बौधायन श्रौतसूत्रम् (कृष्ण यजुर्वेद तैत्तिरीय शाखा - सम्पूर्ण प्रश्न एवं श्रौत-याग कल्प सटीक)

रात्तृणं प्रच्छिद्य जुह्वामवधात्यथाश्रावयत्यो श्रावयास्तु श्रौष- डिषिता दैव्या होतारो भद्रवाच्याय प्रेषितो मानुषः सूक्तवाकाय सूक्ता ब्रूहीति॑ तमुपरीव प्राचं प्रहरति नात्यग्रं प्रहरति न पुरस्तात्प्रत्यस्यति न प्रतिशृणाति न विच्छ्वं १वियौत्यूर्ध्वंस्रुचौ- त्याप्यायन्तामाप ओषधयो मरुतां पृषतय स्थ दिवं गच्छ ततो नो वृष्टिमेरयेत्याग्नीध्रमीक्षते ऽग्नौदिति॑ तमाहाग्नीध्रः संवदस्वेत्येगानग्नीदित्याहाध्वर्युरगन्नित्याहाग्नीध्रः॑ श्रावयेत्याहा- ध्वर्युः॑ श्रौषडित्याहाग्नीध्र॑ इदं ब्रूहीत्याहाध्वर्युर॑नुप्रहरेत्याहा- ग्नीध्रो ऽनुप्रहरति॑ खगा दैव्या होतृभ्यः स्वस्तिर्मानुषेभ्यः शंयो- र्ब्रूहीत्य॑थोपोत्थायाहवनीयमुपतिष्ठ

! In Sanskrit, होतृदिङ्ङङ्गुलावनेक्ति? No. Wait! What is होतृदिश्यङ्गुलावनेक्तिin standard Baudhayana? In Baudhayana: "अथातो पत्नीसंयाजानामेव मीमाꣳसा... होतृदिश्यङ्गुलावनेक्ति" or "होतृदिश्यङ्गुलावनेक्ति"? Wait, could it be: होतृदिश्यङ्गुलावनेक्ति? Wait, let's look at the footnote 2: २ Thus B Be JH Keś. Sāy. (pr. m.); चतुरहस्ते० TF; चतुर्हस्त्ये० Sāy. sec. m. This refers toचतुर्र्हस्तेडाꣳ२in line 15. Footnote 1 refers toएवाज्यस्य१in line 9 and 11. Footnote 3 refers toमार्जयेते३in line 17. There is NO footnote on line 14! That means all manuscripts agree on the reading in line 14, or Caland didn't note a variant. Now, what DID Caland print in line 14? Let's look at the letters again: हो तृ दि र॑ ङ्गु ला

[ १ । २०, २१ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ३१

यच्च शूर्प आशिश्रेष दृषदि कृष्णाजिने यत्कपाले । अवप्रुषो विप्रुषः संयजामि विश्वे देवा हविरिदं जुषन्ताम् । यज्ञे या विप्रुषः सन्ति बह्वौरग्नौ ताः सर्वाः स्विष्टः मङ्कता जुहोमि स्वाहेत्यपरं चतुर्गृहीतं गृहीत्वान्वाहार्यपचन एवेध्माप्रव्रश्चना- ५. न्यभ्याधाय फलीकरणानोप्य फलीकरणहोमं जुहोत्यग्ने ऽदब्धायो ऽशीततनो पाहि माद्य दिवः पाहि प्रसित्यै पाहि दुरिष्ट्यै पाहि दुरद्मन्त्यै पाहि दुश्चरितादविषं नः पितुं कृणु सुषदा योनिर स्वाहेत्यथैतेनैव यथेतमेत्य [वेदे यजमानं वाचयति वेदो ऽसि वित्तिरसीत्यान्नादनुवाकस्य ] १ होत्रे वेदं १० प्रदाय पत्नीं २ विष्यतीमं विष्यामि वरुणस्य पाशं यमवध्नीत `सविता सुकेतः । धातुश्च योनौ सुकृतस्य लोके स

धयः पयस्वतीरुधां पयः । अपां पयसो यत्पयस्तेन मामिन्द्र सꣳसृजेत्यथैनां¹ गार्हपत्ये समिध आधापयत्यग्ने व्रतपते व्रतम- चारिषं तदशकं तन्मे ऽराधि स्वाहा वायो व्रतपत आदित्य व्रतपते व्रतानां व्रतपते व्रतमचारिषं तदशकं तन्मे ऽराधि स्वा- हेत्य॑थ यथाप्रपन्नं निष्क्रामयत्यथ² प्राङेत्य ध्रुवामाप्याययत्याप्या- यतां ध्रुवा घृतेन यज्ञंयज्ञं प्रति देवयद्ध्यः । सूर्याया ऊधो ऽदित्या उपस्थ उरुधारा पृथिवी यज्ञे अस्मिन्नित्य॑थाज्यस्थाल्याः स्रुवेणोपघातं प्रायश्चित्तानि जुहोत्याश्रावितमत्याश्रावितं वषट्कृ- तमत्यनूक्तं च यज्ञे । अतिरिक्तं कर्मणो यच्च हीनं यज्ञः पर्वाणि प्रतिरन्नेति कल्पयन् । स्वाहाकृताञ्छतिरेतु देवान्स्वाहेत्य॑थ यज्ञ

