑थ षड्राष्ट्रभृतो जुहोत्यृताषा- डृतधामेति' भुवनस्य पत इति रथमुखे पञ्चाहुतीर्जुहोत्य॑थ तिस्रो रुचो जुहोति यास्ते अग्ने सूर्ये रुचो या वो देवाः सूर्ये रुचो रुचं नो धेहि ब्राह्मणेष्वित्य॑थ पात्र्यामाज्यमानीयोपाञ्जलि- नोपघातं वातनामानि जुहोति समुद्रो ऽसि नभस्वानार्द्रदानुः शंभूर्गयोभूरभि मा वाहि स्वाहा मारुतो ऽसि मरुतां गणः शंभूर्गयोभूरभि मा वाहि स्वाहावस्युरसि दुवस्वाञ्छं- भूर्गयोभूरभि मा वाहि स्वाहेति' वातसु हैके जुह्वतो मन्यन्ते' ऽथैताञ्छकलान्परिधीनग्नावन्वनुप्रहरति' तदेत- च्छकलान्तम्' ॥ ५४ ॥ सप्तदशः ॥ अथ सदोहविर्धाने संमिनोति' सदोहविर्धाने संमित्या- ध्वरधिष्ण्यान्निवपति' तेषूपर्यग्न्यधिष्ण्यानुपदधाति ममाग्ने वर्चो विहवेष्वस्त्वित्याग्नीध्रीय एकां च याजुषीꣳ सप्त च लोकंपृणा' अथ होतुर्धिष्ण्याय एकां चैव याजुषीमेकादश च लोकंपृणा' अथेतरेभ्येकैकां चैव याजुषीꣳ सप्तसप्त च लोकंपृणा' अथ³ मार्जालीय एकां च याजुषौँ पञ्च च लोकंपृणा' अथा- ग्रीषोमौ प्रणयत्य॑ग्नीषोमौ प्रणीय यूपस्यावृता यूपमुच्छ्रयति' खर्वन्तं यूपमुत्सृज्याग्नीषोमीयं पशुमुपाकरोति' तस्य प्रसिद्धं वपया चरित्वा वपाश्रपणी अनुप्रहृत्य⁴ वसतीवरीर्गृह्णात्यथ²

पादटिप्पण्यः (Footnotes)

[F1] १ Thus M Tr U H Bhav. Keś. ; मन्यंते Be ; मन्यते B. [F2] २ B ins. च, Ba च लोकंपृणा। [F3] ३ Here Tr ins : समुत्क्रम्य चात्वाले मार्जयन्ते ऽथ [F4] ४ ॰प्योः परिष्ट॰ U Be B Ms.

Digitized by Madhuban Trust ५८ बौधायनश्रौतसूत्रम्। [ १० । ५५, ५६ । ] पशुपुरोडाशं निर्वपति ।' तमनुवर्तन्ते ऽष्टौ देवसुवाग् हवीग्- ष्यग्नये गृहपतय इत्येतानि ।' तानि नानावघ्नन्ति ।' नाना श्रपयन्ति ।' नानाधान्यानि भवन्ति ।' प्रैषवान्पशुपुरोडाशो ऽनुब्रूहि यजेतीतरेषाग् हविषाग् ।' स यत्र वारुणस्यावद्यन्नाह वरुणाय धर्मपतये ऽनुब्रूहीति तदुपभृति स्विष्टकृते सर्वेषाग् ५ सकृत्सकृदुत्तरार्धादवद्यति ।' द्विरभिघारयति ।' न प्रत्यनक्त्य- त्याक्रम्याश्राव्याह वरुणं धर्मपतिं यजेति ।' वषट्कृते जुहोत्यथ वै भवतोष्टो वरुणो भवत्यनिष्टः स्विष्टकृदथास्य ब्रह्मा हस्तं गृह्णा- तीति ।' स यद्येष्टो वरुणो भवत्यनिष्टः स्विष्टकृदथास्य ब्रह्मा हस्तं गृह्णाति२ ॥ ५५ ॥ १० सविता त्वा प्रसवानाग् सुवतामग्निर्गृहपतीनाग् सोमो वनस्पतीनाग् रुद्रः पशूनां बृहस्पतिर्वाचामिन्द्रो ज्येष्ठानां मित्रः सत्यानां वरुणो धर्मपतीनामित्येतदेव सर्वं भवति ये देवा देवसुव स्थ त इममामुष्यायणममित्राय सुवध्वं महते क्षत्राय महत आधिपत्याय महते जानराज्यायेत्यथैनं यज- १५ मानायतने तिष्ठन्तं प्राहैष वो ऽमी३ राजेति येषाग् श्रेष्ठौ भवति ।' सोमो ऽस्माकं ब्राह्मणानां राजेतीतरे प्रत्याहुरथ भूर्भुवः सुवरिति वाचं विसृजते ।' द्वाभ्यां मुखं विमृष्टे प्रति १ Thus MU Be; नानावघ्नति H; नानावभ्रंति B; नानायिघ्नन्ति Ms; तानि नाना पृथक हविघ्नन्ति (sic) Msc. २ This clause is omitted in most of the MSS. ३ भरता (as TS. i. 8.10. d) Tr only, i. s. of मी । CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

