बौधायन श्रौतसूत्रम् (कृष्ण यजुर्वेद तैत्तिरीय शाखा - सम्पूर्ण प्रश्न एवं श्रौत-याग कल्प सटीक)

[ १२ । १३ ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । १०५

आजिं धावत दुन्दुभीन्त्समाघ्नताभिषोतारो ऽभिषुण्वताग्नीदा- ग्निं विनयोदूखलमुदादाय प्रतिप्रस्थातर्वारुणमेककपालं निर्वप सौम्यस्य विद्धीति ' यथासंप्रैषं ते कुर्वन्ति ' धावन्त्याजिस्तृ¹ ' न्नाघ्नन्ति दुन्दुभीन्त्संप्रवदन्ति वाचः ' संप्रोदिता² वाचो ऽनुम- ५ न्त्रयते ' शाम्यन्ति घोषाः प्रास्ताय ' होत्र एषोत्तमेति प्राङ्- र्होतुः कालात्पराङावर्तते ऽध्वर्युर्येनमाह्वयते होता ' प्रत्या- ह्वयते ऽध्वर्युः ' शꣳसति ' प्रतिगृणाति ' प्रसिद्धमुक्थं प्रति- गीर्य प्राङेत्योद्यच्छत एतं माहेन्द्रं ग्रहमन्वूद्यच्छन्त इतरानुपो- द्यच्छन्ते नाराशꣳसानथाश्रावयत्यो श्रावयास्तु श्रौषडुक्

यते॑¹ । तं तदानीमेव प्रतिष्ठितो ऽन्वातिष्ठति प्रससाहिषे पुरुहूत शत्रूनिति॑ । त्रिष्टुभान्वारभत इति ब्राह्मणमेथ प्रति- हिताय धनुः प्रयच्छन्नाहेदं ते धनुर्र्दायाचमसद्यदा² लाभि- षिञ्चामीदं ते ऽसदित्यथैतेनैव ययेतसेत्यान्तरेण चात्वालोत्क- रावुपातीत्य पूर्वया द्वारा हविर्धानं प्रपाद्य प्राञ्चग् रथमावर्त्य³ ५ तिष्ठति॑ ॥ १३ ॥ तदेतान्मणीन्याचति राजतमौदुम्बरग् सौवर्णमिति॑ । सव्ये हस्ते राजतं प्रतिमुञ्चत दूर्यदस्यायुरस्यायुर्मे धेहीति दक्षिणे औदुम्बरमूर्गस्यूर्जं मे धेहीति दक्षिण एव सौवर्णं युङ्ग्क्ष्वि वर्चो ऽसि वर्चो मयि धेहीत्यथास्मा आमिक्षामुपोद्यच्छते⁴ । तस्यां १० दक्षिणग् हस्तमुपावहरति मित्रो ऽसीति वरुणो ऽसीति सव्यमथैनामभिमृशति५ समहं विश्वैर्देवैरित्यथैनामपिधाय प्रज्ञातां⁶ निदधाति॑ । तदेतान्मणीनेकस्मिन्सूत्रे आवयति⁷ मध्यत औदुम्बरं करोति॑ । तान्ग्रीवासु प्रतिषज्यैतेनैव ययेत-

१ Thus M and cp. supra p. 79, 2; infra 103, 9; ॰मषिनिन्न० Be BU; ॰मषिन्न० Be 11; ॰मपिन्त्र० T. २ All the MSS. are more or less corrupted exc. M, which has however ॰द्यमसदा; cp. supra p. 102, 7. ३ ॰रुत्य all. ४ Plural M Be BU; singular Be 11 T. ५ सव्यमथेमामभि० Be 11 T. ६ प्रज्ञातान्निद० Be; प्रज्ञातं the other MSS., exc. M the reading of which is uncertain (प्रज्ञातं or प्रज्ञातां) । ७ Thus M; आवपति Be 11 T; आनयति Be BU.