[१। २१।] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ३३ रौरिचं यद्वा न्यूनमिहाकरम् । अग्निष्टत् स्विष्टकृद्विद्वाꣳत्सर्वꣳ स्विष्टꣳ सुकृतं करोतु मे । अग्नये स्विष्टकृते सुकृतकृत आहु- तीनां कामानाꣳ समर्धयित्रे स्वाहा । प्रजापते न त्वदेतान्यन्यो विश्वा जातानि परि ता बभूव । यत्कामास्ते जुहुमस्तन्नो अस्तु ५ वयꣳ स्याम पतयो रयीणाꣳ स्वाहेत्य॑थ बर्हिषो धात्नाꣳ संप्रलुप्य ध्रुवायाꣳ समनक्ति समङ्क्त बर्हिर्हविषा घृतेन समा- दित्यैर्वसुभिः सं मरुद्भिः । समिन्द्रेण विश्वेभिर्देवैभिरङ्क्तामित्य॑- थेनदाहवनीये ऽनुप्रहरति दिव्यं नभो गच्छतु यत्स्वाहेत्य॑थो- पोत्थाय दक्षिणेन पदा वेदिमवक्रम्य१ ध्रुवया समिष्टयजूर्जुहोति १० देवा गातुविदो गातुं वित्त्वा गातुमित मनसस्पत इमं नो देव देवेषु यज्ञꣳ स्वाहा वाचि स्वाहा वाते धाः स्वाहेत्यू॑र्ध्वगृह्णाति स्रुचं ' निनयति प्रणीता ' उपोत्थाय यजमानो दक्षिणेन पदा विष्णुक्रमान्क्रमते ' संतिष्ठत आमावास्यं वा२ पौर्णमास्यं वा हविः ' ॥ २१ ॥ सप्तदशः ॥ इति प्रथमः प्रश्नः ॥ १ अतिक्रम्य Be H, चाक्रम्य T. २ om. JB ; वा om. both times Be.

अग्न्याधेयम् : उपन्याहरणम् ३४ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [२।१।] अथोपव्याहरणं विज्ञायते क्रत्वादा क्रतुकामं कामयीत¹ यज्ञाङ्गादौ यज्ञाङ्गकाममिति' प्राक्कूलान्दर्भान्सँस्तीर्य तेषु प्राङ्मुखो यजमान उपविश्य जपति याः पुरस्तात्प्रस्रवन्त्युपरि- ष्टात्पर्वतस्य याः । ताभौ रश्मिपवित्राभिः श्रद्धां यज्ञमारभे ॥ देवा गातुविदो गातुं यज्ञाय विन्दत । मनसस्पतिना देवेन ५ वाताद्यज्ञः प्रयुज्यतामिति² श्रद्ध एहि³ सत्येन त्वा हृयाम्यौत्यां- कृत्या वेदनं करोत्याकृत्यै त्वा कामाय त्वा समृधे त्वा पुरो दधे । अमृतत्वाय जीवसे ॥ आकूतिमस्यावसे काममस्य समृद्धये । इन्द्रस्य युञ्जते धियः ॥ आकूतिं देवीं मनसः पुरो दधे यज्ञस्य माता सुहवा मे अस्तु । यदिच्छामि मनसा सकाम्रो विदेय- १० मेतद्धृदये निविष्टमिति' मनसा चिः संकल्पयते चिह्रुचैः' सर्व- कामो ऽग्नीनाधास्य इत्यग्न्याधेये' स्वर्गकामो दर्शपूर्णमासाभ्यां यक्ष्य इति दर्शपूर्णमासयोः' स्वर्गकामश्चातुर्मास्यैर्यक्ष्य इति चातुर्मास्येषु' स्वर्गकामः पशुना यक्ष्य इति पशुबन्धे' स्वर्गकामः सोमेन यक्ष्य इति सोमे' स्वर्गकामो ऽग्निं चेम्य इत्यग्निचये' १५ ऽहीने ऽहर्गणे वा यथाकामो यत्कामो वा यजते' तन्म ऋध्यतां तन्मे समृध्यतां तन्मे संपद्यतां काम इत्यथर्त्विजां⁴ प्रति- वचनं तत्त ऋध्यतां तत्ते समृध्यतां तत्ते संपद्यतां काम इत्यौँ तथेति प्रतिवचनम्' ॥ १ ॥ १ Thus Be JF Keś. ; कामयेत BT ; H corrupt. २ After इति B has अङ्गामाङ्ख्यते . ३ Thus HBT ; एहीति JF ; एही इति Be. ४ Thus BHT, अथ ऋत्विजां the other MSS.