अग्निचयनम्

[ १० । ५६, ५७ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ५६

त्यन्नाम राज्यमधायि सर्व्वे भ्राता वरुणस्याभूवन्निति' गायत्र्या- न्विष्णुक्रमान्क्रामते१ विष्णोः क्रमो ऽसि विष्णोः क्रान्तमसि विष्णोर्विक्रान्तमसीत्य॑थ स्विष्टकृता चरति' न रौद्रस्येडाम- वद्यत्य॑पाञ्चेनमभ्यवहरन्ति गम्भिष्ठमिडान्ताः२ पुरोडाशाः संति- ५ ष्ठन्ते' पत्नीसंयाजान्तः पशुर्हृदयशूलान्त इत्येके' ऽथ वसतीवरीः परिहृत्य पयाꣳसि विशिष्योपवसन्ति' ॥ ५६ ॥ अष्टादशः ॥ अथातो महारात्र एव बुध्यन्ते' समानं कर्मा सुचाꣳ सादनात्सादयित्वा स्रुचो ऽग्निं योगेन युनक्त्यग्निं युनज्मीमौ ते पक्षौ चिदसि समुद्रयोनिरिति तिसृभिर॑थ राजानमुपावहृत्य १० प्रातरनुवाकमुपाकरोति' परिहिते प्रातरनुवाके ऽपो ऽच्छैत्य॑- द्भिरुदैति३' यः क्रतुस्तमुपैति' प्रसिद्धो ऽभिषवः' प्रसिद्धं ग्रहा गृह्यन्ते' समानं कर्माश्विनाद्ग्रहादाश्विनं ग्रहं गृहीत्वैका- दश रशना आदाय यूपमभैति' खर्व्वन्तं यूपमुत्सृज्यैकादशि- नान्पशूनुपाकरोत्याग्नेयं कृष्णग्रीवꣳ सारस्वतीं मेषीं बभ्रुꣳ सौम्यं १५ पौष्णꣳ श्यामꣳ शितिपृष्ठं बार्हस्पत्यꣳ शिल्पं वैश्वदेवमैन्द्रमरुणं मारुतं कल्माषमैन्द्राग्नꣳ सꣳहितमधोरामꣳ सावित्रं वारुणं पेत्व- मिति' तेषां प्रसिद्धं वपाभिश्चरित्वा प्रसर्पन्ति प्रातःसवनाय'

पादटिप्पण्यः (Footnotes):

१ Thus Mu Tr B H ; गायत्र्यान्वि० Be. २ Thus U (sec. m.) Ms ; गंभीर० Tr HU (pr. m.) गंनिष्ठ० Be B ; गभीरे ह्रदे M, which seems to be a periphrase of अपां गम्भिष्ठम् . Bhav. : रौद्रं चरुमप्सु निनयति गभीरे ह्रदे । ३ Thus only M ; all the other MSS. उदेति ।

६० बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १० । ५७, ५८ । ] तदृजुधा संतिष्ठते ' प्रसर्पन्ति माध्यंदिनाय सवनाय ' स॑१ यत्र क च मध्यंदिनो२ भवति तदेतद्धिरण्मयपात्रं मधोः पूरयित्वा सौर्या चिन्वत्यावेक्ष्याश्वमवघ्राप्य ब्रह्मणे ददाति ' प्रसिद्धो ऽभिषवः ' प्रसिद्धं ग्रहा गृह्यन्ते ' समानं कर्मा दाक्षिणेभ्यो ' दाक्षिणानि हुत्वा त्रिभिर्मरुत्वतीयैश्चरति ' सीदन्ति नाराशꣳसा आप्या- ५ यिता दक्षिणस्य हविर्धानस्यापालम्बमधोऽधो माहेन्द्रायैवाथ पुरस्तादभिषेकस्य षट् पार्थानि जुहोत्यग्नये स्वाहा सोमाय स्वाहेत्य॑थ यजमानायतने कृष्णाजिनं प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमोप- स्तृणाति ' तद्यजमानं प्राञ्चमुपवेश्य सुवर्णरजताभ्याꣳ रुक्माभ्यां पर्युपास्य सर्वौषधेन पुरस्तात्प्रत्यञ्चमभिषिञ्चति ' शीर्षतो ऽभि- १० षिञ्चत्या मुखादन्ववस्रावयति ॥ ५७ ॥ देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याꣳ सरस्वत्यै वाचो यन्तुर्यन्त्रेणाग्नेस्त्वा साम्राज्येनाभिषिञ्चामीन्द्रस्य त्वा साम्राज्येनाभिषिञ्चामि बृहस्पतेस्त्वा साम्राज्येनाभिषिञ्चा- मीति३ ' समुन्मृष्ट