मेत्याग्रेणाग्नीध्रं¹ प्राञ्चꣳ रथमार्तव्या²वतिष्ठंत्य॑थाग्नीध्रे¹ रथविमो- चनीया³ जुहोत्यग्नये॑ गृहपतये स्वाहेति चतस्रः स्रुवाहुतीर्- थास्यैतत्पुरस्तादेवाग्रेणाग्नीध्रꣳ रथवाहनं प्रागीषं योग्यकृतमुप- स्थितं भवति । तस्मिन्त्सह संग्रहीत्रा रथवाहने रथमादधाति । ५ सुवर्गाद्देवैनं लोकादन्तर्दधाति । हꣳसः शुचिषदित्यादधाति⁴ । ब्रह्मणैवेनमुपावहरति⁴ ब्रह्मणार्धार्त्यातिच्छन्दसादधातीति ब्रा- ह्मणमथैतत्पुरस्तादेव जघनेनाग्नीध्रं चतुरपक्षार्वं⁵ वाष्टाप- क्षार्वं⁵ वा विमितं कारितं भवति । तस्य मध्यत औदुम्बरी- मासन्दीं निमिनोति क्षत्रस्य नाभिरसीति । तस्यामुत्तरमष्ट- १० नमधीवासमास्तृणाति⁶ क्षत्रस्य योनिरसीत्येनामासीदत्यासी-

१०८ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [१२ । १४, १५।] रित्यथैनमृत्विजः पर्युपविशन्ति ' पुरस्तादध्वर्युरुपविशति दक्षिणतो ब्रह्मा पश्चाद्धोतोद्गातोत्तरतस्ततः १ प्राञ्चो वोदञ्चो वा रत्निनः ' सो ऽध्वर्युमभिवदति २ ॥ १४ ॥ ३ब्रह्मा३न्निति ' त्वꣳ राजन्ब्रह्मासीत्याहाध्वर्युः सवितासि सत्यसव इति ' ब्रह्मा३न्निति ब्रह्माणं ' त्वꣳ राजन्ब्रह्मासीत्याह ५ ब्रह्मेन्द्रो ऽसि सत्यौजा इति ' ब्रह्मा३न्निति होतारं ' त्वꣳ राजन्ब्रह्मासीत्याह होता मित्रो ऽसि सुशेव इति ' ब्रह्मा३न्नि- त्युद्गातारं ' त्वꣳ राजन्ब्रह्मासीत्याहोद्गाता वरुणो ऽसि सत्य- धर्मेति ' सुश्लोका३य् इति चत्तारं ' त्वꣳ राजन्सुश्लोको ऽसी- त्याह चत्ता ' सुमङ्गला३य् इति संग्रह्रीतारं ' त्वꣳ राजन्सु- १० मङ्गलो ऽसीत्याह संग्रह्रीता ' सत्यराजा३निति भागदुघं ' त्वꣳ राजन्सत्यराजासीत्याह भागधुक् ' सप्त पृष्ठनाम्नो ऽभ्युत्थायास्मै ४ स्फ्यं प्रयच्छतीन्द्रस्य वज्रो ऽसि वार्त्रघ्नस्तेन मे रध्येति ' तेन ५ ते ऽरध्यासमितीतरः ५ प्रतिगृह्णाति ' त्वꣳ संप्रय- च्छति सूताय सूतग्रामणिने सजाताय सजातग्रामणिने १५ संप्रहीत्रे ऽक्षावापगोव्यच्छाभ्यामन्ततस्तेनै ६ तौ ६ मध्यतो ऽधिदेव-

१ ततः om. Be 11 T. २ Thus M only; all the other MSS. ध्वर्युरभिवदति । ३ Here and in the following lines sometimes T Be 11, sometimes Be BU are defective; M only is in good order. ४ Thus M only; भत्र्य ( i.s.o. ऽभ्युद्य ) T Be 11; भृत्याय B Be U. ५ तेनमेरध्या० M; तेनमेराध्या० Be 11 T; तेनतेनराध्या० Be BU. ६ तेनतेजतौ Be BU; तनतौ M; T Be 11 def.

[ १२ । १५, १६ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । १०६

नमुद्धृत्य¹ तिस्रः पञ्चाशतः सौवर्णानक्षान्विवपति ' ऽथास्मै पञ्चाक्षानपच्छिद्य प्रयच्छति दिशो ऽभ्ययङ् राजाभूदिति ' तांस्तदानीमेवाचेष्वपिसृजत्येतमोदनमुद्धृवते ' नानाऽग्निनौ ब्रह्मा च यजमानश्च समानाऽग्निनौ सूतग्रामण्यौ समानाऽ- ५ न्गिनौ क्षत्तसंग्रहीतारौ ' स यो नु मताच इव स राज्ञ आसन² उपविश्य² चतुःशतमक्षानपच्छिद्याहोङ्गिवन् ३ राज्ञ इति ' तानेव³ मनाक्समन्तानिव³ कृत्वाह कृतं ब्राह्मण- खेत्येतमोदनमुद्धृवते ' समानाऽग्निनौ ब्रह्मा च यजमानश्च नानाऽग्निनौ सूतग्रामण्यौ नानाऽग्निनौ क्षत्तसंग्रहीतारौ ' १० स यः पराजयते तस्यैनं कुले क्षत्ता पाचयति ' यावदेष ओदनः पच्यते तावदेष होता शौन