अथर्त्विजो१ देवयजनं याचते ' ऽध्वर्यो देवयजनं मे देही- त्यध्वर्युमादित्यो देवो दैवो ऽध्वर्युः स ते देवयजनं ददात्वित्यौँ तथेति प्रतिवचनं ' ब्रह्मान्देवयजनं मे देहीति ब्रह्माणं१ चन्द्रमा देवो दैवो ब्रह्मा स ते देवयजनं ददात्वित्यौँ तथेति प्रति- वचनं ' होतर्देवयजनं मे देहीति होतारमग्निर्देवो दैवो होता स ते देवयजनं ददात्वित्यौँ तथेति प्रतिवचनमुद्गातर्देवयजनं मे देहीत्युद्गातारं ' पर्जन्यो देवो दैव उद्गाता स ते देवयजनं ददात्वित्यौँ तथेति प्रतिवचनम् ' सदस्य देवयजनं मे देहीति सदस्यमाकाशो देवो दैवः सदस्यः स ते देवयजनं ददात्वित्यौँ तथेति प्रतिवचनम् ' होत्रका देवयजनं मे दत्तेति होत्रकानापो देव्यो दैव्या होत्राꣳसिन्धवस्तास्ते देवयजनं ददत्वित्यौँ तथेति प्रतिवचनं ' चमसाध्वर्यवो देवयजनं मे दत्तेति चमसाध्वर्यून्वै- श्वे देवा दैवाश्चमसाध्वर्यवस्ते२ ते देवयजनं ददत्वित्यौँ तथेति प्रतिवचनमपि वा न देवयजनं याचत ' आदित एव तीर्थ स्नातोदेत्याहतं वासः परिधाय ' शुद्धो हैव शुचिः पूतो मेध्यो विपाप्मा ब्रह्मचारी सहकारिप्रत्यय आ चतुर्थात्कर्मणो ऽभिस- मीक्षमाणो वेदकर्माणि प्रयोजयेत्प्रागपवर्गाण्युदगपवर्गाणि वा प्राङ्मुखः प्रदक्षिणं यज्ञोपवीती दैवानि कर्माणि करोति ' दक्षिणमुखः प्रसव्यं प्राचीनावीती पित्र्याणि ' तिष्ठन्नासीनः प्रह्वो वा यथान्यायं ' छन्दोगब्राह्मणं यथा वै दक्षिणः पाणिरेवं

१ Thus HJT Be, अथ ऋत्विजो BJ. २ Thus T, दैवाश्च the other MSS.

ं यथा पित्र्यजनं तथा श्मशानकरणं यथा श्मशानकरणं तथाभिचरणीयेष्विष्टिपशुसोमेष्वोदित एव पुरोदकं देवयजनं यस्मादन्यत्पुरस्तात्स्रवन्तिकं देवयजनं न विन्देयुरुत्तरतो देवयजनमात्रमतिक्रम्य..." Wait! What follows "देवयजनमात्रमतिक्रम्य"? Does it say "यजेरन्"? No, there is no य. Wait! Could the word be: "अतिक्रम्येष्टि"? Wait, look at the last part: "ष्टि" - इष्टि! अतिक्रम्य + इष्टि = अतिक्रम्येष्टि! Wait, but is it "अतिक्रम्येष्टि"? Let's look at the sandhi: अतिक्रम्य + इष्टि = अतिक्रम्येष्टि! Wait, look at: अति- (line 4) क्रम्येष्टि' ॥ २ ॥ Wait, does it say "क्रम्येष्टि"? Let's look at the letters if it were "क्रम्येष्टि":

1. क्र Wait, where is the 'े' matra? Is the mark on top an 'े' matra? Wait! An 'े' matra in Devanagari is a slant stroke to the top-left! Wait, what is the stroke to the left of क्र? Is that a stroke to the left of क्र? LOOK AT IT CAREFULLY