[ १० । ५८, ५९ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ६१ विसृजते ऽ द्वाभ्यां मुखं विमृष्टे ऽ गायत्रान्विष्णुकमान्क्रमते १ ऽ ऽथोपरिष्टादभिषेकस्य षट् पार्थानि जुहोति ॥ ५८ ॥ इन्द्राय स्वाहा घोषाय स्वाहेति ऽ द्वादश भूतानामवेष्टी- र्जुहोति पृथिव्यै स्वाहान्तरिक्षाय स्वाहेत्यूर्जुधा माध्यंदिनᳵ ५ सवनᳵ संतिष्ठते ऽ प्रसर्पन्ति तृतीयसवनाय ऽ प्रसिद्धमादित्य- ग्रहेण चरित्वाग्रयणं गृह्णाति ऽ समानं कर्मा पवमानात्पवमानेन चरित्वा स्वे धामन्पशुभिश्चरति२ ऽ तेषां नाना मनोता नाना देवता नाना प्रत्यभिमर्शना नाना वसाहोमाः समानो वन- स्पतिः समानः स्विष्टकृत्प्रैषवान्समानीडा समान्यो दिशो ऽ १० नाना दिश इत्येके ऽ समानं कर्मा यज्ञायज्ञियस्य३ स्तोत्रा- द

६२ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १० । ५६ । ]

मैत्रावरुणीं वशामुपाकरोति ' तस्यै मैत्रावरुणामिक्षावव- दानौया भवति ' सर्वसꣳस्यां पशोः कुर्वन्त्यथ गार्हपत्य आज्यं विलाप्योत्पूय स्रुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वाज्यस्य पूर्णाꣳ स्रुचमग्ने- र्विमोकं जुहोतीमꣳ स्तनमूर्जस्वन्तं धयापामित्यथैनमुपतिष्ठते ये ऽग्नयः पुरीष्या इत्यथैनमाग्निभिरुपतिष्ठत आपं त्वाग्ने मन- ५ सेति नवभिरनुच्छन्दसमथोदवसानीयया यजते ' ऽथ देविका- हविर्भिर्यजते ' ऽथ त्रैधातवीयया यजते ' ऽथ सौत्रामण्या यजते ' संवत्सरं न कंचन प्रत्यवरोहति ' न शीर्षमाꣳसं खादति न वयसां माꣳसं ' नाग्निं चित्वा रामामुपेयान्नाभि- चिद्दर्षति धावेद्यदि धावेदुपावर्तेतान्नाद्यमेवाभ्युपावर्तत इति १० ब्राह्मणम् ' ॥ ५६ ॥ एकोनविꣳशः ॥