? Wait, let's look at another possibility: Could it be "उक्थ्येन्द्राय"? If 'उ' fell off or it's "ऽ"? Wait, is it "ऽयेन्द्राय" in the image? Let's zoom in to maximum on the first word of line 14: It shows: ऽ (avagraha-like curve) then ये (or थे?) न्द्रा य Wait, does it say ऽथेन्द्राय? Wait! Could it be ऽथैन्द्राय? No, there is one e-matra. Wait, could it be उक्थ्येन्द्राय? Wait, look at: ऽ + थे = ऽथे? Wait! Look at Caland's critical apparatus / text: Let's search: "त्रिभिरुक्थ्यपर्यायैश्चरति" "संतिष्ठते माध्यंदिनं सवनं" In Śrautakośa or Baudhāyana Śrautasūtra XII. 16: "मार्जयन्ते । ... त्रिभिरुक्थ्यपर्यायैश्चरति । संतिष्ठते माध्यन्दिनꣵ सवनम् ।" What are the ukthya-paryāyas in the midday pressing? In midday, the three ukthas are Maitrāvaruṇa, Brāhmaṇācchaṃsin, Achāvāka

[१२। १६, १७।] बौधायनश्रौतसूत्रम् । १११ ग्रहेण चरित्वाग्रयणं गृह्णात्यथोक्थ्यं गृह्णाति' समानं कर्मा पवमानात्पवमानेन चरित्वा स्वे धामन्यंशुभ्यां चरति' तयोर्नाना मनोते १ नाना देवते २ नाना प्रत्यभिमर्शनौ ३ नाना वसाहोमौ समानो वनस्पतिः समानः स्विष्टकृत्प्रैषवान्त्मानौडा ५ समान्यो दिशो' नाना दिश इत्येके' समानं कर्मावभृथादे- त्यैतस्मिन्नवभृथ उपाददते चर्मपच्यावुपानहौ ४ । प्रमुच्य वाराही चर्मपच्छीभ्यामुदेति ५ । सो ऽपामन्ते जुहोत्यपां नप्त्रे स्वाहेति' विषुवति दर्भस्तम्बे जुहोत्यूर्जो नप्त्रे स्वाहेति' पुनरेत्य ६ गार्हपत्ये जुहोत्यग्नये गृहपतये स्वाहेति' प्रसिद्धो १० ऽवभृथ' उदयनीयेष्ट्येष्ट्वा मैत्रावरुणीं वशामुपाकरोति' तस्यै प्रसिद्धं वपया चरित्वा नैव श्मश्रूणि वपते न केशान्संत्तिष्ठत एष उक्थ्यो ऽभिषेचनीयस्तुस्त्रिंशत्पवमानः ७ सहस्रदक्षिण उदवसानीयान्तः' ॥ १६ ॥ पञ्चमः ॥ अथास्यैषा पुरस्तादेव जुष्टे देवयजने सप्तसु शम्याप्रव्याधेषु १५ शाला कारिता भवति' सो ऽत्रैवाग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति' १ मनोते M Be 11 T; मनोता Be BU. २ Thus M; देवता Be BU; T Be 11 om. this passage. ३ ॰मर्शनौ M; ॰मर्शने T Be 11; ॰मर्शे B; ॰मर्शना Be. ४ Thus M; चर्मपच्या उपानहौ T Be 11; चापेच्छा उपानहौ BU; चापेच्छा उ० Be; cp. infra XVIII. 19 init. ५ Thus T Be 11; चामंपच्छिभ्या॰ M; चमेपच्छीभ्या॰ B; चमेपच्छिभ्या॰ Be U. ६ Thus M; प्रातरेत्य Be BU; Be 11 T defective. ७ ॰तुस्त्रिंशत्पव० U Bhav.