अन्वाधेयम् : ऋत्विजां वरणम् Digitized by Madhuban Trust [ २ । ३, ४ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ३७ ग्रावस्तुदिति होतुः । प्रस्तोता प्रतिहर्ता सुब्रह्मण्य इत्युद्गातुरभि- गरो ध्रुवगोपः सङ्श्राव इति१ सदस्यस्य । स्वप्रधाना२ । अस्व- प्रधाना२ इत्येके२ । दश वैकादश वा चमसाध्वर्यवो ऽन्यद्दक्षि- णाभिः परिक्रीता भवन्तीति विज्ञायते । तस्मादग्निहोत्रस्य यज्ञक्रतोरेक ऋत्विग्दर्शपूर्णमासयोश्चत्वार ऋत्विजो ऽध्वर्युर्ब्रह्मा होताग्नीध्र इति । चातुर्मास्येषु प्रतिप्रस्थाता पञ्चमः । पशुबन्धे मैत्रावरुणः षष्ठः । सर्वे सौम्ये ऽध्वरे । तान्कर्मणःकर्मणो वृणीतै- कैकमुपसंगृह्य चोदयेदसावहमाध्वर्यवेण त्वा गच्छामि याजयतु मां भवानिति । ब्रह्मत्वेन हौत्रेणौद्गात्रेण सादस्येनेति । न सदस्यो विद्यत इत्येके । स्वेनस्वेन कर्मणा होत्रकान्३ होत्रकानित्येके२ । तत्पुरुषा होत्रकाश्चमसाध्वर्यवश्चाध्वर्युर्वा ऋत्विजां प्रथमो युज्यते तेन स्तोमो योक्तव्य इति ॥ ३ ॥ आदित्यो देवो दैवो ऽध्वर्युः स मे ऽध्वर्युर्ध्वर्यो ऽध्वर्युं त्वा वृण इत्यध्वर्युमादित्यो देवो दैवो ऽध्वर्युः स ते ऽध्वर्युस्ते- नानुमतः कर्मैवाहं करिष्यामीत्यों तथेति प्रतिवचनं । चन्द्रमा देवो दैवो ब्रह्मा स मे ब्रह्मा ब्रह्मन् ब्रह्माणं त्वा वृण इति ब्रह्माणं । चन्द्रमा देवो दैवो ब्रह्मा स ते ब्रह्मा तेनानुमतः कर्मैवाहं करिष्यामीत्यों तथेति प्रतिवचनमग्निर्देवो दैवो होता १ सङ्श्राव B Be JH, संश्रावयति T, सङ्श्रावयति F, with श्र Bh. २ Thus Be, स्वप्रधानाः स्वप्रधाना इत्येके J ; स्वप्रधान अस्वप्रधान इत्येके B ; स्वधान अस्वप्रधानादत्येके F ; स्वप्रधाना इत्येके H ; स्वस्वप्रधाना इत्येके T. ३ Thus B ; होत्रकाञ्छोत्रका इत्येके T ; होत्रकान् होत्रकानित्येके JHF ; Be om. न होत्रकान् । CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

स मे होता होतर्होतारं त्वा वृण इति होतारमग्निर्दैवो दैव्यो होता स ते होता तेनानुमतः कर्मैवाहं करिष्यामीत्यों तथेति प्रतिवचनं ' पर्जन्यो देवो दैव उद्गाता स म उद्गातोद्गातरुद्गा- तारं त्वा वृण इत्युद्गातारं ' पर्जन्यो देवो दैव उद्गाता स त उद्गाता तेनानुमतः कर्मैवाहं करिष्यामीत्यों तथेति प्रतिवचन- ५ माकाशो देवो दैव्यो सदस्यः स मे सदस्यः सदस्य सदस्यं त्वा वृण इति सदस्यमाकाशो दैवो देवः सदस्यः स ते सदस्यस्तेनानु- मतः कर्मैवाहं करिष्यामीत्यों तथेति प्रतिवचनमापो देव्यो दैव्या होत्राशꣳसिन्यस्ता मे होत्राशꣳसिन्यो होत्रका होत्रकान्वो वृण इति होत्रकानापो देव्यो दैव्या होत्राशꣳसिन्यस्तास्ते हो- १० त्राशꣳसिन्यस्ताभिरनुमताः कर्मैव वयं करिष्याम इत्यों तथेति [L

[२।५।] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ३६ १सिᳪहे मे मन्युर्व्याघ्रे मे ऽन्तरमयो ' वृके मे क्षुद्रᳪशे मे घसिर्धन्वने मे पिपासा ' राजगृहे मे ऽशनायाऽश्मनि मे तन्द्रि- र्गर्दभे मे ऽशं:२ ' शल्यके३ मे ह्रीरश्वत्थे मे वेपथुः ' कूर्मे मे ऽङ्गरोगो ' वस्ते मे ऽपमर्याऽप्रिये मे मृत्युर्भ्रातृव्ये मे पाप्मा ' ५ सपत्ने मे निर्ऋतिर्दुष्कीर्तौ मे वृद्धिः ' परस्वति मे ऽसमृद्धिः ' खड्गे म आर्तिर्गवये म आन्ध्यं ' गौरे मे बाधिर्यमृक्षे मे शोको ' गोधायां मे खेदो४ ' जरायां मे हिमः ' कृष्णशकुनौ मे भीरुता ' कङ्के मे पापो गन्ध ' उलूके मे श्वभ्रशः५ ' श्लोके म ईर्ष्या ' मर्कटे मे दुर्हर्द्धिः ' कुलले मे मᳪस्योलले मे १० प्रध्योद्दे६ मे तृष्णाऽर्ये मे भ्रमो ' ऽव्यां म आद्यं ' कोशे मे गन्धः ' कुमार्यां मे ऽलङ्कारः ' सूकरे मे ऋदयः७ ' पृदाखुनि८