॥ इति दशमः प्रश्नः ॥

वाजपेयः Digitized by Madhuban Trust [ ११ । १ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ६३ वाजपेयेन यक्ष्यमाणो भवति' स उपकल्पयते कृष्ण- जिनग् सुवर्णरजतौ च रुक्मौ बस्ताजिनग् शतमानग् हिरण्यग् सप्तदश सुवर्णानि¹ कृष्णलानि हिरण्यपात्रं मधोः पूर्णमौदु- म्बरग् रथचक्रग् सप्तदशारग् सप्तदशफलकां च श्रितिं² यूपं च ५ तूपरं चतुरश्रिग् सप्तदशारत्निं गोधूमकलापोष्णीषं³ नैवारग् सप्तदशशरावग् सप्तदशोषपुटान्सप्तदश४ वायव्यानि सप्तदश पृथुबुध्नान्युपयामान्सप्तं च वालं च सप्तदश निष्कान्सप्तदश वस- नानि सप्तदश वासोभारान्सप्तदश रथान्सप्तदश दुन्दुभीन्सप्तदश हस्तिनः सप्तदश दास्यः सप्तदशानाग्ंसि युक्तानि सप्तदश १० गवाग् शतानि वयसोवयसो वा सप्तदश सहस्रं५ वा' तस्मिन्हि सर्वाणि वयाग्ंसि भवन्ति' चतुर्विग्ंशतिं पशूनेकपञ्चाशत- मश्वाञ्खादिरौ विष्टक्षौ६ बभ्रैर्व्यूतां७' प्रज्ञाता आग्निष्टोमिकाः संभाराः' स ग्रीष्मस्य जघन्याहःसु पुरस्तादाषाढ्यै पौर्णमास्यै १ सौवर्णानि U Be 11. २ Thus M Tr Be (sec. m.) Bhav. (one copy); श्रुतिं U (sec. m.); the other MSS. श्रोतिं, स्रोतिं, ष्ट्रतिं (Bhav. another copy). ३ Thus MU Be 11; •कलापि• T Be B; •कलापा• F. ४ •पुटिकान् M (Bhav.). ५ साहसं M. ६ Thus M Tr Bhav.; विष्टक्षां U Be 11; विष्टक्षौ Be B; विष्टषा F; विष्ट H. ७ Thus FH; बभ्रैव्यू॰ Be 11 Bhav. (one copy); बभ्रैर्व्यू॰ Be and M (without, however, the r); बभ्रैयू॰ U; बैधैव्यू॰ B; बभ्रीव्यू॰ Tr.

६४ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ ११ । २, २ । ]

दीक्षते ' तस्य त्रयोदश दीक्षास्तिस्र उपसदः सप्तदश्यां¹ प्रसुतो ' ऽपि वा सप्तदश दीक्षास्तिस्र उपसद एकविंशत्यां प्रसुतो ' ऽपि वा तिस्र एव दीक्षास्तिस्र उपसदः सप्तम्यां प्रसुतः ' ॥ १ ॥ अथ वै भवति सावित्रं जुहोति कर्मणःकर्मणः पुरस्ता- दिति ' दीक्षणीयां निर्वप्स्यन्त्सवित्रं जुहोति देव सवितः ५ प्रसुव यज्ञं प्रसुव यज्ञपतिं भगाय दिव्यो गन्धर्वः केतपूः केतं नः पुनातु वाचस्पतिर्वाचमद्य स्वदाति नः स्वाहेति ' दीक्षा- हुतीर्होष्स्यन्त्सवित्रं जुहोति ' प्रायणीयां² निर्वप्स्यन्त्सवित्रं³ जुहोत्यन्तर्हिरण्याग्ं⁴ होष्यन्त्सवित्रं जुहोति ' पदेन चरति ' पदेन चरित्वा राजानं क्रीत्वोह्यातिथ्यं निर्वप्स्यन्त्सवित्रं जुहोति ' १० प्रथमाभ्यां प्रवर्ग्योपसद्भ्यां प्रचरिष्यन्त्सवित्रं जुहोत्येतस्मिन्काले प्रतिप्रस्थाता दक्षिणे शालाखण्डे ऽवटं खानयित्वा वाजपेय- सुराग्ं संधापयति ' महावेद्यै पूर्वं परिग्राहं परिग्रहीष्यन्त्सवित्रं जुहोत्याहवनीयं प्रणेष्यन्त्सवित्रं जुहोति ' रथवाहने सदोहवि- र्धाने संमेष्यन्त्सवित्रं जुहोत्यग्नीषोमौ प्रणेष्यन्त्सवित्रं जुहोतीति १५

१ Thus M Tr U Be 11 Be (sec. m.); सप्तदशो (as Āp. xviii. 1.6) B Be (pr. m.); सप्तदशा F. २ Thus M Be (sec. m.) Be 11 F; •णीयान्नि• Tr BH Be (pr. m.); दीक्षणीयायां U. ३ Thus Be UF; प्रायणीयान्नि• Tr BH Be; प्रायणीयं M. ४ Thus U Tr HF Be 11 Bhav.; •हिरण्ग्ं M Be

ावभि०")

• ऽथ (avagraha + tha)
• प्रतिप्रस्थाता
• पश्चात्ताङ् (look at पश्चात्ताङ्: प - श्चा - त् - ता - ङ् with virama? Yes, पश्चात्ताङ् वासो-)
• वासो-

Line 4: भिर्वेष्टयन्नभिसर्पत्युदीचीनदग्रैर्वा विग्रथ्नाति धनुर्वेष्ट्योर्वा⁵ प्रवे-