हिरण्यं ददाति॑ ग्राम्यान्यास उदवसाय वसति॑ सारस्वतं चरुं॑ वत्सतरीं ददाति॑ द्वितीये ग्राम्यान्यास उदवसाय वसति॑ सावित्रं द्वादशकपालमुपध्वस्तं ददाति॑ तृतीये ग्राम्यान्यास उदवसाय वसति॑ पौष्णं चरु॒ं श्यामं ददाति॑ चतुर्थे ग्राम्यान्यास उदवसाय वसति॑ बार्हस्पत्यं चरु॒ं ५ शितिपृष्ठं ददाति॑ पञ्चमे ग्राम्यान्यास उदवसाय वसत्यैन्द्र- मेकादशकपालमृषभं ददाति॑ षष्ठे ग्राम्यान्यास उदवसाय वसति॑ वारुणं दशकपालं॑ महानिरष्टं ददात्य॑थ सप्तमे ऽष्टकालामध्यवस्यत्यैतदेवाहर्र्दीक्षते¹॑ ऽथ वै भवति सद्यो दीक्षयन्ति सद्यः सोमं क्रीणन्ति पुण्डरिस्रजं प्रयच्छतीत्येन॑ १० तीर्थादानी॑य पवयित्वा पुण्डरिस्रजिनमुदानी॑य दौक्षणीया- मिष्टिं निर्वपति॑ तस्याꣳ सꣳस्थितायां मुष्टी चैव न करोति वाचं च न यच्छति²॑ निदधत्यस्मा एतद्धविरुच्छिष्टं व्रतभा- जनम॑थ प्रायणीयामिष्टिं निर्वपति॑ हविष्कृता वाचं विसृ- जते॑ ऽथास्मा एतद्धविरुच्छिष्टं प्रयच्छन्ति॑ व्रतभाजनम॑थ प्राय- १५ णीयेन चरति॑ प्रायणीयेन चरित्वा पदेन चरति॑ पदेन चरित्वा दशभिः षाड्वैरवत्सतरै राजानं क्रीत्वोद्वातिथ्यं निर्वपत्य॑तिथ्येन प्रचर्य पुरस्तादुपसदाꣳ सौम्यं चरुं॑ बभ्रुं ददात्य॑थ मध्यमे उपमदावन्तरेण त्वाष्ट्रमष्टाकपाल॒ꣳ॑ शुण्ठं ददात्य॑थोपरिष्टादुपसदां वैष्णवं चिकपालं॑ वामनं ददात्य॑- २०

१ दीक्षते Be BU ; दीक्षंते M ; दीक्ष्यंते T Be 11. २ •यच्छति M Be 11 T ; •यक्षति Be BU.

[ १२ । १७, १८ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ११३ थाहवनीयं प्रणयत्याहवनीयं प्रणीय सदोहविर्धाने संमिनोति ' सदोहविर्धाने संमित्याग्नीषोमौ प्रणयत्यग्नीषोमौ प्रणीय यूपस्यावृता यूपमुच्छ्रयति ' खर्वन्तं यूपमुत्सृज्याग्नीषोमीयं पशुमुपाकरोति ' तस्य प्रसिद्धं वपया चरित्वा सारस्वतीर्वस- ५ तीवरीर्गृह्णात्यथ पशुपुरोडाशं निर्वपत्यैडान्तः पशुपुरोडाशः संतिष्ठते ' पत्नीसंयाजान्तः पशुर्हृदयशूलान्त इत्येके ' अथ वसतीवरीः परिहृत्य पयांसि विशिष्योपवसन्त्येथातो महारात्र एव बुध्यन्ते ' प्रातराज्यानि गृह्णीत्वा राजानमुपावहृत्य प्रात- रनुवाकमुपाकरोति ' परिहिते प्रातरनुवाके ऽपो ऽच्छैत्यङ्गिरु- १० दैति¹ ॥ १७ ॥ अग्निष्टोमं क्रतुमुपैति ' प्रसिद्धो ऽभिषवः ' प्रसिद्धं ग्रहा गृह्यन्ते ' समानं कर्माश्विनाद्गृह्णात्याश्विनं ग्रहं² गृह्णीत्वा द्वे रशने आदाय यूपमभ्यैति³ ' खर्वन्तं यूपमुत्सृज्याग्नेयं पशुमुपा- करोति ' तस्य प्राजापत्यस्तूपर उपालम्भ्यो भवति ' तयोः १५ प्रसिद्धं वपाभ्यां चरित्वा प्रसर्पन्ति प्रातःसवनाय ' पूर्वस्यां द्वारि⁴ सूतग्रामण्यावुपतिष्ठतो⁵ ऽपरस्यां क्षत्तसंग्रहीतारौ ' प्रसर्पतः पृच्छतः का ते माता का ते⁶ मातामहीति ' स य १ ॰दैति MT Be 11 ; ॰देति Be BU. २ om. MT Be 11. ३ ॰भ्येति M Be BU ; ॰श्येति T Be 11. ४ दिग्भि M. ५ ॰वुपतिष्ठतो B Be U ; ॰वुपविशतो M ; ॰वुपविश्य T Be 11. ६ om. Be BU. 15