१ The construction of the text of this khaṇḍa is extremely difficult. I compared also the printed Prayogamālā of Veṅka- ṭeśvara (Vol. II, fol. 36), the MS. I. O. 288, fol. 12, a very old MS., corrected, and the Gṛhyaprayoga according to the MS. of Burnell's collection. The MSS. have, of course, nowhere the avagraha. २ Thus only B and Pray. Mālā, मेशि: the other MSS. ३ Thus Be, शल्पके IO, शल्म्यके H, शय्यके FT, शल्यके J, शंयके B, शंयुके Pray. M. ४ Thus Be, the other MSS. खेदो । ५ Thus all except T which has भ्यशः । ६ प्रध्यो० TB, IO, प्रोध्यो F, प्रखौ Be, प्रह्रो H, प्रभो J. Perhaps ऽप्रध्या is to be read ? ७ Thus H ; कदयः IO, क्रंदशः Pray. M. ; ऋदधुः the other MSS. ८ Thus all except Pray. M. : पदाकुमि. Probably पृदाकुनिं is to be read.

४० Digitized by Madhuban Trust बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ २।५। ]

मे खप्रो॑ ऽजगरे मे दुखप्रो॑ । विद्युति मे क्षयग्रो॑१ लोभायां मे क्लेदः॑ । श्लभे२ मे पाप्मालक्ष्मी॑ । स्त्रीषु मे ऽनृतम॑जासु मे कर्कशो॑ । व्रात्ये म ईत्या॑ । शूद्रे मे स्तेयं॑ । वैश्ये मे ऽकर्मकृत्यम्३ । राजन्यबन्धुनि मे ऽज्ञानं॑ । नैषादे मे ब्रह्महत्या॑ । कुलिङ्गे मे श्ववथुरुल्लले४ मे विल्लाम्॑ । उद्रिणि मे वमतिः५ । किं॑पुरुषे मे ५ रोदो॑ । द्वीपि॑नि मे निष्टप॑द्धस्तिनि मे किलासः॑ । शु॒नि मे दुरिप्रम्॑ । स्त्रावन्त्येषु६ मे म्लेच्छो॑ । विदे॑हेषु मे शौपथो॑७ । महा- वर्षे॑षु मे ग्लौर्मूर्जवत्सु मे तप्मा॑ । दुन्दुभौ मे कासिकै॑ष्वाकुषु८ मे पित्तं॑ । कलिङ्गे॑षु मे ऽमेध्यम॑श्वत॒र्यां मे ऽप्रजस्ता॑ । पुँश्चल्यां॑ मे दुश्चरितं॑माखुनि मे दन्तरोगो॑ । मक्षिकायां मे श्लक्ष्णः९ । १० शुके मे हरिमा॑ । मयूरे मे जल्प्या॑ । वृषे मे जरा॑ । चाषे मे पापवादो॑ । ऽप्सु मे श्रमो॑ । ब्रह्मोक्थे मे किल्बिषमपेहि॑ पाप्म- न्पुनरपनाशितो भवा नः पाप्मन्त्सुकृतस्य लोके पाप्मन्वेह्याविद्धतो१०

१ Thus Be BHT, क्षयशो F, क्षयसो J, क्षयसो Pray. M. २ Thus BJT Pray. M., Prayoga Burnell; श्लेभे H, श्लरभे Be F, IO. ३ Thus (without avagraha) Be BHJT; कर्मकृत्यं F, Pray. M. ४ Thus Be BJHT, IO, Pray.; उल्लाले F; कुलले Pray. M. ५ वमनिः Be BHFT, IO, Pray.; वमतिः J, Pray M. Is the word श्ववमतिः or a subst. connected with वमिति ? ६ Thus Be BHFT, Pray., Pray. M.; स्नाव० J, IO. ७ Thus Be JT; शौपथौ F, शौपथुर् B, H uncertain, शिपथुः Pray., शपथो IO, यपथो Pray. M. ८ Thus BT Pray., the other MSS. काशिके० । ९ Thus Be BJHF, क्षम्यणः T, श्लक्ष्णकः Pray. M. १० Without the least doubt the tradition of these verses accord- ing to the Baudhāyanins is corrupt. A comparison with Ath. Saṃh. VI. 26 proves that we ought to read अपह्रुतान् (comp. नः) instead of अविद्धतो and जहासि instead of जहाति ।

CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

[२ । ५, ६ ।] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ४१

यो नः पाप्मन् जहाति तसु त्वा जहिमो वयमन्यत्रास्मन्नि- विशताम्१ सहस्राक्षो अमर्त्यो यो नो द्वेष्टि स रिष्यतु यमु द्विष्मस्तसु जहीत्याञ्जलिनाप उपहन्ति सुमित्रा न आप ओषधयः सन्त्विति ' तां दिशमेता अप उत्सिञ्चति२ यस्यामस्य दिशि द्वेष्यो भवति दुर्मित्रास्तस्मै भूयासुर्यो ऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इत्येवाप उपस्पृश्य यथेतं प्रविशन्ति ' ॥ ५ ॥ द्वितीयः ॥ अथैदमग्न्याधेयं ' तस्य कः कर्मण उपक्रमो भवतीत्युक्ता- न्यृतुनक्षत्राण्युक्तमात्मनः पुरश्चरणं ' कथमस्यानुपूर्व्यं३ भवति ' स्नानपवनमन्त्राचमनमन्त्रप्रोक्षणपुण्याहवाचनानि श्रद्धामाह्वया- कृत्या वेदनं कृत्वोपवाह्यर्त्विजो४ वृत्त्वार्हयित्वा देवयजनं याचित्वा देवयजनमादाय स्फ्यमादायान्तरेण वेद्युत्करावुद्धेगेन प्रपद्य जघनेन गार्हपत्यं तिष्ठन्प्राचीनम्५ स्फ्येन गार्हपत्यस्याय- तनमुद्धन्त्युद्धन्यमानमस्या असेधमप पाप्मानं यजमानस्य हन्तु। शिवा नः सन्तु प्रदिशश्चतस्रः शं नो माता पृथिवी तोकसा- तेत्यथैनदद्भिरवोक्षति शं नो देवीरभिष्टय आपो भवन्तु पीतये । शं योरभिस्रवन्तु न इत्येवमेवान्वाहार्यपचनस्यायतन- मुद्धन्त्येवमेवाहवनीयस्यैवमितरयोर्यदि करिष्यन्भवत्यथान्तरेण

१ Thus Be HF, 10; the other MSS. ०चास्मिन्नि० or ०चास्मान्नि० । २ Thus only B Be and partially T, cp. Pray. M. loc. cit. the other MSS. have this passage as infra IV. 7, s. f. ३ Thus all except H, which has पूर्वं । ४ Thus BTJ, हृत्यार्त्विजो F, कृत्य र्त्वलिजो Be H. ५ Thus BT, the other MSS. प्राचीम् ।

6

वेद्युत्करावुद्धेण्रेनोदङ्ङुपनिष्क्रम्य तां दिशं यन्ति यत्रास्य संभारा उपकॢप्ता भवन्त्यपि वोत्तरेण शालायाः सर्वे संभारा उपकॢप्ता भवन्त्यपि वान्तर्वेदि प्राचीनं तानन्ताननुपूर्व्यमेकैकᳵ संभारमे- कैकेन यजुषा संभरति ' वैश्वानरस्य रूपं पृथिव्यां परिरप्सा । स्योनमाविशतु न इति सिकताः संभृत्य निदधात्येवमेवोत्तर- ५ मुत्तरᳵ संभारमुत्तरेणोत्तरेण यजुषा संभृत्य संभृत्यैव१ निद- धात्यूषाꣳ सिकताश्चाखूत्करं च वल्मीकवपां च ह्रदं च वरा- हविहतं च पुष्करपर्णं च शर्कराश्चेत्यष्टौ पार्थिवा ' अथोत्तरेण यजुषा षड्ढिरण्‍यशल्कानाडु‌रत्यथ२ वानस्पत्याभिर्वानस्पत्याः ' शाखा आर्द्राः सपलाशाः सप्रारोहाः प्रादेशमात्रौरप्रतिशुष्काग्रा १० [L1