• भिर्वेष्टयन्नभिसर्पत्युदीचीनदग्रैर्वा (उदीचीनदग्रैर्वा : उ - दी - ची - न - द - ग्रै - र्वां ? Wait, is it उदीचीनदग्रैर्वा or उदीचीनदशैर्वा? उदीचीनदग्रैर्वा, meaning "with north-pointed ends" - wait, usually उदीचीनदशैर्वा (with northward fringes/borders)? Wait, look at the letter: 'द' then 'ग्रै' or 'शै'? Look closely: it has an anusvara? No, it's 'द' then 'ग्रै' or 'शै'? Wait! Look at footnote 4/5: No footnote on that word. Let's look at the letters: उ - दी - ची - न - द - शै - र्वा or ग्रै? Look at the letter: it has a loop at top left,

..." ? No, that's not a valid letter. Wait, let's look at: "उपसादयत्य॑थाध्वर्यूरङ्गिरुदैति३" Wait, why is there a cross/plus sign over 'रुदैति'? Ah! There is a small mark before 'ऽथर्वान्क्रतू-': Wait, look at: "रुदैति३ ۠ ऽथर्वान्क्रतू-" Wait, is that a cross? It looks like a dagger or an asterisk or footnote mark? Wait, there are footnote numbers: Footnote 1: १ in line 10. Footnote 2: २ in line 11. Footnote 3: ३ after रुदैति in line 14. Wait, what is that symbol after ३? It looks like a Maltese cross or a flower: ✠ or ⸭ or something? No, it's a raised mark, or is it footnote 4? Wait! Where is footnote 4? Look at footnote 4 at the bottom: "४ Some of the MSS. insert ग्रहं ।" Where is footnote 4 in the text? Ah! Footnote 4 is in line 16: "कर्माग्रयणाद्ग्रहार्दाग्रयणं४" - look, there is a small ४ after 'ग्रयणं'! Then what is that mark after 'रुदैति३'? Let's zoom in on line 14:

? No, चिग्येणि has no number, or it has superscript? Wait, look at line 12: "सोमग्रहान्दिग्येणि३ वा" "चिग्येणि वोदीच" or "चिग्येणि३"? Wait, look at line 13: "चिग्येणि वोदीच आयातयति ' पश्चादक्षं प्रतिप्रस्थाता सुरा-" Wait, does "चिग्येणि" in line 13 have a ३? Look closely at line 13: "चिग्येणि वोदीच" - no, there is a tiny mark: is it 'वोदीच' or '३ वोदीच'? Look at line 12-13: Line 12 ends with: "...वा" Line 13 starts with: "चिग्येणि वोदीच आयातयति..." Wait, look between णि and वो: there is NO 3, or is there? No, just space! Wait, look at line 13-14: "सुरा-" "ग्रहान्दिग्येणि३ वा चिग्येणि वोदीच आयातयत्य॑ षोडशिनं" Wait! In line 14: "ग्रहान्दिग्येणि३ वा चिग्येणि वोदीच आयातयत्य॑ षोडशिनं" Wait, look at "दिग्येणि३" in line 14: it has ३! Wait

६८ बौद्धायनश्रौतसूत्रम् । [११ । ३, ४ ।] ¹श्विनाद्ग्रहादाश्विनं ग्रहं गृहीत्वा षड्रशना आदाय यूपमभ्येति² । खर्वन्तं यूपमुत्सृज्याथैतान्पशूनुपाकरोत्याग्नेयमैन्द्राग्नमैन्द्रं मारुतौ गोवशाꣳ सप्तदश प्राजापत्याञ्छामानेकरूपान्सारस्वतीमन्ततो॑ ऽथ निर्मन्थ्यस्यावृता निर्मन्थ्येन चरति॑ प्रहृत्याभिजुत्याथैता- न्नानादेवत्यान्पशून्पृथग्द्विगुणाभिरभिधाय पृथक् त्रिगुणासु ५ नियुनक्त्यथैतान्समानदेवत्यान्पशून्पृथग्द्विगुणाभिरभिधायैकस्यां यूप्यायां नियुनक्त्यपि वा पशौ पशुं प्रसजति³ । सारस्वती- मन्ततो नियुज्याथैनान्प्रोक्ष्य निपाव्योपोत्थ्योदूह्य प्रोक्षणी- धानम् ॥ ३ ॥ अथैष्मात्समिधमाददान आहाग्नये समिध्यमानायानुब्रूही- १० त्यभ्यादधातीध्मं॑ परि समिधश् छिनत्ति॑ वेदेनोपवाजय- त्यनूक्तासु सामिधेनीषु स्रुवेणाघारमाघारयति॑ संमृष्टे स्रुग्भ्यामुत्तरमेयाꣳस्पर्शयन्स्रुचावुदङ्ङत्याक्रम्य जुह्वा पशून्समज्य सादयित्वा स्रुचौ प्रवरं प्रवृणीते॑ प्रषिद्धमृत्विजो वृणीते॑ सीदति होता॑ प्रसवमाकाङ्क्षति॑ प्रसूतः स्रुचावादायात्या- १५ क्रम्याश्राव्याह समिद्धः प्रेष्येति॑ वषट्कृते जुहोति प्रेष्य प्रेष्येति चतुर्थाष्टमयोः समानयमानो ऽष्टमे सर्वꣳ समानयते॑ परि स्वाहाकृतीभ्यः सꣳस्रावश् छिनत्ति॑ दश प्रयाजानिष्ट्वोदङ्ङत्या- १ Om. M Tr Be U. २ Thus M Tr B Be Keś.; अभ्येति Bell UFH. ३ Thus Bell F; प्रसंजति Tr; प्रतिसजति U; प्रसजाति H; प्रसंजयति M; नियु॒नक्ति Be.