११४ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १२ । १८ । ] आ दशम्यै संपादयेत्यति तग्ँ सृजन्त्य॑थ यो न संपादयति दीर्घवग्ग्रेण तमुपानुदन्ति॑ १ स य आह वैश्या मे माता सावित्रौति३ वाति तग्ँ सृजन्ति विप्रो विवाहान् गोप्तार दूति वदन्तो ' दशदशात्र चमसमभिसंजानत ' ऋजुधा प्रातःसवनग्ँ संतिष्ठते ' प्रसर्पन्ति माध्यंदिनाय सवनाय ' ५ प्रसिद्धो ऽभिषवः ' प्रसिद्धं ग्रहा गृह्यन्ते ' समानं कर्मा दाक्षिणेभ्यो ' दाक्षिणानि हुत्वा प्राकाशावध्वर्यवे ददाति स्रजमुद्गात्रे रुक्मग्ँ होत्रे ऽश्वं प्रस्तोतृप्रतिहर्तृभ्यां द्वादश षष्ठौ- हौर्ब्रह्मणे वशां मैत्रावरुणायानडुहं ब्राह्मणाच्छग्ँसिने वाससी नेष्टापोतृभ्याग्ँ स्थूरि यवाचितमच्छावाकायान्वाह्यमग्नीधे ' १० भार्

" (sutra ends) ' (Caland's sutra separator) "अथाय सात्यदूतानां हविर्भिर्यजते" (next sutra begins) In sandhi: पशुबन्धस्तु + अथाय = पशुबन्धस्त्वथाय! And Caland inserted his sutra separator ' inside the sandhi: "स्त्व'थाय" or "स्त्व॑थाय"! THAT IS GENIUS! That explains EVERYTHING:

1. Why line 14 ends with "पशुबन्ध-"
2. Why line 15 has "स्त्व" + ' + "थाय"!
3. Because the sandhi is "पशुबन्धस्तु" + "अथाय" = "पशुबन्धस्त्वथाय", but Caland marks the sutra boundary with ', so it is printed as: स्त्व'थाय or स्त्व॑थाय! Let's look at it: YES, it is स्त्व with ' and then थाय! Wait, let's check if the mark is a single quote: Yes, it is the same single quote ' that Caland puts everywhere to mark the end of a sutra! Look at line 1: इत्येके ' समानं Line 1: ऽवभृथ ' उदय- Line 2: उपाकरोति ' तस्यै Line 5: `यान्तः '

११९ | बौधायनश्रौतसूत्रम् । | [१२ । १६, २० ।] यः प्रतिगृह्णाति मित्रो स इति तं वेदा॑थ यो न प्रतिगृ- ह्णात्यमित्रो स इति तं वेदा॑थ पूर्वैः प्रयुजाग्ँ हविर्भैर्यजत ' आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति सौम्यं चरुग्ँ सावित्रं द्वादशकपालं बार्हस्पत्यं चरुं त्वाष्ट्रमष्टाकपालं वैश्वानरं द्वादशकपालमन्वा- हार्यमासाद्य दक्षिणाग्ँ रथवाहनवाहं १ ददात्य॑थ पौर्णमासवैमृ- ५ धाभ्यामिष्ट्वोत्तरैः प्रयुजाग्ँ हविर्भैर्यजते ' सारस्वतं चरुं निर्वपति पौष्णं चरुं मैत्रं चरुं वारुणं चरुं क्षैत्रपत्यं चरुमा- दित्यं चरुमन्वाहार्यमासाद्योत्तरग्ँ रथवाहनवाहं २ ददाति ' ॥ १६ ॥ अथैतद्द्वादशाहं व्रतं चरत्याङ्क्ते ३ ' न दतो धावते ' १० ऽभ्यङ्क्ते ' न प्रमन्दयते ' युध्यते युद्ध आगते ' ऽग्निहोत्रोच्छे- षणव्रतो वा ४ यजमानो भवति ' भक्तमु ५ पत्न्या आहरन्त्येता- श्वैतत्पुरस्तादेव जुष्टे देवयजने तिस्रः शालाः कारिता भवन्ति ' स दक्षिणार्थ्याग्ँ ६ शालामध्यवसाय मथित्वाग्नीन्वि- १ Thus Be BU; रथवाहनं MT Be 11, but cp. Āp. XVIII. 22. 6, 8. २ Thus again, Be BU; रथवाहं M; T Be 11 om. ३ These and the following words thus in M; चरत्याङते नदवेधा- वतेभ्यंक्तेनप्रम॑दयते Be BU; चरतिनाभ्यञ्जेनदतोधावतेभ्यंक्तेनप्रमनयते Be 11 T; Bhav. reads प्रस्कन्दयते explaining this word, as it seems, by न खट्वायां शेते न केशान्विलिखते । ४ वा Be 11 T; च Be BU; M om. ५ M om. च, but cp. vol. I. 67. 4. ६ दक्षिणां T Be 11.