चतुरङ्गुलमुत्सेधां द्वादशाङ्गुलं विस्तीर्णाꣳ षोडशाङ्गुलमाय- तामपि वा प्रादेशमात्रीꣳ सर्वतः समां चतुरङ्गुलमेवोत्सेधां² ' तस्या उत्तानाया अनुलोममधस्तात्प्राचींनप्रवणं प्रजननं कुर्वन्ति ' तावतीमेवोत्तरारणिमथैनै३ आहरत्यश्वत्थाद्व्यवा- ५ हाद्वि जातामग्नेस्तनूं यज्ञियाꣳ संभरामि । शान्तयोनिꣳ शमीगर्भमग्नये प्रजनयितवे ॥ यो अश्वत्थः शमीगर्भ आरुरोह त्वे सचा । तं ते हरामि ब्रह्मणा यज्ञियैः केतुभिः सहेत्यथै- तान्त्सुसंभृतान्संभारान्पुनरेव संभरति यं त्वा समभरं जातवेदो यथा शरीरं भूतेषु न्यक्तम् । स संभृतः सीद शिवः प्रजाभ्य १० उरुं नो लोकमनुनेषि विद्वानिति ॥ ६ ॥ अथ वै भवतीन्द्रो वृत्रꣳ हत्वासुरानपराभाव्य सो ऽमावास्यां प्रत्यगच्छत्ते पितरः पूर्वेद्युरागच्छन्निर्वृत्यन्त्यज्ञो ऽगच्छत्तं देवाः पुनरयाचन्त ' तमेभ्यो न पुनरददुस्ते ऽब्रुवन्वरं वृणामहा अथ वः पुनर्दास्यामो ऽस्मभ्यमेव पूर्वेद्युः क्रियता इति ' तमेभ्यः १५ पुनरददुस्तंस्मात्पितृभ्यः पूर्वेद्युः क्रियते ' यत्पितृभ्यः पूर्वेद्युः करोति पितृभ्य एव तद्यज्ञं निष्क्रीय यजमानः प्रतनुत इति ब्राह्मणमथ यदि गां न लभते मेषमजं वा लभते ' ऽपि वा घृतमोदनं पक्त्वा तस्योपरिष्टात्सद्भूतमाज्यं पयो वानीय तस्मा- देतत्सर्वं करोति यद्गवा कार्यं ' विज्ञायते च धेन्वै वा एतद्रेतो

१ MSS. द्वादशाङ्गुलविस्ती• but cp. Rudradatta on Āpast. śrs. V. 1. 2. २ एव om. BT. ३ ०रणीम० FJT.

Here is the line-by-line transcription of the page into Unicode Devanagari:

यदाज्यं पयो वानडुहस्तण्डुला इति¹ गौरैवाङ्गसामान्यात्संप्र- च्छ्वा² अम्बरीषं वोत्तपनीयं वाभिप्रव्रजन्यपि वोपासनसेवा- भिप्रव्रजन्यैर्धमौपासनं कुर्वन्ति सर्वं वा ब्राह्मौदनिकमौपा- सनं कुर्वन्ति ' सो ऽत्र वैव हि हूयत इति ' समानं कर्मा संभारनिवपनात् ' तृतीयात् संभाराणां त्रेधा विभज्य सभ्याव- ५ सथ्ययोराहवनीये वा सभ्यावसथ्ययोः संकल्पः ' समानं कर्मा समिदाधानात् ' पञ्च नानावृक्षीयाः समिधो ऽभ्यज्यादधाति ' कथमत्रानुपूर्व्यं भवत्यश्वत्थस्योदुम्बरस्य पर्णस्य शमी च विकङ्कत- स्येत्येतदत्रानुपूर्व्यं भवति ' कथमु खल्वेन्द्राग्न्यादित्ययोरन्त इत्यै- न्द्राग्न्यादित्योरन्त² उदञ्चपदिकं सृजेत्तंतो ऽन्य

[ २ । ७, ८ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ४५ काममवाप्नोतीत्येकां गां दक्षिणां दद्यादिति पैङ्गलायनि- ब्राह्मणं भवति ¹ न लेवानाहिताग्निः स्याद्विज्ञायते ² च देवानां वा एषो ऽन्यतमो य आहिताग्निरित्य॑थ यदस्याग्निमुद्धरति सहस्रं तेन कामदुघो ऽवरुन्द्धे॑ ऽथ यदग्निहोत्रं जुहोति ५ सहस्रं तेनेत्य॑परिमितमेवेदमूक्तं भवति ² ॥ ७ ॥ तृतीयः ॥ अथाग्न्याधेयस्योपवसथ इत्युपकल्पयते गां माङ्गुलामहतं वासश्चतुर उदकुम्भाँस्त्रीनौदुम्बराञ्छङ्कलानौदुम्बरीं ³ दर्वीमेकां वपाश्रपणीमविशाखामौदुम्बरीमेव सर्वानिवान्यान्र्स्थालीपाकात्यै- त्ययज्ञिकान्संभारानेरकोपबर्हणे ⁴ आञ्जनाभ्यञ्जने आज्यं तृण- १० मुष्टिग्ं स्फ्यग्ं सूत्रमिति॑ दक्षिणत एतत्परिश्रितं भवति॑ तस्यैतस्मिन्परिश्रिते प्राङावृत्तस्य केशान्तं करोति तूष्णीं' त्रीणि दर्भपुञ्जीलान्यपनियत्य वपति वपे ⁵ प्रवपे ⁶ देवेन सवित्रा प्रसूतो ब्रह्मणा सग्ंश्शितो ऽहं यानि म इत ऊर्ध्वं लोमानि तानि मे स्वस्तये सन्वित्य॑थैनमुप्तकेशश्मश्रुं ⁷निकृत्तनखमुदकु- १ The words नले० ... स्यात् are omitted by BT. २ Be HFJ repeat the last clause: ऽथपरि० ... भवति; BT om. ऽथपरिमितं । ३ Thus Be H; •बराञ्छडान् T; •बरांस्थूलान् BJ; •बराग्वकलान् F. ४ स्थालीपाकात् corrected acc. to Bh.; MSS. •कान् । ५ Thus T, वपेत् the other MSS., also Keś. ६ Thus F, प्रवपेत् the other MSS. except H, which omits the syllable पे. The yajuṣ seems to begin with वपे । ७ Thus only Be, निक्रत the other MSS.