वाजपेयः Digitized by Madhuban Trust [ ११ । ४ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ६६

अक्ष्णया रशनाभिः पशून्त्सम॒नक्ति॑ ' त॑ एते॑ नानादेवत्याः पशवो नानाखरवो नानाशासा अथैते समानदेवत्याः पशवः समान- खरवो नानाशासाः१ समानं कर्मा पर्याग्निकरणादथ पर्याग्नि- कृतैः पशुभिरुदञ्चः प्रतिपद्यन्ते ' तेषाग्ँ सारस्वत्युत्तराध्र्या भव- त्याग्नेय उपचारतः३ ' आग्नेयमेवाध्वर्युर्वपाश्रपणीभ्यामन्वारभते ' पृथगितरान्परिकर्मिण उदञ्चो नयन्त्यनुपूर्वमव्यतिषजन्त४ ' आग्नेयायैवाध्वर्युः पशवे निहन्यमानाय बर्हिरुपास्यति पृथ- गितरेभ्यस्संत इतरान्प्राचो वोदीचो वा निघ्नन्त्येष्ठ्यलिखितो मायू- न्संज्ञपयेतेत्युक्तैतेनैव यथेतमेत्य पृषदाज्यावकाश श्रामत इह [L10

ति or ऽहुति or हुति? Wait, "पुरस्तात्स्वाहाकृतिᳵ स्रुवाहुतिᳵ"? Look at line 7-8: Line 7 ends with: "स्रुवा-" Line 8 begins with: "हुतिᳵ" ?? Wait, let's look at the first character of line 8: Is it ञ्जति or हुति? Wait, look at line 5: "स्रुवाहुत्याभिजुहोत्युपेतरा" In line 7: "स्रुवा-" In line 8: "हुतिᳵ हुत्वार्थैतेषां"? Wait, look at line 8: the first letter has a loop below, like 'ह' with 'ु': हु + ति = हुतिᳵ! Wait, but does it have a dot or loop? Look at line 8: "हुतिᳵ हुत्वार्थैतेषां" -> yes! स्रुवाहुतिं / स्रुवाहुतिᳵ हुत्वा! Wait, why does it look like ऽहुति? No, it's just "हुतिᳵ"! Wait, look closely at line 8 first word: "हुतिᳵ हुत्वार्थैतेषां नानादेवत्यानां पशूनामनुब्रूहि प्रेष्येति" Yes, "पुरस्तात्स्वाहाकृतिᳵ स्रुवाहुति

वाजपेयः [ ११ । ५, ६ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ९१ पतय इत्युपाꣳशु छागानां वपा¹ मेदः प्रस्थितं प्रेष्येत्युच्चैर्वषट्कृते वपा² जुहोत्युपाꣳशु सारस्वत्यै वपया ³चरत्यथोपरिष्टात्स्वाहा- कृतिꣳ स्रुवाहुतिꣳ हुत्वा वपाश्रपणीरनुप्रहृत्य समुत्क्रम्य चात्वाले मार्जयन्ते ' ऽथ पशून्विशास्ति⁴ शमितरित्याह यन्मा- नुष्या अनवदानीयं तदभ्यर्धात्कृपयतादित्यर्थ⁵ सावित्रꣳ हुत्वा प्रसर्पन्ति प्रातःसवनाय ' तदृजुधा संतिष्ठते ' ॥ ५ ॥ द्वितीयः ॥ अथ सावित्रꣳ हुत्वा प्रसर्पन्ति माध्यंदिनाय सवनाय देवौ द्वारावित्यत एवोर्ध्वेन ' संप्रसृप्तानन्विदिलाध्वर्युः प्राङायन्नाह चात्वाले रथचक्रं निमिनुत रथवाहने रथमाधत्ताश्वान्पल्प