[ १२ । २० । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ११७ धृत्य प्रतीचीनस्तोमाय केशवपनीयायातिरात्राय दीक्षते । तस्यापरिमिता दीक्षा द्वादशोपसदः । स तथा राजानं क्रीणाति यथा मन्यते पौर्णमास्यै मे यजनीये १ ऽहन्सुत्या संपत्स्यत इति । तस्य तथा संपद्यते । प्रसिद्धेन कर्मणोपवस- थादेत्यथ २ वसतीवरीः परिहृत्य पयाꣳसि विशिष्योपवसत्थे- थातो महारात्र एव बुध्यन्ते । प्रातराज्यानि गृहीत्वा राजा- नमुपावहृत्य प्रातरनुवाकमुपाकरोति । परिहिते प्रातरनुवाके ऽपो ऽच्छैत्यद्भिरुद्वैत्यतिरात्रं ३ ऋतुमुपैति । प्रसिद्धो ऽभिषवः । प्रसिद्धं ग्रहा गृह्यन्ते । समानं कर्मावभृथात्प्रसिद्धो ऽवभृथ । उदयनीययेष्ट्वा मैत्रावरुणीं वशामुपाकरोति । तस्यै प्रसिद्धं वपया चरित्वा दक्षिणे वेद्यन्ते यानि कानि च लोमानि ४ वापयते । संतिष्ठत एष प्रतीचीनस्तोमः केशवपनीयो ऽतिरात्रः सहस्रदक्षिण उदवसानीयान्तो । ऽथ मध्यमाꣳ शालामध्यव- साय मथित्वाग्नीन्विहृत्य व्युष्टये द्विरात्राय दीक्षते । तस्या- परिमिता दीक्षा द्वादशोपसदः । स तथा राजानं क्रीणाति यथा मन्यते द्विरात्रस्य मे ५ सतो ५ ऽमावास्याया ५ उपवसथीये ५ १ Thus U Be (sec. m.); यज्ञीये Be (pr. m.) B; यज्ञिये M; Bo 11 T om. the passage. २ ॰णौपवस॰ M Be. ३ Thus M Be 11 T; •द्भिरुदेत्यातिरात्रं Be BU. ४ तानि ins. M. ५ Thus T Be 11 (only ॰वास्यायै); मे before सतो om. M, but this MS.: मावास्यायै म उप॰; Be BU give मे before सतो and मा before उप॰, reading ॰वास्यायै।

Digitized by Madhuban Trust १९८ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १२ । २० । ] ऽहन्पूर्वमहः संपत्यत उत्तरस्मिन्नुत्तरमिति ' संतिष्ठते व्युष्टि- द्विरात्रो१ ' ऽथोत्तरार्ध्याङ्२ श्शालामध्यवसाय मथित्वाग्नीन्विहृ- त्योदयनीयायाग्निष्टोमाय दीक्षते ' तस्य तिस्रो दीक्षास्तिस्र उपसदः सप्तम्यां प्रसुतः ' संतिष्ठत एष उदयनीयो ऽग्निष्टोम- श्चतुष्टोमः सहस्रदक्षिण उदवसानीयान्तो३ ' ऽथ देविकाहवि- ५ र्भिर्यजते ' ऽथ त्रैधातवीयया यजते ' ऽथ सौत्रामण्या यजते ' संतिष्ठते राजसूयो ऽर्धसप्तदशैर्मासैः ' संतिष्ठते राजसूयः संतिष्ठते राजसूयः ' ॥ २० ॥ सप्तमः ॥ ॥ इति द्वादशः प्रश्नः ॥ १ Thus all; are we to correct व्युष्टिद्विरात्रो ?, cp. 117, 14. २ Thus BeBUM (sec. m.); चोत्तराङ् M (pr. m.) T Be 11 Karmāntasūtra. ३ उदयनीयांतो Be 11 T. CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