...? Let's look at line 9 end: ऽमात्यादिन्-? No, there is नwith a virama? Orन्न-? It's न्न-! Wait, line 10 starts with नाद्यान्orमाद्यान्? Let's read the full sentence: Who is being made to sit? "अन्वाहार्यपचनवेलायां सादयित्वा शोधयित्वा बर्हिषा परिस्तीर्याज्यं विलाप्योत्पूयोत्तरत एतानुपसादयति चतुर उदकुम्भांस्त्रीनौदुम्बराञ्शङ्कूंश्चौदुम्बरीं दर्वीमेकां वपाश्रपणीमविशाखामौदुम्बरीमेव दक्षिणतः सर्वानैवान्यान्स्थालीपाकांस्तैन्दुकान्शिक्यान्सम्भारानैकोपबर्हणे आञ्जनाभ्यञ्जने आज्यं तृणमुष्टिं स्फ्यं सूत्रमिति दक्षिणतो ऽधिदेवनं करोति" WOW! Look at that sentence: 1. सर्वानैवान्यान्स्थालीपाकांस्तैन्दुकान्शिक्यान्सम्भारानैकोपबर्हणे Let's look at line 14: पाकांस्तैन्दुकान्शिक्यान्सम्भारानैकोपबर्हणे५

न्त्यorदक्षिणोऽड्वन्त्यorदक्षिणोऽङ्कन्त्य: Notice the shape: it looks extremely like दक्षिणोऽङ्कन्त्यपहताorदक्षिणोऽड्वन्त्यपहता. Wait, let's look at the letter again: Could it be दक्षिणोऽङ्कन्त्यपहता? Let's look at the dot of ङ: is there a dot? No dot. But in ligatures with ङ (like ङ्क, ङ्ग, ङ्ख, ङ्घ), traditional Devanagari NEVER puts a dot on ङ! The dot is only used for the isolated letter ङ. For example, ङ्ग in line 3 अङ्गिरवोhas NO dot on the ङ part! So ङ् without dot + क below = ङ्क! Therefore, this glyph is unmistakablyङ्क! Wait, what about the ligature with न्त्य? It is: दक्षिणोऽङ्कन्त्यपहता! Wait, could it be दक्षिणोऽङ्क्त्यपहता? Look at न्त्यin line 2: It has: half-न (left loop, horizontal bar) half-त (vertical stroke with left curve) ya (loop up and down with right vertical bar). Compare withचयन्तिright after:न्तिhas न-त-इ. Compare withगच्छन्तु: न्तु

' or 'चौरपानꣳ'? Wait, is it a typo in Caland's edition for क्षीरपानꣳ? Yes, old European/Indological editions sometimes have misreadings from South Indian manuscripts! In Grantha script: 'क्षी' (kṣī) in Grantha: kṣa + ī: the sign for kṣa looks like a loop, but in Grantha, 'cau' (co/cau) has the e-sign and o-sign... Or the typesetter misread the manuscript as 'चौर'! Wait, let's check: is the printed glyph 'चौरपानꣳ' or 'क्षीरपानꣳ'? Wait, look at the dot above: Wait, look at the letter: Does it have a loop? No, it's 'च'! And it has 'ौ'! Wait, let me look at the image again: Line 1: "पानान्याहरति१ मधुपानं चौरपानꣳ सक्तुपानं यद्वा भवत्यन्य-" Wait, look at the glyph: च + ौ + र + पा + न + ꣳ Wait, is it 'चौरपानꣳ'? Let me look at whether it could be 'क्षीरपानꣳ': If it were 'क्षी', there would be 'क्ष'. But it's clearly 'च'! Wait, wait, could it be 'चौरपान