मभिगृह्णातीन्द्रमिद्धरी वहत इत्यनुद्रुत्योपयामगृहीतो ऽसी- न्द्राय त्वा षोडशिने जुष्टं गृह्णामीति ' परिमृज्य सादयत्येष ते योनिरिन्द्राय त्वा षोडशिन इत्येथोक्थ्यं गृह्णाति ' समानं कर्मा दाक्षिणेभ्यो ' दाक्षिणानि होष्यन्त्याज्यास्थालीᳵ सस्रुवाᳵ स्रुचं वासस्तैतस्य वसनस्यान्तमायाँ दशायां निष्क- ५ रज्जुः प्रग्रथिता१ भवत्येतत्समादायाहैहि२ यजमानेत्युत्तरे- णाग्नीध्रीयं परीत्योत्तरेण३ सदः परीत्याग्रेण शालां तिष्ठते४ प्रतिप्रस्थात्र एतानि शस्त्राणि प्रयच्छत्यथाहैहि यजमानेति ' रथ एष दक्षिणे श्रोण्यन्ते रथवाहन आहितो भवति ' तमुपा- वहरतीन्द्रस्य५ वज्रो ऽसि वार्त्रघ्नस्त्वयायं वृत्रं वध्यादित्यथैनं १० धूर्गृहीतमन्वर्वञ्चमभ्यववर्तयन्ति६ वाजस्य नु प्रसवे मातरं मही- मदितिं नाम वचसा करामहे । यस्यामिदं विश्वं भुवनमावि- वेश तस्यां नो देवः सविता धर्म साविषदित्यथाश्वान्यान्त्पू- लयत्यप्सन्तरमृतमप्सु७ भेषजमपामुत प्रशस्तिष्वश्वा भवत वाजिन इत्यथ दक्षिणं योग्यं युनक्ति वायुर्वा त्वा मनुर्वा त्वा १५

१ Thus Be 11 UF, Bhav., Keś.; ॰थितो the other MSS. २ भवतीत्येत० M Tr. ३ पर्यावृत्य i. s. o. परीत्य Be B. ४ तिष्ठन् M ; तिष्ठति F ; तिष्ठते the other MSS. ५ Thus Tr Be 11 Be BU (sec. m.); pluralis verbi the other MSS.; ऽवतारयति Bhav. Keś. ६ Thus M Tr U (pr. m.); ऽभ्यावर्तयंति Be BTU (sec. m.). ऽववर्तयंति H ; प्रवर्तयंति Keś. ; cf. infra xii. 7 (p. 95, l. 10). ७ The first अप्सु om. MH.

' or 'स'? Wait, let's look at 'स' in 'कुर्वन्ति' (no), in 'दशासु' (line 7: द शा सु). Look at the letter in line 6: It has: a repha on top: look at the top curve! Wait, is it 'र्त्स'? Wait, let's look at Caland's text online or in printed edition: Caland: "वासोभारान्र्समानां" - wait! Does Caland use "न्र्स" or "न्त्स"? Wait, in Caland's introduction, he discusses manuscripts: Often MSS have "न्र्स" or "न्त्स". Let's look at the actual image of line 6 very closely: The letters are: वा (vā) सो (so) भा (bhā) रा (rā) न् (n) स (sa) with a repha? No, look at the top: it's a repha over 'स': र्स! Wait, is there a 'त' between 'न्' and 'स'? Look at the glyph: It is: 'न्' attached to... wait, it's 'न्त्स'? Wait, look at 'त्स' in line 10: "वासाꣳस्यथ": look at 'स्य'. Look at line 13: "दक्षिणास्तिसृभिर्मरुत्वतीयैश्चरति": look at