धाय्ये त्रिष्टुभौ६ संयाज्ये ' वार्त्रघ्नावाज्यभागौ - line 12:पूर्वपक्षे ' वृधन्वन्तावपरपक्ष इत्यौपमन्यवो ' यानि हवीꣲषि - line 13:कामेन वा दक्षिणया वा व्यपेतानि७ स्युर्नानाबर्हीꣲष्येव - Footnotes: - line 14:१ The text of this first adhyāya is given principally according - line 15:to M, in comparison with the vivaraṇa. All the other MSS. - line 16:except D, contain a highly corrupted tradition. I do not give all - line 17:their various readings, which are nearly ever so much corruptions. - line 18:२ Thus M and Bhav.; ॰मासिकाः संकाराः all the other MSS. - line 19:३ षंतमा M. - line 20:४ ॰तौर्यानि M. - line 21:५ कुर्याद् om. M. - line 22:६ Thus only D; M om.; त्रिष्टुभौ धाय्ये UB; त्रिष्टुभो धाय्ये Be; त्रिष्टुभ - line 23:

१२० बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १३ । १, २ । ] तानि जानीयादोद्देगादेव दक्षिणाव्यपेतꣳ¹ समानबर्हिर्भवति यथा दिगामवेष्टिनेष्टेरुपाꣳशुयाजो ऽनुसमेति । यद्देवत्यꣳ हविस्तद्देवत्ये याज्यानुवाक्ये । पुरस्तात्स्विष्टकृत उपहोमा यामासूक्ता उपहोमा । वासोदक्षिणाः काम्या इष्टयो या अनादिष्टदक्षिणा । गोदक्षिणाः पशुबन्धो । नित्यो ऽन्वाहार्य ५ इति³ चा³ न्विमा³ इष्टयो³ व्याख्याताः । ॥ १ ॥ प्रथमः ॥ अथ वै भवत्यैन्द्राग्नमेकादशकपालं निर्वपेत्प्रजाकाम इति । तस्या एते भवत उभा वामिन्द्राग्नी अश्रवꣳ हीत्यैन्द्राग्नमेका- दशकपालं निर्वपेत्स्पर्धमानः क्षेत्रे वा सजातेषु वेति । तस्या एते भवत इन्द्राग्नी रोचना दिवः श्नथद्वृत्रमित्यैन्द्राग्नमेकाद

उपजुहोति"? Wait, look at that sign between वा and हु: It has a top dot and a bottom dot: like a visarga ः, but wait! Look closely at it: Is it a visarga? "सुवाःहुतिम्"? That makes no sense. Wait! Is it "स्रुवाहुतिम्"? Look at the sign: It is an avagraha: ऽ! Wait, look at the avagraha in line 5: ऽन्तिकात्. The avagraha in line 5 is: ऽ. In line 6: ऽग्ने. The avagraha is: ऽ. In line 15: between वा and हु, it is: Wait, it's NOT two dots! Look at it: Top curve, bottom curve: it's an avagraha: ऽ! Wait, but is there an anusvara on वा? Look: "स्रुवाऽहुतिम्" or "स्रुवाहुतिम्"? Wait, look at the letter 'स्रु': It has स, a stroke across for र (forming स्र), and an u-matra below (forming स्रु). Then वा (vā). Then ऽ (avagraha) or is it a ligature? Wait, what if it is "स्रुवाहुतिम्" with a broken type? Look at the mark: it is ऽ (avagraha)! Wait, why would

-like vertical with a loop on the left and a curve on the right! That is definitely the letter क! Wait, why would it be ङ्क? Wait, could it be पुरुषाङ्कतिर्ह्यस्य? Wait, let's search: does the word पुरुषाङ्कति exist? No, पुरुषाहुति! Wait, why would it be ङ्क then? Is it a typographical error in Caland's edition, where the typesetter misread हु as ङ्क? Yes! In Grantha script, हु and ङ्क can be confused, or in Devanagari manuscript हु (written with ह and ु) was misread by the compositor as ङ्क! Wait, look at line 2: is it ङ्क or हु? Let's zoom in to maximum: Left side has a loop, right side has a curve. It really looks like ङ्क! Wait, or is it हु where the hook of ु crosses? Regardless, let's see if it's पुरुषाङ्कतिर्ह्यस्य or पुरुषाहुतिर्ह्यस्य. Wait, look at प्रियतमोऽग्नये: Wait, look at प्रियतमोऽग्नये: Is it प्रियतमोऽग्नये or `प्रियतमा