अथ याचति नैवारग् सप्तदशशरावम् ' स एष चौरे शृतो भवति ' तेन चरति¹ बृहस्पतये ऽनुब्रूहि बृहस्पतिं यजेति ' तमनिष्टस्विष्टकृतमपिधाय प्रज्ञातं निदधात्य॑थास्यैतत्पुरस्ता- देवौदुम्बरे द्रोणे सर्वौषधं दध्नाज्येन समुद्वायुतं भवति ' तस्यौ- दुम्बरेण स्रुवेणोपघातग् सप्तान्नहोमाञ्जुहोति वाजस्येमं प्रसवः ५ सुषुवे अग्रे इत्य॑भिषेकाय परेकं परिश्रित्यैनमपिधाय प्रज्ञातं निदधात्य॑थ पुरस्तादभिषेकस्य षट् पार्थानि जुहोत्यग्नये स्वाहा सोमाय स्वाहेत्य॑थ यजमानायतने कृष्णाजिनं प्राचीनग्रीव- मुत्तरलोमोपस्तृणाति ' तद्यजमानं प्राञ्चमुपवेश्य सुवर्णरज- ताभ्याग् रुक्माभ्यां पर्युपास्य सर्वौषधेन पुरस्तात्प्रत्यङ्मुखमभिषि- १० ञ्चति ' शीर्षतो ऽभिषिञ्चत्या मुखादन्ववस्त्रावयति

[ ११ । ७ ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ७५ न्द्राय स्वाहा घोषाय स्वाहेति । द्वादश भूतानामवेष्टीर्जुहोति पृथिव्यै स्वाहान्तरिक्षाय स्वाहेत्यथैतस्य बार्हस्पत्यस्य स्विष्टकृता चरत्यथैनमादायान्तरेण चात्वालोत्करावुदङ्ङुपनिष्क्रामत्युत्तरत१ एते२ रथा युक्तास्तिष्ठन्ति३ । तदेतान्यजुर्युजो ऽश्वानवघ्रापयति ५ वाजिनो वाजजितो वाजग्ं सरिष्यन्तो वाजं जेष्यन्तो बृहस्पते- र्भागमवजिघ्रतेत्यथैनमपिधाय प्रज्ञातं निदधात्यथ रथमभिप्रैति विष्णोः क्रमो ऽसि विष्णोः क्रान्तमसि विष्णोर्विक्रान्तमसीत्यथ रथस्य पक्षसौ संमृशत्यङ्कौ न्यङ्कावभितो रथं याविति४ । रथ- मातिष्ठति देवस्याहग्ं सवितुः प्रसवे बृहस्पतिना वाजजिता १० वाजं जेषमित्येतस्मिन्काले चात्वाले रथचक्रं निमितं ब्रह्मा- रोहति । तमत५ एवानुमन्त्रयते देवस्याहग्ं सवितुः प्रसवे बृहस्पतिना वाजजिता वर्षिष्ठं नाकग्ं रुहेयमित्यथ यजमान- मन्वास्थायोज्जितीर्वाचयत्यग्रिरेकाक्षरेण वाचमुदजयदिति सप्त- दशाथास्मा अश्वाजनौ६ प्रयच्छत्यश्वाजनि वाजिनि वाजेषु १५ वाजिनौवत्यश्वान्समत्सु वाजयेति । तया यथायुक्तमश्वान्विप-

१ • क्रामंतु• M U Be 11 Bo Be (pr. m.); • क्रामतु• Tr Be (sec. m.) Bhav., Keś. २ एवैते Tr Be 11 U. ३ युक्तास om. Be B. ४ Tr Be B ins. अथ । ५ चनस्य i.s.o. चत M. ६ Thus Be 11 U F, Keś., Bhav. (one copy); अश्वाजनिं Tr; अश्वाजनो M; अश्वाजिनिं Be; अश्वाजिनं B; अश्ववाजिनौ H

!

Let's check line 9: अथाच्छाभिसर्प यजमान माहेन्द्रं ग्रहं ग्रहीष्यामीत्यन्वारब्धे यजमाने माहेन्द्रं ग्रहं गृह्णाति सहाᳵ इन्द्रो य ओजसेत्यनु- द्रुत्योपयामगृहीतो ऽसि महेन्द्राय त्वा जुष्टं गृह्णामीति । परिमृज्य सादयत्येष ते योनिर्महेन्द्राय त्वेति । तदेतान्पञ्चै- न्द्रानतिग्राह्यान्मह संसादयंत्यथाप७ उपस्पृश्य बर्हिषी Wait! Look at line 13: "संसादयंत्यथाप७" -> footnote 7 is here! Look at line 13: "संसादयंत्यथाप" or "संसादयत्यथाप"? Wait, look at footnote 7: "७ ० सादयंत्य० MH Keś." And in the text (line 13): "संसादयत्यथाप७" or "संसादयंत्यथाप"? Wait! Footnote 7 says: "७ ० सादयंत्य० MH Keś." That means the text has "संसादयत्यथाप" (singular), and MH Keś. have "संसादयन्