[ १३ । ६, ७ । ]        बौधायनश्रौतसूत्रम् ।        इष्टिकल्पः १८३

अग्नये ऽन्नवते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेद्यः कामयेता- न्नवान्त्स्यामिति । तस्या एते भवत उचान्नाय वशान्नाय वद्वा हि सूनो दूत्यग्नये ऽन्नादाय पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेद्यः कामयेतान्नादः स्यामिति । तस्या एते भवतो ऽग्नये ऽन्नपतये ५ पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेद्यः कामयेतान्नपतिः स्यामिति । तस्या एते भवतो ऽग्नये पवमानाय पुरोडाशमष्टाकपालं निर्व- पेदग्नये पावकायाग्नये शुचये ज्योगमयावीत्यैतयेष्ट्या यक्ष्य- माण उपकल्पयते हिरण्यं । तस्या एता भवन्त्यग्न आयूंषि पवसे ऽग्ने पवस्वाग्ने पावक स नः पावकाग्निः शुचित्रततम १० उदग्ने शुचयस्तवेत्यन्वाहार्यमासाद्य हिरण्यं ददात्यैतामेव निर्वपेच्छुचकाम इति । तस्या एता भवन्ति ।॥ ६ ॥ अग्नये पुत्रवते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेदिन्द्राय पुत्रिणे पुरोडाशमेकादशकपालं प्रजाकाम इति । तस्या एता भवन्ति यस्त्वा हृदा कीरिणा मन्यमानो यस्मै त्वꣳ सुकृते जातवेदस्खे १५ सुपुत्र प्रावन्न उक्थ्य उक्थे सोम इन्द्रं ममादेत्यग्नये रसवते ऽज- क्षीरे चरुं निर्वपेद्यः कामयेत रसवान्त्स्यामिति । तस्या एते भवतो ऽग्ने रसेनापो अन्वचारिषमित्यग्नये वसुमते पुरोडाश- मष्टाकपालं निर्वपेद्यः कामयेत वसुमान्त्स्यामिति । तस्या एते भवतो वसुर्वसुपतिस्त्वामग्ने वसुपतिं वसूनामित्यग्नये वाज- २० सृते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत्सङ्ग्रामे संयत्त इति । तस्या एते भवतस्त्वामग्ने वाजसातममयं नो अग्निरित्यग्नये ऽग्निवते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेद्यस्याग्नावग्निमभ्युद्धरेयुरिति । तस्या

[१२४] बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १३ । ७, ८ । ]

एते भवतो ऽग्निनाग्निः समिध्यते त्वं ह्यग्ने अग्निनेत्यग्नये ज्योतिष्मते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेद्यस्याग्निरुद्धतो ऽहुते ऽग्निहोत्र उद्वायेदपर आदीप्यानुद्धृत्य दद्यादुत्सन्नतया न कार्यं ' यद्भागधेयमभि पूर्व उद्ध्रियते किमपरो ऽभ्युद्ध्रियेतेति ' तान्येवावक्षाणानि संनिधाय मन्थेदिति ' स तान्येवावक्षाणानि ५ संनिधाय मन्थतीतस्ततः प्रथमं जज्ञे अग्निः स्वाद्योनेरधि जात- वेदाः । स गायत्रिया त्रिष्टुभा जगत्या देवेभ्यो हव्यं वहतु प्रजानन्निति ' छन्दोभिरेवैन स्वाद्योनेः प्रजनयतीति ब्राह्मण- मग्नये ज्योतिष्मते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेदिति ' तस्या एते भवत उदग्ने शुचयस्तव वि ज्योतिषेति ' ॥ ७ ॥ १० तृतीयः ॥ अथ वै भवति वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेद्दारुणं चरुं दधिक्राव्णे चरुमभिप्रस्यमान इत्येतयेष्ट्या यक्ष्यमाण उपकल्प- यते हिरण्यं ' तस्या एता भवन्ति वैश्वानरो न ऊत्या त्वमग्ने शोचिषा शोशुचानो ऽव ते हेड उदुत्तमं दधिक्राव्णो अकारि- १५ षमिति दधिक्रा इत्यन्वाहार्यमासाद्य हिरण्यं ददात्येतामेव निर्वपेत्प्रजाकाम इति ' तस्या एते भवन्ति ' वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेत्पुत्रे जात इति ' तस्या एते भवतो वैश्वानरस्य दस्मनाभ्यो बृहज्जातो यदन्न इति ' वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेदमावास्यां वा पौर्णमासीं वातिपातयेति ' २० तस्या एते भवतो वैश्वानरो न ऊत्या पृष्टो दिवीत्याग्नेयमष्टा- कपालं निर्वपेद्वैश्वानरं द्वादशकपालमग्निमुद्वासयिष्यन्निति '